# ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి కాశీయాత్ర చరిత్ర (1838)
## ENUGULA VEERASWAMY'S KASI YATRA CHARITRA
> 1830-1831 కాలములో చెన్నపట్టణము నుండి కాశీకి సాగిన చారిత్రక తీర్థయాత్రా దినచర్య

## విషయసూచిక (Table of Contents)

- [పీఠిక మరియు చారిత్రక పరిచయము](#chapter-00)
- [మొదటి ప్రకరణము: చెన్నపట్టణము నుండి కడప వరకు](#chapter-01)
- [రెండవ ప్రకరణము: కడప నుండి కర్నూలు, కృష్ణా తీరము](#chapter-02)
- [మూడవ ప్రకరణము: కృష్ణా గోదావరుల మధ్య - హైదరాబాదు నిజాం రాజ్యం](#chapter-03)
- [నాల్గవ ప్రకరణము: హైదరాబాదు నుండి గోదావరి దాటుట](#chapter-04)
- [ఐదవ ప్రకరణము: నాగపూరు రాజ్యం - కామిటీ & రామటేక క్షేత్రము](#chapter-05)
- [ఆరవ ప్రకరణము: సాత్పురా కొండలు & నర్మదా తీరము](#chapter-06)
- [ఏడవ ప్రకరణము: జబల్‌పూరు & మధ్యభారత విశేషాలు](#chapter-07)
- [ఎనిమిదవ ప్రకరణము: బుందేల్‌ఖండ్ & రేవా రాజ్యం](#chapter-08)
- [తొమ్మిదవ ప్రకరణము: వింధ్యాచల్ & మీర్జాపూరు చేరిక](#chapter-09)
- [పదవ ప్రకరణము: ప్రయాగరాజ్ - త్రివేణీ సంగమము](#chapter-10)
- [పదకొండవ ప్రకరణము: ప్రయాగ నుండి కాశీ మార్గము](#chapter-11)
- [పన్నెండవ ప్రకరణము: కాశీక్షేత్ర ప్రవేశము - విశ్వేశ్వర దర్శనము](#chapter-12)
- [పదమూడవ ప్రకరణము: కాశీవాసము & పంచక్రోశ యాత్ర](#chapter-13)
- [పదునాలుగవ ప్రకరణము: కాశీ నుండి బీహారు వైపు ప్రయాణము](#chapter-14)
- [పదిహేనవ ప్రకరణము: పట్నా నగరము & దానాపూరు](#chapter-15)
- [పదహారవ ప్రకరణము: గయా మహాక్షేత్రము - పితృశ్రాద్ధములు](#chapter-16)
- [పదిహేడవ ప్రకరణము: ముంగేరు, భాగల్‌పూరు & రాజమహల్](#chapter-17)
- [పద్దెనిమిదవ ప్రకరణము: ముర్షిదాబాదు & హుగ్లీ ప్రయాణము](#chapter-18)
- [పంతొమ్మిదవ ప్రకరణము: కలకత్తా మహానగర వైభవము](#chapter-19)
- [ఇరువదవ ప్రకరణము: గంగాసాగర సంగమము & ఒడిశా మార్గము](#chapter-20)
- [ఇరువదియొకటవ ప్రకరణము: జాజ్‌పూర్, కటక్ & భువనేశ్వరం](#chapter-21)
- [ఇరువదిరెండవ ప్రకరణము: శ్రీ పురుషోత్తమ క్షేత్రము - పూరీ జగన్నాథ దర్శనము](#chapter-22)
- [ఇరువదిమూడవ ప్రకరణము: చిలకా సరస్సు & గంజాం నుండి శ్రీకాకుళం](#chapter-23)
- [ఇరువదినాల్గవ ప్రకరణము: ఉత్తర సర్కారులు - విశాఖపట్నం నుండి రాజమండ్రి](#chapter-24)
- [ఇరువదియైదవ ప్రకరణము: కృష్ణా దాటుట & చెన్నపట్టణము పునఃప్రవేశము](#chapter-25)
- [అనుబంధము: చారిత్రక పదకోశము & అర్థ వివరణలు](#chapter-26)

---


<a id='chapter-00'></a>

# పీఠిక మరియు చారిత్రక పరిచయము

**దిగవల్లి వేంకటశివరావు గారి పీఠిక, మజిలీల పట్టిక, బ్రౌన్ లేఖలు & వీరాస్వామయ్య గారి జీవిత విశేషాలు**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** కాశీయాత్ర చరిత్ర మూడో ముద్రణ పీఠిక, ఆధార గ్రంథాలు, యాత్రలో బస చేసిన మజిలీ ఊళ్ళ పట్టిక, సి. పి. బ్రౌన్ దొర గారికి వీరాస్వామయ్య గారు వ్రాసిన చారిత్రక లేఖలు, 1838 నాటి ప్రథమ ముద్రణ పీఠిక మరియు కోమల్లేశ్వరపురం శ్రీనివాస పిళ్లై గారు వ్రాసిన వీరాస్వామయ్య గారి సంక్షిప్త జీవిత చరిత్ర.

[పుట 6]
త్రచరి తృతీయ ముద్రణ ము పీఠిక యీ భారతదేశ చరిత్రను గురించీ ప్రజల స్థితిగతులను గురించి తేట తెనుగులో జాబులుగాను, దినధ్యంగాను రచింపబడిన చరిత్ర గ్రంథము తెరుగు, వాఙ్మ యంలో అపూర్వమైనది. ఇది అందరూ చదవవలసిన పుస్తకం. ఇది చిరకాలం కిందటనే అన గా 1838 లో నొకమాటు 1869లో నింకొకమాటు అచ్చు పడింది గాని మళ్ళీ అచ్చుపడలేదు. అందువల్ల ఈ పుస్తకం యొక్క ప్రత్రులు ఇప్పుడు చదవడానికైనా ఎక్కడా దొరకడంలేదు. ఏమారుమూలనైనా తలవని తలంపుగా ఒక ప్రతి దొరికినా దానిలోని పుటలు తిప్పితేనే నుసి అయిపోయేటంత పాతబడి - పెళుసెక్కి వున్నాయి. వీరాస్వామయ్య గారు 1832 ఆ ప్రాంతంలో సి. పి. బ్రౌను దొరగారికి వ్రాయించి పంపిన పుస్తకం వ్రాతప్రతి యొకటి చెన్న పట్టణం ఓరియంటల్ మాన్యూస్క్రిప్ప లైబ్రరీలో ఉంది గాని, అది చదవడానికి అక్కడకు వెళ్లి కొన్నాళ్ళు ఉండాలి. అంతే కాకుండా అచ్చు పుస్థకానికీ దానికి కొన్ని తేడాలు కూడా వున్నాయి. అందువల్ల ఈ క్షనం మళ్ళీ అచ్చు వేయడం చాలా అవసరమైంది. పుస్తకం రచింపబడిన నాటికీ నేటికీ మనదేశ పరిస్థితులలో చాలా మార్పులు వచ్చాయి. అందువల్ల అప్పట్లో వీరాస్వామయ్య గారు తన కాలంనాటి వారందరికీ తెలిసిన సంగతులే యని విపులంగా వ్రాయక సూచించి వదిలిన రాజకీయ సాంఘిక చారిత్రక అంశము అ నేకములు ఇప్పుడు విప్పి చెప్పితేనేగాని అర్థం కావు. ఉదాహర ణానికి తిరుపతి దేవస్థానంవల్ల కుంపినీ వారికి ప్రతిపాలున లక్ష రూపాయిలు ఆదాయం వస్తున్నదని ఆ గ్రంధంలో వ్రాసివున్నది. ఆ కాలంలో మన ధర్మాదాయాలన్నీ కుంపెనీవారే స్వయంగా పరిపాలించే వారనిన్నీ భోగములు, అర్చనలు కలెక్టరే చేయించే వారనిన్నీ, మిగిలిన సొమ్ము కుంపినీఖజానాలో చేరే దనిన్నీ ఆ కాలం నాటి చరిత్ర చదివితేనే తప్ప తెలియదు. ఇలాంటి చరిత్రాంశా లన్నింటికీ తగిన వివరణ ములు, తబ్సిలు, సంపాదించి ఫుట్ నోట్సుగా వ్రాశాను. 1824-1826 మధ్య కలకత్తాలో కుంపినీవారి కొలువులో ప్రధాన క్రైస్తవ త్రాధికారిగా నుండిన బిషప్ హెబరుదొర భారతదేశంలో పర్యటనం చేసి తాను చూసిన సంగతులను తన దినచర్యలోను తన భార్యకు స్నేహితులకు వ్రాసిన ఉత్త రాలలోను వ్రాసియున్నా న్నాడు. అది బిషప్ హెబర్సు జర్నల్ అని మూడు సంపుట

[పుట 7]
ఆ ములుగా ప్రకటించబడి ఆ కాలంనాటి హిందూదేశచరిత్రను పరాల స్థితిగతులను గూర్చిన ప్రమాణ గ్రంథంగా పూజింపబడుతూ వున్నది. మః వీరాస్వామయ్య గారి గ్రంథం అ గ్రంథాని కే విధంగాను తీసికట్టు కాదు. సందర్భానుసారంగా హెగు గారి గ్రథంలో నుండి కొన్ని సంగతు లీ గ్రంథంలో అక్కడక్కడ ఉదాహరించాను, పూర్వముద్రణం అచ్చుపతులలో వదిలివేయబడి సాక్ష్యాలి యుత హాస్తక భాండాగారంలో వున్న వ్రాతప్రతిలోని విశేషాంశాలను కొన్నింటిని సందర్భాను సారంగా వుదాహరించాను. వీరాస్వామయ్యగారి పర్యటనమును తెలుపగల ఒక హింమాజిక పటమును దీనిలో చేర్చారు. శ్రీ వీరాస్వామయ్య గారి యొక్కయు, ప్రజాదేశములకు వీరికి తోడ్పడిన వీగి మిత్రులైన కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాసపిళ్ళగారు, వెం. రాఘవా చార్యులు గారు, జార్జి నార్ట్లను గార్ల యొక్కయు చిత్రపటాన్ని కూడా దీనిలో చేర్చాను. ఈ గ్రంథాన్ని మళ్ళీ యిప్పుడు ముద్రించడంలో పూర్వ ముదు మూలగ్రంథంలో మార్పులు ఏమీ చేయక యఖాశథంగానే అచ్చువేయించాను.. అయితే పాఠకుల సౌకర్యంకోసం గ్రంథాన్ని ప్రశరణాలుగా విభజించి, విషయం మారినప్పుడల్లా పేరాలుగా విడదీసి, వాక్యాలు సులభంగా అన్వయం కావడానికి మధ్య కామాలు, మొదలైన గురుతులున్నూ, వాక్యాల చివర ఫుల్ పక్కన్నూ వుంతి స్టాప్ నాను. అందువల్లను చరిత్రాంశాలు వివరణలు గల ఫట్ మోటర్లను ఫూర్వ ముద్ర ణంలో 328 పుటలున్న గ్రంథం ఈ ముద్రణceలో 371 పుటలకు పరిగిలగర్ కృతజ్ఞత. కాశీయాత్ర చరిత్ర అచ్చు వేయించడానికి పూర్వముద్రణపు గోడం కోసం చాలారోజులు ప్రయత్నించినా దొరకలేదు. పుస్తకం దష్టాన్ని ఇష్టం మనుష్యులు యిస్తామని చెప్పి యిచ్చారు కారు. ఆఖరికి వేటపాలెం పరశ్వత్ సకేతనం గ్రంధాలయంలో ఒక ప్రతి వుందని తెలియగా దాన్ని నా మిత్రుడైన శ్రీ పిశివాటి సీతాకాంతంగారు స్వయంగా వెళ్ళి తెచ్చి పెట్టారు. దానిలో కొన్ని కోట్ల అక్క కాలు చిరిగివున్నాయి. దాని కొక ప్రతి వ్రాసుకొని దానినిబట్టి ఈ పుస్తకాన్ని అచ్చు వేయిస్తూవుండగా రాజమహేంద్రవరంలో శ్రీ భమిడిపాటి కామేశ్వర్ రావు గారి. దగ్గర యింకొక ప్రతి వున్నట్లు తెలిసింది. దాన్ని నా మిత్రులు మిత్రులు శ్రీనిట్టల భవాహికంకక శాస్త్రిగారు తెచ్చిపెట్టారు. ఆ ప్రతినిబట్టి అచ్చుపడిన భాగాన్ని మిగితాది సవరణ చేశాను. Agama పాత ప్రతిలో వున్న వీరాస్వామయ్య గారి బొమ్మకు శ్రీ నారాయణసింగు చౌహణ్ గారు ఫొటో తీశారు. దానినిబట్టి ఆంధ్ర పత్రికాధిపతులు శ్రీ శివలెంక శంభుప్రసాదు గారు బ్లాకు తయారు చేయించి యిచ్చారు. వీరాస్వామయ్య గారి ర మార్గాన్ని తెలిపే దేశపటానికికూడా వారే బ్లాకు తయారు చేయించి యిచ్చారు. తయారుచేయించి

[పుట 8]
వీరాస్వామయ్యగౌరు జార్జి నాగ్టను గారు, రాసువాచార్యులు గారు కోమలే శ్వరపురం శ్రీనివాసపిళ్ళ గార్ల పటములు గల ఫోటో బ్లాకును శ్రీ పచ్చయ్యప్ప కళా శాల ధర్మాధికారులు యిచ్చారు. ఈ గ్రంథంలో చేర్చిన రాజకీయ సాంఘిక చరిత్రాంశాలు, వివరణలు, ఫుట్ నోట్సు వ్రాయడానికి అనేక పురాతన పుస్తకాలు చదవవలసివచ్చింది. మద్రాసు కనామెరా లైబ్రరీలోవున్న ఆ పుస్తకాలను బెజవాడ రామమోహన గ్రంథాలయం ద్వారా తెప్పించుకోగలిగాను. శ్రీ నాగళ్ల భవానీ శంక రరాయడు గారున్నూ, శ్రీ రేకపల్లి విశ్వనాధం గారున్నూ, శ్రీ మాడపాటి లక్ష్మీకాంతరావు గారున్నూ, నా గుమాస్తా శ్రీ వల్లూరు వెంకట కృష్ణారావున్ను యీ పుస్తకం వ్రాత వగైరాపనిలో నాకు చాలా సహాయంచేశారు. యుద్ధంవల్ల కాగితం ధర ఎక్కువఅయింది. గ్రంథముద్రణం చాలా ధనవ్యయ కారణ మైంది. దీనిని అచ్చువేయడాని కీక్రింద పేర్కొన్న వారు విరాళాలుయిచ్చారు: శ్రీ పల్లెర్లమూడి పెద్దయ్య గారు, యనమదల (కృష్ణాజిల్లా) శ్రీ మాజేటి నాగభూషణంగారి భార్యా కనకమ్మ గారు, బెజవాడ శ్రీ పాటిబండ అప్పారావు పంతులు గారు, బి. ఏ., బి. యల్., బెజవాడ. శ్రీ తోటకూర వెంకట్రాజు గారు, తాడేపల్లిగూడెం. బసవరాజు సూర్యనారాయణరావు పంతులు గారి కుమారుడు శ్రీ సుబ్బారావు పంతులు గారు, 'బెజవాడ. పైవిధంగా సహాయంచేసినవారందరికీ కృతజ్ఞుడను. బెజవాడ,: —దిగవల్లి వేంకటశివరావు, రు. 50,50, 50 " " "20 సంపాదకుడు.

[పుట 9]
రచయిత: దిగవల్లి వేంకట శివరావు. గా ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు పందొమ్మిదో శతాబ్దసాగలడంలో క్రీ. శ.1780–1836 మధ్య చైన్న పట్నంలో వుండి, ప్రజా సేవ చేసిన ఆమహాపుషులు, వీరు చెన్న పట్టణం కాపురస్థులు. ఆంధ్రనియోగి బ్రాహ్మణులు వీట తండ్రి గారి వీరు సామయమంత్రి. వీరిది శ్రీవత్స గోత్రము. 1815 మొదలుకుని 1829 వరకూ చెన్న పట్ట ణంలో సదర్ అదాలతుకోర్టులో ఇంటర్ ప్రైటకు గా ఉండి కోలు రస్థులైన శ్రీ వెన్నెలకంటి సుబ్బారావు పంతులు గారికిన్ని, రాజ వెలవగైరా గ్రామముల జమీందారులున్ను రాజమహేంద ఆవరం క ఆయిన శ్రీ కొచ్చెర్లకోట వెంకటరాయనిం గారికిన్నీ వీరు బంధువులు. Sex వీరే సంవత్సరంలో జన్మించారో తెలియలేదు. ఆయితే 1835లో ఈ చాలించుకు నేటప్పటికి 55 సంవత్సరా లున్నాయనుకుంటే, మీరు 1780 యుంటారు. Hy, ఈ న్న S వీరాస్వామయ్య గారికి తొమ్మిదవ యేటనే తండ్రి చనిపోయినాడు.? శాతం ఎక్కువగా లేదు. ఈయన కష్టపడి వీధిబడిలో తెలుగు, దానము, సంస్కృతము చదువుకొని స్వయంకృషివల్ల ఇంగ్లీషు నేర్చుకొని, తన సంధించవ యేటనే ఇండియా వర్తక కం పెనీవారి కొలువులో వాలంటీరుగా ప్రవేశించి, కొన్ని విజ్న ఆరో గాలు చేసి మద్రాసులో నేటి హైకోర్టుకు పూర్వం పండిన సుప్రీమ తెలుగు ఆరవము ఇంగ్లీషు భాషలలో తర్జుమా చేసే ఇంటర్ స్ట్రాటర్' ఉజ్యోతి 1819 లో ప్రవేశించి, హెడ్ యింటర్ పీటర్ పదవిని పొందారు. ఆ కాలంలో 45 గొప్ప ఉద్యోగం. ఆ న్యాయస్థానంలో ప్రధాన న్యాయము లందరి మన్ననలకూ వీరు పాత్రులై 1835 లో కొలువు: ముకున్నాయి. 1836 వ సంవత్సరం అక్టోబరు 3వ తేదిన స్వర్గసు లైనారు. వీరాస్వామయ్య గారికి యింగ్లీషు తెలుగు ఆడవములఁగున్నూ సంస్కృతిలలోనూ మంచి పాండిత్యం వుండేది. వీరికి శ్రుతిస్మృతులు, శాస్త్రాలు, బాగా తెలుసుకు అనేక పండిత సభలందు పాల్గొన్నారు. 1922-23 మధ్య శ్రయనూర వడ్డి దారి చేప డానికి జరిగిన సభలో వాదించి గెలిచారు. గయలో జరిగిన పండితంలో మూల స్మృతులేవో ఉపస్మృతులేవో ఆదిపురాణాలేవో నిర్ణయించారు. స్మృతికాండ్రును తర్జుమా చేశారు. వీరాస్వామయ్యగారు దొరలతో రాజకీయ సాంఘ్ సమయాలు నిర్భయంగా చర్చించేవారు. వీరి అభిప్రాయాలు విమర్శనలు కొన్ని వీడి రచించిన కాశీయాత్ర చరిత్రలో వున్నాయి. సీ. పి. బ్రౌనుదొరగారు వీరికి స్నేహితులు. ఈ బ్రౌనుదొరగారు 1852-54 మధ్య ప్రకటించిన తెలుగు నిగంటువులో ఇంద్రాణి; శీదాః పొలకట్టు; వలగకాయ 9ను పదాల అర్థాలకు వీరాస్వామయ్య గారిని ప్రమాణంగా పేర్కొన్నారు.

[పుట 10]
నీరాస్వామయ్య గారు కన్యాకుమారి మొదలు కాశ్మీరంవరకున్నూ భారత దేశ మంతటా రెండుసార్లు తిరిగి 1830-31 మధ్య తాము చూచిన సంగతులూ తమకుతోచిన సంగతులూ దినచర్య గాను తమ మిత్రుడైన కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాసపిళ్ళగారికి జాబులుగాను వ్రాశారు. ఆనాటి భారత దేశ స్థితిగతు అన్నీ అందులో వర్ణించారు. దానిలో చెన్నపట్నం చరిత్రకూడావుంది. దానిని శ్రీనివాస పిళ్ళగారు కాశీయాత్ర చరిత్ర అనే పేరుతో 1838 లో ప్రకటించారు. కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాస పిళ్ళగారు శ్రీ కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాసపిళ్ళగారు గడిచిన శతాబ్దంలో చెన్న పట్టణంలో వుండి ప్రజా సేవ చేసిన ఆంధ్ర ప్రముఖులు. వీరి తండ్రి పేరు మునియుప్పిళ్ళ, వీరు సంపన్న గృహస్థులు. చెన్నపట్నంలో మనివారణ కోసం, 1807లో స్థాపించిన మణే గారు సత్రానికి 11 మంది దొగలతో పాటు నియమించబడ్డ 9 మంది దేశీయ ధర్మకర్తల లో వీరొకరు; చెన్న పట్నంలో కుంపినీ వా కొలువులో పోలీసు సూపరెంటుగాను మేస్ట్రేటుగాను గాను పనిచేసిన వెంబాకం రాఘవాచార్యులుగా రొకరు. ఏరుగుల వీరాస్వా మయ్య గారు, వీరూ కలిసి 1833లో నందన నామ సం॥కరవులో బీదలకు అన్న వస్త్రా లిచ్చి కాపాడడానికి చాలా పాటు పడ్డారు. (3) శ్రీనివాస పిళ్ల గారు చాలా ధర్మాత్ములున్నూ దూరదృష్టి కలవారున్నూ ఆయి విద్యాభివృద్ధికి తమ యావచ్ఛక్తినీ వినియోగించారు. ఈయనకు సంఘసంస్కార మింటే స్త్రీలో. వీరు ఉదారమైన భావాలు కలవారు. అడపిల్లలకు విద్య నేర్పవలెన నే పట్టుదలకలవారు, స్వయంగా ఒక ఆడవల్లల సాఠశాల నడిపారు. ఈయన ప్రజలలో ఆక్షరజ్ఞానము వ్యాసంపచేయవలేనని చాలా కృషిచేశారు. వీరు చనిపోయే టప్పుడు విద్యాదానం కోసం 70 వేల రూపాయలు ధర్మం చేయడంవల్లనే వీరి దేశాభిమాన ము, విద్యాభివృద్ధియందు వీరికి గల అస్మ వెల్లడి అవుతున్నాయి. వీరు చనిపోయిన కొన్నేండ్లను అవిధిలో నుంచి మార స్థాపింపబడింది. లేదు చంపి చేసిన నిర్మానధిలో నుంచి పశ్చియ్యప్పక కౌళాలకు అంటి మూడోసా పాటలపబడింది. • లికా పాఠశాల జార్జినార్ధన్ గారు; పెంచాకం రాఘవాచార్యులుగారు, 1828 మొదలు 1953 వరకూ మద్రాసు సుప్రీం కోర్టులో అడ్వకేటు జనరలు గా పుండిన వ్యా నార్టన్ దొర గారున్నూ ఇంటర్ ప్రిటకు గానున్న ఏనుగుల వీరాస్వా మయ్యు గారున్నూ, శ్రీమాన్ సంతకం రాయువాచార్యులు: శ్రీనివాస పిళ్ళ వార్లున్నూ ముఖ్య స్నేహితులు. దకర కలిసి ఆ కాలంలో గొప్ప ప్రజాసేవ చేశారు. పశ్చియ్యప్పగారు దాన ధర్మాలకోసం వందచేసిన లక్షలాది ధనాన్ని వార సులు తిని వేసి కూర్చోగా పాత అడ్వకేటు జనరలైన కాంప్టన్ గారు కొత్త అడ్వకేటు జనరలైన నార్జన్ గారు వీరాస్వామయ్యగారు కష్టపడి ఆ దానధర్మాలను బయటికి తీసి

[పుట 11]
రచయిత: దిగవల్లి వేంకట శివరావు. క్రీ. శ.1780-1836 మధ్య చెన్న పట్నంలో వుండి, ప్రజాసేవ చేసిన p ఫులు. వీరు చెన్న పట్టణం కాపురస్థులు. ఆంధ్రనియోగి బ్రాహ్మణులు వీట తండ్రి) గారి కరు సామయమంత్రి. వీరిది శ్రీవత్స గోత్రము. 1815 మొదలుకుని 1829 వరకూ ఉన్నది. ణంలో సదర్ అదాలతుకోర్టులో ఇంటర్ పెటడుగా పండిన ఒలు రస్థులైన శ్రీవెన్నెలకంటి సుబ్బా రావు పంతులు గారికిన్ని, దా జాతి, అటు క వెలవగైరా గ్రామముల జమీందారులున్ను రాజమహేం: 9వణం శిరహం న్యూ అయిన శ్రీ కొచ్చెర్లకోట వెంకటరాయనిం గారికిన్నీ నీకు బంధువులు, వీరే సంవత్సరంలో జన్మించారో తెలియలేదు. ఆయితే 1935లో ఈ చాలించుకు నేటప్పటికి 55 సంవత్సరా లున్నాయనుకుంటే, వీరు 1780 v యుంటారు. వీరాస్వామయ్య గారికి తొమ్మిదవ తవ యేటనే తండ్రి) ఇనిపోయినాడు. తాత ఎక్కువగా లేదు. ఈయన కష్టపడి వీధిబడిలో తెలుగు, లదనము, పరిసరృతివ చదువుకొని స్వయంకృషివల్ల ఇంగ్లీషు నేర్చుకొని, తన సంక లి ఇండియా వర్తకకం పెనీవారి కొలువులో వాలంటీరుగా ప్రవేశింది, కొన్ని చితిలో గాలు చేసి మద్రాసులో నేటి హైకోర్టుకు పూర్వం పండిన సుప్రీమ తెలుగు అరవము ఇంగ్లీషు భాషలలో తగ్గుమా చేసే ఇంటర్ ప్రైటర్ 1819 లో ప్రవేశించి, హెడ్ యింటర్ ప్రిటర్ పదవిని పొందారు. గొప్ప ఉద్యోగం, ఆ న్యాయస్థానంలో ప్రధాన న్యా న్యాయమూర్తులుగా లందరి మన్ననలకూ వీరు పాత్రులై 1935 లో కొలుని: ఛాతం మకున్నారు. 1836 వ సంవత్సరం అక్టోబరు 3 వ తేదిన స్వర్గస్థు లైనారు. ఉద్యో 787లో 6415 వీరాస్వామయ్య గారికి యింగ్లీషు తెలుగు ఆరవములందున్నూ సంస్కృతిలోనూ మంచి పాండిత్యం వుండేది. వీరికి శ్రుతిస్మృతులు, శాస్త్రాలు కాగా తెలుగు అనేక పండిత సభలందు పాల్గొన్నారు. 1922-23 మధ్య ఈయమానం డానికి జరిగిన సభలో వాదించి గెలిచారు. గయలో జరిగిన సంపతిలో మూల స్మృతులేవో ఉపస్మృతులేవో ఆదిపురాణాలేవో నిర్ణయించారు. అర్జుమా చేశారు. వీరాస్వామయ్యగారు దొరలతో రాజకీయ సాంఘిక్ మిడియాలు నిర్భయంగా చర్చించేవారు. వీరి అభిప్రాయాలు ప్రాయాలు విమర్శనాలు కొన్ని మీకు కచించిన కాశీయాత్ర చరిత్రలో వున్నాయి. సీ. పి. బ్రౌనుదొరగారు వీరికి స్నేహితులు. ఈ ముదొర గారు 1852-54 మధ్య ప్రకటించిన తెలుగు నిగంటువులో ఇంద్రాణి; శీదా: పాలకట్టు; పలురికాయ అను పదాల అర్థాలకు వీరాస్వామయ్య గారిని ప్రమాణంగా పేర్కొన్నారు.

[పుట 12]
వీరాస్వామయ్య గారు కన్యాకుమారి మొదలు కాశ్మీరంవరకున్నూ భారతదేళ మంతటా రెండుసార్లు తిరిగి 1830-31 మధ్య తాము చూచిన సంగతులూ తమకుతోచిన సంగతులూ దినచర్యగాను తమ మిత్రుడైన కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాసవీళ్ళ గారికి జాబులుగాను వ్రాశారు. ఆనాటి భారత దేశ స్థితిగతు అన్నీ అందులో వర్ణించారు. దానిలో చెన్న పట్నం చరిత్రకూ డావుంది. దానిని శ్రీనివాస పిళ్ళగారు కాశీయాత్ర చరిత్ర అనే పేరుతో 1838 లో ప్రకటించారు. కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాస పిళ్ళగారు శ్రీ కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాసపిళ్ళగారు గడచిన శతాబ్దంలో చెన్న పట్టణంలో వుండి ప్రజాసేవచేసిన ఆంధ్ర ప్రముఖులు. వీరి తండ్రి పేరు మునియప్పిళ్ళ, వీరు సంపన్న గృహస్తులు. చెన్న పట్నంలో మనివారణ కోసం, 1807లో స్థాపించిన మణి గారు సత్రానికి 11 మంది దొగలతో పాటు నియమించబడ్డ 9 మంది దేశీయ ధర్మకర్తల లో వీరి కరు; చెన్న పట్నంలో కుంపినీ వారి కొలువులో పోలీసు సూపరెంటుగాను - మేస్ట్రేటుగాను పనిచేసిన వెంబాకం రాఘవాచార్యులుగా రొకరు. ఏనుగుల వీరాస్వా మయ్య గారు, వీరూ కలిసి 1833 లో నందన నామ సం॥కరవులో బీదలకు అన్నవస్త్రా లిచ్చి కాపాడడానికి చాలా పాటు పడ్డారు. శ్రీనివాస పిళ్ల గారు చాలా ధర్మాత్ములున్నూ దూరదృష్టి కలవారున్నూ ఆయి విద్యా వృద్ధికి తమ యావచ్ఛక్తినీ వినియోగించారు. ఈయనకు సంఘసంస్కార మింటే స్త్రీలు. మీరు ఉదారమైన భావాలు కలవారు. ఆడపిల్లలకు విద్య నేర్పవలెననే పట్టుదలకలవారు. స్వయంగా ఒక ఆడపిల్లల పాఠశాల నడిపారు. ఈయన ప్రజలలో అశీగ్ర జ్ఞానము వ్యాపింపచేయవలెనని చాలా కృషిచేశారు. వీరు చనిపోయే టప్పుడు విద్యాదానం కోసం 70 వేల రూపాయలు ధర్మం చేయడంవల్ల నే వీరి దేశాభిమాన ము, విద్యాభివృద్ధియందు వీరికి నెల ఆసక్తీ వెల్లడి అవుతున్నాయి. వీరు చనిపోయిన కొన్నేండ్లను ఆవిధిలో నుంచి హింబాలికా పాఠశాల స్థాపింపబడింది. నాగు చెంది చేసిన నిర్మనిధిలోనుంచి పచ్చియ్యప్పక శాశాలకు అంటి మూడో పాఠశాల పాలపబడింది. జార్జినార్ధన్ గారు; పెంటాకం రాఘవాచార్యులుగారు, 1828 ముదలు 1953 వరకూ మద్రాసు సుప్రీం కోట్టలో అడ్వకేటు జనరలు గా పండిన కాట్ల నార్టన్ దొర గారున్నూ ఇంటర్ ప్రిటకు గానున్న ఏనుగుల వీరాస్వా మయ్య గారున్నూ, శ్రీమాన్ జింబాకం రాఘవాచార్యులు: శ్రీనివాస పళ్ళవాట్లున్నూ ముఖ్య స్నేహితులు, బిరుదరూ కలిసి ఆ కాలంలో గొప్ప ప్రజాసేవ చేశారు. పచ్చయ్యప్ప గారు దాని ధర్మాలకోసం చెందచేసిన లక్షలాది ధనాన్ని వార సులు తిని వేసి కూర్చోగా పాత అడ్వకేటు జనరలైన కాంప్టన్ గారు కొత్త అడ్వకేటు జనరలైన నార్జన్ గారు వీరాస్వామయ్యగారు కష్టపడి ఆ దానధర్మాలను బయటికి తీసి

[పుట 13]
వాటి పరిపాలన కోసం చెన్నపట్నం సుప్రీము కోర్టులో ఒక్క స్కీము తయారు చేయించారు. ఆ ప్ర కారం 1832లో ఏర్పాటు చేయబడిన ముదటి వర్మకర్తల బోర్డులో శ్రీనివాస పిళ్ళగారి నొకధర్మకర్తగా నియమించారు. ఆబోర్డుకు శ్రీ) జూNo రాఘవాచార్యులుగారు అధ్యక్షులు గా వున్నారు. ఆయన 1812లో చనిపోగా శ్రీని వాసపిళ్ళగా రే అధ్యక్షులై 1852 లో వారు చనిపోయేవరకు ఆపదవిలో మన్నారు. జార్జి నార్టన్ గారు పేట్రన్ గా వుండి పశ్చియ్యప్ప కళాశాల స్థాపనకూ ఆ ఆభివృద్ధికీ మూల కారకులలో ఒక రైనారు. జ కుంపినీ పరిపాలన: ప్రజల స్థితి. fra se 1835 వరకూ యీ దేశంలో ఇంగ్లీషు విద్య స్థాపింపబవలేదు. ప్రై లలో అజ్ఞానం చాలా వ్యాపించివుంది. కుంపినీవారు కేవలం రాజ్యాక్రమణలోను వ్యాపారం లో'ను పన్నుల వసూలులోను మునిగి తమ లాభమే ఆలోచించేవారు గాని పటఆ కష్టసుఖాలను గురించి యోచించేవారు కాదు. పూర్వ గ్రామ పంచాయతీల పరి పాలన తీసివేసి కలెక్టర్ల పరిపాలన స్థాపించారు. ఈ కుంపినీ పరిపాలనలో పలు దర్యిగులై... విద్యలేక అజ్ఞానాంధ కారంలోను అనారోగ్యంలోను పడి ఉండడము, రాక పోకలకు రోడ్లు, పల్లపు సాగుకు సౌకర్యాలు లేకపోవడము, పన్ను అధికంగా ఉంది రైతులు కరీంన లేక పోవడము, పన్ను లివ్వలేనివారిని హింసించడము, కలెక్టరుల ప్రసాంత్వము, అధి కారుల లంచగొండితనము కోర్టుల ప్రయోజకత్వము నా మణి బోధకుల విజృంభణములవల్లను ఇంకా ఇతర అన్యాయాల వల్లను పడు బాధపడుగా పుడి వారు. కొంత ఉదారబుద్ధి గలిగి విద్యాభివృద్ధి చేయ నిలచిన చెన్న పట్నం గవర్నరు సర్ తామస్ మన్రో 1837 లో ఆ కాలమDD పొందడంతో కాస్త మంచి ప్రయత్నంకూడా ఆగిపోయింది. మన దేశ ప్రజలకు ఇంగ్లీషు వారిని చూస్తే నేదయం లేముహూరు వాటిని కష్టాలు ఎవరితో చెప్పుకోవాలో ఎలా చెప్పుకోవాలో కూడా లేదా రుదు. చూపించే రాజకీయ నాయకులున్నూ లేదు. హిందూ లిటరరీ సొసైటీ, ఇలాంటి పరిస్థితులలో పరిస్థితులలో ప్రజలలో కొంత చైతన్యమూ విజ్ఞాస వికా సమూ కలిగించాలని ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు, శ్రీనివాస పిళ్ళగారున్నూ కలిసి జార్జి నార్జను గారి నాయకత్వం కింద ఉన్న పట్న హిందూ లిటరరీ సొసైటీ అనే ప్రజాసంఘాన్ని స్థాపించి ప్రభలు చేసి వ్యాసా లిప్పించి గొప్ప కృషి చేశారు. ఈ సభ ఆదరణకింద దేశ చరిత్రను గురించి దేశ" పరి పాలనను గురించీ రాజ్యాంగ శాస్త్రమును గురించీ ఇంగ్లీషు విద్య ఆవశ్యకతను గురించీ ప్ర్రజల హక్కులను గురించి నార్ట్లను గారు 1833-34 మధ్య కొన్ని మహోప వ్యాసా లిచ్చారు. అందువల్ల చెన్న పట్నం ప్రజలలో రాజకీయ పరిజ్ఞానం కలిగింది. ప్రజలు ఇంగ్లీషు విద్య కావలెనని కుంపెనీవారిని కోరడం ప్రారంభించారు.

[పుట 14]
(9) నవయుగారంభం చెన్నపట్నంలో ' ఒక ఇంగ్లీషు కాలేజీ స్థాపించడం అవసరమనిన్ని తాము కూడా కొంత సొమ్ము విరాళం యిస్తామనిన్ని ప్రభుత్వం స్థాపించే విద్యాసంస్థల పరిపాలనలో తమకుకూడా కొంత అధికారమూ పలుకుబడీ వుండాలనిన్నీ కోరుతూ ఒక మహాజరు తయారుచేసి 70 వేలమంది సంతకాలు చేసి జార్జి నార్టన్ గారి ద్వారా 1838 నవంబకు లో గవర్నరుకు అందచేశారు. అంతట గవర్నరు ఎల్ ఫిన్స్టన్ గారు ఇంగ్లీషువిద్యావిధానం స్థాపించడానికి నిశ్చయించి కొందరు దొరలు ను దేశీయులును గల ఒకయునివర్సిటీ బోర్డును 1839 లో నియమించారు. అందులో మన రాఘవాచార్యులు గారు, శ్రీనివాస పిళ్ళగాగుకూడా సభ్యులు. దానికి జార్జి నార్టన్ గారు అధ్యక్షులు. తరవాత స్థాపింపబడిన మద్రాసు యునివర్సిటీ అనే ఉన్నత పాఠశాల పరిసాలక వర్గంలో కూడా వీరిని సభ్యులుగా నియమించారు. 1841 ఏప్రిల్ నెలలో జరిగిన ఆ ఇంగ్లీషు ఉన్నత పాఠశాల ప్రారంభోత్సవంలో ప్రజల ఉత్సాహంచూని ఒక నూతన యుగం ప్రారంభమైందని గవర్నరుగారే అన్నారు. స శ్రీ గాజుల లక్ష్మీనర్సు సెట్టిగారు వీరాస్వామయ్య ప్రభృతులు ప్రజాసేవ ప్రారంభించిన పదేండ్లలోనే చెన్న పట్నంలో ఆంధ్రవర్తకులైన శ్రీ గాజుల లక్ష్మీనర్సు పెట్టి గారు రాజకీయ నాయకులై కుంఫినీ పరిపాలనలో వున్న లోపాలూ మిషనరీలు చేస్తూవున్న అన్యాయాలు ప్రజలకష్టాలు పై వారికి తెలియచేసి రాజ్యాంగ సంస్కరణల కోసం పాటు పడడానికి చెన్న పట్టణ స్వదేశసంఘం అనే ప్రజాసంఘాన్నీ సెంటు అనే జాతీయ పత్రికను 1844 లో స్థాపించి గొప్ప రాజకీయ ఆందోళన లేవదీసి ఇది వైయైదేండ్లు ప్రజా సేవ చేశారు. ఇలాగ తరువాత కలిగిన విద్యాభివృద్ధికీ జాతీయ చైతన్యానికీ ఉత్తర దేశంలో రామమోహనరాయల లాగ ఇక్కడ మన శ్రీనివాసపెళ్లి వీరాస్వామయ్య ప్రభృ తులే పునాది వేశారని నిస్సంశయంగా చెప్పవచ్చు. పచ్చయ్యప్పక ళాశాలాధవనంలో 1868 లో ఉపన్యసిస్తూ అప్పట్లో చెన్నపట్నం హైకోర్టులో అడ్వకేటు జనరల్ గా వున్న జాన్ బూస్ నార్టన్ గారు ఈ దక్షిణ హిందూస్థానంలో ఇంగ్లీషు విద్యాభి వృద్ధికి మూలపురుషులు నీరేనని ప్రశంసించారు. చరిత్ర సాధనాలు ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి జీవితాన్ని గురించి వారి కాలంనాటి స్థితిగతు అను గుంచీ వా చేసిన సృజా సేవను గురించీ శ్రీనివాసపళ్ళ ప్రభృతులను గురించీ ఇంకా వివరాలు తెలుసుకోగోరేవారు ఈకింది పుస్తకాలు, పత్రికలు, చూడవచ్చును. Rudimentals, - by George Norton (1841) Educational Speeches of The Hon, John Bruce Norton The Madras Journal of Education. April 1868, pp. 154-155 The Asylum Press Almanac - Madras, 1820-1855 The History of Pachaiappa's Charities

[పుట 15]
History of the Presidency College Madres (Centenary) 1910. The Madras Tercentenary Commemoration Volume The History of Madras - Prof. C. S. Srinivasachari H. D. Love Vestiges of Old Madras Life of Gazula Lakshminarsu Chetty Garu, Representative men of Southern India-by G. Parameswaram l'illai (1896) The Journal of Vennelacunty Soobrow, Native of Ongole —Foster Press, Madras, 1873 శ్రీ ఒంగోలు వెంకటరంగయ్య పంతులు గారు వ్రాసిన నెల్లూరు లోని కోతలు గొప్పవారు'— వెన్నెలకంటి సుబ్బారావు పంతులు అనే చిన్నప్పుడు. గా 1941 సం మార్చి 1 వ తేది మొదలు కృష్ణాపత్రికలో 11 సంచికలలో ప్రక టింపబడిన “ఇం గ్లీషు చదువులు " అనే శీర్షికతో నేను వ్రాసిన వ్యాసాలు, ఆంధ్రపత్రిక వృషసంవత్సరాది సంచికలో ఉన్న పట్టణం దాని పూర్వా చరిత్ర' అనే శీర్షికతో నేను వ్రాసిన పెద్ద వ్యాసం. ఆంధ్ర వార పత్రికలో 1941 సం॥ మార్చి 26 తేదీ మొదలు 5 సంచిక లలో నేను వ్రాసిన “ బిషప్ హెబర్ గారి భారత దేశయాత్ర" అనే వ్యాసాలు. ఆ పత్రికలోనే 1941 సం॥ ఫిబ్రవరి తి వ తేదీన జాతీశాంతి సంక్రమ గురించిన్నీ జూలై 30 వ తేదీన శ్రీ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారిని రివన్నీ నేన వ్రాసిన వ్యాసాలు' సీ. పీ. బ్రౌనుదొరగారికి వీరాస్వామయ్యగారు వ్రా సిన లే ఖ వ్రా [వీరాస్వామయ్య గారి దస్తూరీతో ఇంగ్లీషులలో ఉన్న లు ఉత్తమ చెన్న పట్టణమున ఓరియంటల్ మాన్యూసిన్న కా యాత్ర చరిత్ర వాతపతి చివర అతికించి యొన్నది. దానికిది తెసుకు ప్రతిచివర ఉత్తరం పైన బ్రౌను గారి దస్తూరీతో రిమార్కుపున్నది. ఉత్త పైన "సీ. వీ. బ్రౌన్ ఎస్ క్వైర్', మచిలీ పట్నము” ఆ మున్నది.] నా ప్రియమైన అయ్యా, నేను నాకుటులబంతో కిందటి ఓసెంబరు నెలల: 1831 Syoud ఖ 15 de. చేరి సుప్రీము కోర్టులో నా (ఇంటరీ ప్రైబర్ ) పని చూడడు ant నేను చాలా కాలము సెలవులో వున్నందున చేయవలసిన పని చాల యున్నది. అందువల్ల తమకు ఇంతకు పూర్వము జాబు వ్రాయలేక నన్ను క్షమింప వేడుతాను.

[పుట 16]
స్వామయ్య గారు భాను గారిక వ్రాసిన లేఖ. నేను చెన్నపట్టణం చేరిన తరవాత శ్రీ॥ శే॥ జంగరపపాపయ్య గారి భార్యను కొమాళ్ళను కలుసుకొని వారిదగ్గరనున్న స్కాంద్దం అనే గ్రంథం యొక్క వివరాల నడిగి తెలుసు కొన్నాను. ఈ స్కాందంలో 6 సంగుంహితలు 50 కాండలు ఒకలకు గ్రంథం ఉన్నది. ఆ యారు సగుంహితల పేర్లు యేవనగా:- సనత్కుమార, సగుంహిత సూతసగుంహిత బ్రంహ్మ సగుంహిత వెషవ సంహిత a-80 శంక్కర సంహిత సౌరసంహిత ౧ వీట్కిళ్లోకాలు ఈ ఆగు సంహితలలో పాపయ్యగారు అయిదవదైన శంక్కర సంహిత నిర్దుష్టమైన చక్కని తెనుగు పద్యములలోని కనువదింపజేశారు. దానిని నేను తెచ్చి నాను. తమరు పంపమంటే ఆ ఆరు సంహితలను బంగీలో పంపుతాను; లేదా శంక్కర సంహిత తెలుగుతర్జుమా మాత్రమే పంపుతాను. ఏ సంగతిన్నీ తెలుప కోరుతాను. ఈసారి కాశీయాత్ర చేయడంలో నేను కడప, హైదరాబాదు, నాగపూరు, జబల్ పూరు, మిరిజాపూరు, అలహాబాదుల మీదుగా పోయినాను. తిరిగి వచ్చేటప్పుడు నేను సూజీపూరు, జపా, పట్నా, గయ, కలకత్తా, పూరీ (జగన్నాధము గంజాము మీదుగా అన్ని ఉత్తర జిల్లాలలో నుండీ వచ్చాను. దీనిని గురించిన సరియైన వృత్తాం తము వారిస్తూ వచ్చాను. ఈ వృత్తాంతంలో హైందవ పుణ్యస్థలము అన్నిటి యొక్క చరిత్రలు మహానదుల చరిత్రలు మొదలైనవి వారిశాను. హిందూ మహమ్మ గీయ క్రైస్తవమతములను గురించీ హిందూపురాణములను గురించీ జ్యోతిచ్ఛాస్త్రమును గురించీ చర్చించాను. మణిన్నీ నేను చూచిన ఆయా ప్రదేశములలోని ప్రజల యచారాలు వ్యవహారాలు వానిలో ఒకచోటుకు ఇంకొక చోటుకు భేదము లుండ డానికి గల కారణాలు న్నూ వర్ణించాను. q ఈ పుస్తకము చాలమంది కావలెనంటున్నారు. మచిలీపట్టణంలో మీరు స్థాపిస్తామని సెలవిచ్చిన ముద్రాక్షగణాలలో యీ పుస్తకాన్ని అచ్చు వేయించి మూడువందల పుత్రులు ప్రకటించడానికి కవకాశముంటుందా? ఈ పుస్తకాలు శీఘ్రుం అమ్ముడై జై పోతాయని నానమ్మకము. ఈపుస్తకమిప్పుడు వ్రాతలో 400 ఆర రావులున్నది. తమ సెలవైనే బంగీతపాలులో తమ కొక ప్రతిని పంపుతాను. తమరు నెమ్మది మీద చిత్తగించి దాని పైన తమ యభిప్రాయం దయచేయవచ్చును. గా"నే గో ఈ మాటలు అసలు ఉత్తరంలో కూడా తెలుగులోనే వున్నాయి.

[పుట 17]
ప్రకరణము. -ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారి కాశీయాత్ర చరిత్ర - ఆచార వ్యవహారాలు. 4. కృష్ణా గోదావరుల మధ్య రాజకీయ సాంఘిక స్థితి - ఆచార. అరవము; తెనుగు పుటలు. వైదికులు -- డా గావాఁడ్లు - నిర్మల - నిజాము కింద యింగ్లీషు కలకటర్లు - తెనుగుభాష - దృష్టిదోషము. 5. నాగపూరు రాజ్యం పూర్వచరిత్ర - రఘోజీ; అప్పా సాహెబు - ఇంగ్లీషు వారి రాజ్యతంత్రము - కామిటి అనే ఇంగ్లీషు దండు ప్రదేశం - పరిపాలన - స్త్రీ పురుషులు - దేశాచార వ్యవహారములలో ధర్మశాస్త్రత్ర ములో తేడాలు - కామిటివర్ణన - బింబారాధన - హిందువులు, స్తు వులు - స్వదేశ పక్షపాతము రామ టెంకి క్షేత్రము. LO-20 6. దొంగల తళావు - నాగపూరి రాజ్యము బంగాళా గవర్న మెంటు జబల్ పూరులో కుంపినీ పరిపాలన అవతారాలు; త్రిమూర్తులు; క్రీస్టు; మహమ్మదు; పరబ్రంహ్మ - బోయజాతి తిలవారా నర్మణానదిలో రాళ్ళన్నీ లింగాలే - రేవుపడవలు - కుంపినీవారి హాశ్శీలు - అంధ్ర బ్రాహ్మ చిత్పావనులు - వింధ్యపర్వతము - ఇంగ్లీషు దొరతనము ణులు విచారణ 7. జబల్ పూరు - దేశ చరిత్ర - సాగరారాజు - ఇంగ్లీషు దొరతనము - ఆచార నియమాలు - శూద్ర దృష్టి; స్త్రీలు -దాక్షిణాత్యులకు ఉత్తర స్థులను ధైర్య స్థైర్యాలలో బింబారాధనలలో తేడా ఆహారములో ఉత్తర దక్షిణములలో తేడా. a లూరికి ఆగామి సంచిత ప్ర్రారబ్ధకర్మాలు; 8. బొందిలి ఖండము - మైహరు - రీమా విధి, ఈశ్వరక టాక్షములను గూర్చిన చర్చ. 9 హనుమా న్యా - డ్రమ్మర్ గంజు - ఇంగ్లీషు వారు 55.5n మిరిజాపూరు - గంగానదికుంపిణీవారి రాజ్యంలో ఆయుధాలు పట్ట నియ్యరు తమలపాకులు - వింధ్యవాసిని - గోపీగంజు - భౌగవత కొల క్షేపము - పోలీసు. ONE-035 10 ప్రయాగ - అక్షయవటము - త్రివేణీ సంగమము - శేతిమాహాత్మ్యము - అక్బరు పాదు పా - వేణీ దానము - బంగాళాగవన్న మెంటు ఫినాన్సర్ మిటీనదులు గుళ్ళు ఈశ్వరు డేనా?- ఘూర్జరులుపంణ గౌడ స్త్రీలు.. దక్ష్మిలో వస్త్రాల శుభ్రత; ఉత్తరాన్ని పాత్రసామానుల శుభ్రత దావిళ్ళు, వారి ఆచార వ్యవహారాలు - జ్ఞానయోగము, 11 హిందూస్థానీమాటలు వర్ణాశ్రమ ధర్మములు గౌవసన్యాసులు - క్రీస్తు మతిస్థు సాయిలు - ఆద్వైతము హిందూమతశాఖలు బౌద్ధమతము - స్త్రీలు మోక్షార్హలా? హృత్కమలములు గంగానదిమీద ప్రయాణము - ప్రయాగ కాశీల సంకల్పములు, మతీ సుజు

[పుట 18]
విషయ సూచిక ప్రకరణము. 12. కాశి - గంగాపుత్రుల దౌర్జన్యము ములు ఆలయములు - ఆర్చకులు మణికర్ణిక ఆసవరణలు ఘట పాటక్కులు - ఇళ్ళు - రాండ్ సాండ్' ఛీడీలు - వేద శాఖలు - ఓహల్యాబాయి - పునాశ్రీమంతుడు గంగాపుత్రుల ఉత్పత్తి - నాణ్యములు - బ్రాహ్మణులు అహంకరించుట; శూద్రుల దృష్టి, చండాలుర సమీపవర్తిత్వమును నీచపరచుట - క్రీస్తు మత లేనిపోని ఆరాధవములు ఆచారములు లయముల మీద ప్రచారము - - "రామ బొమ్మలు - కాశీబ్రాహ్మణుల తడలు స్తోమాలు - ఆన్న దానము నామతారక ము కాశీజనసంఖ్య - కాశీ మాహాత్మ్యము - విశ్వేశ్వరుడు సమష్టిరూపము. పుటలు. 13. కాశీవాసము చలి. పంచక్రోశయాత్ర - ఘూర్తరులుసచ్ఛూద్రులు. ఉత్తరహిందుస్థానములోని పుణ్యక్షేత్రములు నే నాళము - కాశ్మీరము — రణజిత్తు సింగు - గంగలో నడిచేపడవలు "గాజీపురము పన్నీరు అత్తరు - అహల్యాబాయి - పరిమళ తైలములు - పట్నా షహరువర్ణన, ౧౨౧రా 14. కుంపినీవారి రాజ్యాధిపత్యము స్వ దేశ సంస్థానాలు జ్వలముఖ రణజిత్తుసింగు నేపాళము; దేవప్రయాగ - వల్లభాచార్య పీలము -- బ్రాహ్మణశాఖలు - దాక్షిణాత్యులు - దావిళ్ళు గౌడులు ఘార్జరులు తుగకల దండయాత్రలు చిత్పావనులు నంబూద్రిలు - వర్ణాశ్రమ ధర్మము మానవక ల్పితమా, ఈశ్వరనిర్ణయమా? - మూలస్మృతులు మ స్మృతికర్తలు - క్రీస్తుమతిమ:: మహమ్మముమతము సహ ఉప స్మృతులు - పురాణములు; ఉపపురాణములు - సాకారాద్వైతము. అ-209 15. నీమానదామా - గయా మహా క్షేత్రము - సాహేబుగఁజు - క్షేత్రమాహా త్మ్యము - గియాసురుని కథ - అష్టగయ చేసే క్రమము - అహ్య పల్గునిశ్రాద్ధముపిండెపిచ్చి - క్షేత్ర యావళీలు - విష్ణుసాదము, ఆశ్రయవటము - బౌద్ధగయ - గయావజనము గయావజనము - రామపర్వతము. రామపర్వతము. అ3- ౨౧౭ బాయి 16. 'సుఫలం' – తష్టతీర్థాలు - పిల్ల నాద శాస్త్రము - ఇహ్మయోని - తీర్థ మహిమలు స్థలములు కాశీగి యోనూహా యోమాహ్మాత్మ్యములు మగధ దేశంలోని మహా యాత్రికులు పంటలు; ఫలజాతులు - పంచ గయలు జమీం దారీలు (కారన్ వాలీసు శాశ్వత పైపలా) - గ్రామ పరిపాలన - అభిని మందు; కుండనీ యిజారా. ల దేవత 17. పట్నా నుండి X 0 గానదిమీద ప్రయాణము ముప్ఫైమూడుకోట్ల లున్నా దేవి - శైవ వైష్ణవాదిశాఖలు - మాంఘీకుసీతాగుండముఉష్ణగుండపుకనదాతా వైద్యనాధము - అణిమాద్యష్టసిద్ధులు - కహలుగాం. రాజామవాలు - కుంపినీ ఉద్యో గాలు, జీతాలు; లంచాలు - పార్టీ భాష -

[పుట 19]
ప్రకరణము. పుటలు. లిపులు అధికర్షక్షయ మాసాలు - తమల గయావళీలు పంచగౌడ బ్రాహ్మణుల ఆచారములు. సౌరమాన చాంద్రమాన బార్హ స్పత్యమానములు పాకులు - నావదొంగలు - మధ్వాచార్యులు - గయావశీలమతము. 3౧౨8× 18. X౬ దేశాలు, ఛప్పన్న భాషలు ఏడులోకాలు - ఉత్తర దక్షిణ ధృవ ములు - దేవతలు, గంధర్వులు, రాక్షసులు, పిశాచములుస ససముద్రాలు - సృష్టికమము - పృథివ్యక్తేజో వాయ్యాకాశాలు - పరతత్వము - ప్రశ్న తులు - ఆత్మ అంతరాత్మ పరమాత్మ - అగ్యర్జంతుకోటి b ఆకెళవాయు వహ్ని భూతాలు - సత్వరజస్తమో గుణములు, అరిషడ్వర్గములు - లింగ భేద ములు సప్త గ్రహములు - ఇంగ్లీషు గ్రహలాభవశాస్త్రము, సిద్ధాంతము - ఆహః ప్రమాణములు - ఇంగ్లీషు వారి భూగోళ జ్ఞానము. నిర౫- 92.9 శాంతి కాళి 19. బదర్ గంజునుండి కలకత్తాకు పోవు గంగానది మార్గములు. జల చరములుబజరాల ప్రయాణము - కృష్ణనగరము - నదీయ (నవద్వీపము) పూరు - హుగ్గులీ - చారకుపూరు - శ్రీరాంపూరు - కలకత్తా కాశక్తిగుడిపూజలు, ఉత్సవములు - బం - బంగాళీ స్త్రీ పురుషులు - గులీనులు - కలకత్తా పూర్వచరిత్ర) - మూర్షిదాబాదు నవాబు; ఢిల్లీ పాదుషా: ఇంగ్లీషు వారి రాజ్యతంత్రము. కలకత్తా వర్ణనఇంగ్లీషు కాలీజా - స్క్రీస్తు మతిపచార 20. వుడుబడియా ఆయుధాల నిషేధము - భద్రకాళి మలడిజ్వరము - బాలేశ్వరము - మత్స్యభక్షణ - 'పెరిమిట్టు వుక్కల దేశము - వైతరిణీనది; నాభిగయ; జాజిపురము సుఖరోగములు కటకము ఇంగ్లీషువారి రాజ్యతంత్రము. Charact వారము. జాతేశ్వరము - జాకీలు. బోయీలు - వర్ణాశ్రమములు 21. క్రీస్తు మతాంతరుల కీ కర్మదేశ మెందుకు వద్ద మైనది? పాడగుట - ఇంగ్లీషువారు; క్రీస్తుమత ప్రచారము; మహమ్మదీయులు - హిందూమహమ్మదీయ క్రైస్తవమతములకు; బ్రాహ్మణులకు కోరలకు; గల తేడాను గూర్చిన ఇతిహాసములు - సత్యవాడి; కులీన బ్రాహ్మణుని కథ - జగన్నాథ మహా క్షేత్రము - స్థలపురాణము - గుడివర్ణన అర్చనలు భోగ ములు - బలభద్ర కృష్ణ సుభద్రలు; సుదర్శనమూజగ న్నాధ ప్రసాదము... వీని అంత రార్థము. పడుట JF-308 22. నరసింX ఘాటు - కళింగ గౌర కోమట్లు - చిలక సముద్రము - పోలీసు నౌకరులు - తపాలా ఉద్యోగులు - మన్యాలు గంజాంషహరు సాడు ఋషికుల్యనది - కళింగ దేశము ఛత్రపురము - కొండ పా రి గాండ్ర బందిపోట్లు – ఆధర్వణ వేదము - యిచ్ఛా పురము - గిరిజాంజిల్లాలో రేవులు - జమీందార్లు, బందిపోట్లు - ఏకః పాపానికురుతే ఫలం భుంక్తే,

[పుట 20]
(3) విషయసూచిక గులు విజయనగరం పద్ధతి తాలూ 30ర - 330 మహాజనః - శిష్టుకరణాలు - బ్రాహ్మణులలో నాడు భేదములు, నియో సరుక్యూటుకోర్టు ఇంగ్లీషు వారి నేర విచారణ శ్రీకాకుళము - భోగస్త్రీలు భోగ స్త్రీలు - భరతశాస్త్రము - విజయనగరం కాలో ఆగ్రహారములు - విజయనగరం చరిత్ర - వర్ణన.. 23. వుప్పాడ బోయీలు - వీరభద్ర రాజు పితూరీ సింహాచలము విశాఖ పట్టణం జిల్లా స్త్రీల సౌందర్యము - తెనుగుభాష ం అలంకార ములు వుప్పాడ బోయజాతి; సర్కారుకు తెలపన్ను; మధ్యపానము స్త్రీ పురుషులలో మోహము - పిఠాపురము; సాదగయ “పెద్దాపురముజమీందారీలు రాజానగరము రాజమహేంద్రవరము చరిత్ర ఇంగ్లీషువారి రాజ్యాస్త్రమణ; పరిపాలన శాంతిభద్రతలు - కొచ్చర్ల కోట వెంకటరాయనించారు వాడపల్లి. 24. శింగవృక్షము - మచిలీ బందరు పూర్వ చరిత్ర) - స్త్రీ పురుషులు సర్కారు జిల్లాల జమీందార్లు - కోమటి జమీందారు యాచక బ్రాహ్మణులుకళింగ దేశము; ఆంధ్రదేశము - ఆ తరు తాంబూలములు నెలూరు చందవోలు - బాపట్ల పా తీరపు పురుషులు వేటపొలిము జాతి వొడ్డెవాండ్లు నియోగులు; కణీజాకములు - ఆరవ మాటలు వుత్తరవీనాకిని మొదలు దక్షిణపినాకినివరకు మధ్య దేశము నెల్లూరి సీము స్త్రీ పురుషుల స్వ భావము. -స్థలపుర 3M8-33 25. పొ స్నేరి - స్థలమాహాత్మ్యము - సుపట్టూరు - స్థల పురాణము:- చిన్న పట్నం వారి పత్రాలు; తోటలు చెన్నపట్నము పూర్వ చరిత్ రాయలు దామెర్ల వెంకటాద్రి నాయుడు కుడి యెవరు కులకన్నాలు పాంసువారు - నవాబు రాజ్యం ఇంగ్లీషువారి వశమగుట కుంపినీ వారి పరిపాలనచెన్న పట్నల వర్ణవ ఇంగ్లీషు వారు. 'చెన్న పట్నం రాజధానిలో స్త్రీ పురుషులు ప్రకృతి -

[పుట 21]
సంపాదకుని ఫుట్ నోట్సు వివరణల సూచిక. శ్రీ గిడుగు వేంకటరామమూర్తిపంతులుగారి ప్రశంస: కాశీయాత్ర చరిత్ర తృతీయ ముద్రణం పీఠికలో బిషప్ హెబరు గారి భారత దేశయాత్ర ప్రశంస: ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారు వారి మిత్రులు: వీరాస్వామయ్య గారి జీవిత విశేషాలు కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాసవీళ్ల గారు " " " " " " " " జార్జి నార్ట్ గారువెంబాకం రాఘవాచార్యులు గారు కుంపినీ పరిపాలనప్రజలస్థితి హిందూ లిటరరీ సొసైటీ నవయుగారంభం Q శ్రీ గాజుల లక్ష్మీనర్సు సెట్టి చరిత్ర సాధనాలు గారు వీరాస్వామయ్యగారు బ్రౌనుగారికి వ్రాసిన లేఖ: పుట ముఖపత్రం G చెన్నపట్నం ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారములో ఉన్న కాశీయాత్ర చరిత్ర 26 " మాదిరి పుట (చూడు షహరుల వర్ణన గల పుట) లా శ్రీనివాసపిళ్ల గారు వ్రాసిన వీరాస్వామయ్యగారి జీవిత చరిత్రలో వివరణలు ౧౧౦ వివరణ. పుట వివరణ. పుట తూర్పు ఇండియా వర్తక సంఘం సదర్ అదాలతు కోరు (కుంపినీ) వారి ప్రభుత్వక చ్చేరీలు, వర్తక కార్యాలయాలు ఇంగ్లీషు హవుసు ఆపు యేజన్సీలు వొయర్ హవుసు బోర్డు ఆపుత్రేడు ఆఫీసు చెన్నపట్నం హైకోర్టుకు పూర్వం వున్న ఉన్నతకోర్టులు సూప్రీం కోర్టు చాంద్రమానము సౌరమానము అధిక క్షయమాసాలు " (చూడు: అనుబంధం) " " సర్ రాల్ఫ్ పాన్డర్ నందన సం॥ సర్ రాజర్టు మిక్

[పుట 22]
వివరణ. సంపాదకుని ఫుట్ నోట్సు - వివరణల సూచిక చెన్న పట్నం సుప్రీంకోర్టు చందులాల్ వుట కుంపినీ వారు; దేవాలయాల పరిపాలన 8-1 " " తిరుపతి దేవస్థానము జగన్నాధం రాయరెడ్డిరావు (రాయజీ) ఫోర్టు సెంట్ జార్జి కా లేజీ పునా శ్రీమంతుడుపీస్వా కగ్నల్ స్లీమ౯ (వ్రాతపతి) సెంట్ తామస్ మౌంటు, లేక రంగికొండశాల న్యూబోల్ ట్ గారు చెన్న పట్నం పడి లెక్క శరభోజీ మహారాజు తంజావూర్ రాజు " వివరణ. కరాటకి ము pa క ర్ణాటక నవాబు' లేక ఆర్కాటు నవాబు షూజా కట్టిన రాజమహాలు " హెజరు వగన ఓం సౌది సంవత్సరం 12 చాంద్రమానములు 10: 0x5 మూరిదాబాదు ౯ర సురాజు' FX; XB; 328 M దేవాదాయముల పరి పాలన » జగ న్నాధం కారం వ్రాతపతిలోని సంగతిః - OXE " పుట B 2€ ఛత్రపురం అరణ్యమార్గం కణ కపిల రామదాసు వంతులు » శ్రీకాకుళం జిల్లా జడ్జి అహల్యాబాయి ఔరంగజేబు మశీదు లక్కునో నవాబు సర్ తామస్ మన్రో) విలియం బెంటింకు పీష్వా అమృత రాయడు బిషప్ హెబరు గారి వర్ణనలు 9 " " " పీష్వా ఆమృతిరాయడు రణజిత్ సింగు కాశీ జన సంఖ్య కాశీ విద్యాలయం ఘాజీపురం లకునోనవాబు మ్లేచ్ఛుల దండయాత్రలు. రాయని గారు 38X కొచ్చర్లకోట వెంకట Ok OLO పాత, కొత్త జమీందారులు 3824 OtJ మచిలీ బందరు 38° సి. పి. బ్రౌను గ్రాకు 38F 3. EL రోజూ వ్రాతప్రతిలోని అధనపు సe: కుడియెడమ గల న్నీలు 080 పరంగి కొండre చెన్న పట్నం మౌంట్ రోడ్డు చెట్లు 570 ం సౌరమానము చాంద్రమానము; ల ర సౌత స్పత్యమానము; అధిక క్షయమాసాలు అనుబంధం

[పుట 23]
జాబల్పూరు అలహాబాదు. కూజాపూరు u wo కృష్ణగర్ కలకత్తా రాజమహ ఛత్ర పు రం నాగపూరు 26 నిర్మల హైదరాబాదు శ్రీకాకుళం రాజమహేంద్రవరం " మచిలీపట్టణం 4 నెల్లూరు 625 తిరువళ్లూరు చెన్నపట్టణం హిందూదేశము పీ రా స్వా మ య్య గా రి కాశీయాత్ర పటము ఈ పటములో 1 మొదలు 25 వరకు కనబడు అంకెలు వీరాస్వామయ్యగారు ౧౨౦ మధ్య' చేసి వచ్చిన యాత్ర మార్గమును సూచించుచున్నవి. ఈ అంకెల మధ్య గల ముఖ్యమైన వూళ్లు వజీశీవూళ్ళ పట్టికవల్ల తెలియగలవు,

[పుట 24]
హిందూకుష్ పర్వతము. ఉజ్జయని బిత్తూరు మ నేశ్వరవ (ఇంద్రప్రస్థము ) స్థానము హిందూదేశము (ఇండియా) తివేత్తు · అరబ్బి సముద్రము రాపూరు SAN కళింగము హిందు మహా సముద్రము it for to your attestat నదులు; పర్వతీమాలు.

[పుట 25]
మజిలీ వూళ్ళ పట్టి క హిందూదేశ పటములో మజిలీ సంఖ్య నడిమి వూళు, ౧౮౩౦ సం!॥ గం॥ మే నెల ౧ూ 1. చెన్నపట్టణము మాధ వరము పాలవాయి సత్రం వెంక టేశ నాయడి సత్ప్రము (పెదపాళెము) (వెంగలి, రామంజేరి) తిరువళ్ళూరు కనకమ్మ సత్ప్రము బుగ్గగుడి పుత్తూరు (కార్వేటి నగరం) వడమాల పేట సత్రం అలమేలు మంగాపురం ఫుట మజిలీ సంఖ్య C G 'మే 93. 2. దిగువ తిరుపతి m తిరుపతికొండ మే 30. కరకరంబాడు శెట్టిగుంట E బాలపల్లె కోడూరు E E వోగంబాడు పుల్లంపేట నందలూరు అత్తిరాల భాకరాపేట వొంటిమిట్ట కడప పుష్పగిరి j F b b కాజీ పేట దువ్వూరు వంగ లి నడిమి వూళ్ళు. పుట జూన్ ఆహోబళమ శ్రీరంగాపురం రుద్ర వరము మహానంది బండాతుకూరు వెలపనూరు ఓం కారము వెం పెంట ఆత్మకూరు నాగులోటి పెద్ద చెరువు 4. శ్రీ శైలము భీముని కొల్లము పెద్ద చెరువు L 5 CE. జూన్ 0. నివృత్తి సంగమం S (కృష్ణ దాటడం) ముసలిమడుగు జూన్ ౨౦. సిద్ధేశ్వరం ఘాటు పెంటపల్లి పొనగలు చిన్న మంది వనపర్తి గణపురం ( b b h

[పుట 26]
మజిలీ వూళ్ళ పట్టిక మజిలీ సంఖ్య చోళీపురము మమోజీ పేట నడిమి వూళ్ళు. పుట మజిలీ సంఖ్య నడిమి పూర్ళ, పుట JE జడ్చర్ల నాగనపలె లేక బాలనగరం జానంపేట లేక ఫరక్కు నగరం అని యేదులాబాదు ( పిన్న గంగ దాటడం ర ధనూరా కాయరా వోణి వరోడా X8) X3 Y 20 షాపురం జూన్ ౨౯. 5. హయిదరాబాదు మాఁడు గాం బేగంబజారు చింది X గూంగాం XF శికిందరాబాదు రాకిలిఘాటు XF గోలకొండ 3E ఆగష్టు గారు. జూలె 90. 7. నాగపూరు మేడి చల ex: 90. మాపా పేట రం కామిటి బిక్క నూరు పేట రణ కామారెడ్డి పేట మలు పేట రవి రామ టెంప్: 28-22× ర యీదలవాయి జగనంపల్లె వేములవాడ ulv ర చావిడి దూదు గాం భీమినీ స్వర్ణ ఆర్మూరు రామన పేట రణ ఇస్పారా జూలై 30. మా ( గోదావరి కాటడం) 6. నిర్మల (కుశదర్పణము) వొద్దూరు BOLD. విచ్చోడా దారిలోవున్న ht rgy it tasequit, the site is in gabuse prev దారిలో వున్న చిన్న పూళ్ళి జాబితాలు ఆయా పుటలలో వున్నాయి.

[పుట 27]
పుట మజిలీ సంఖ్య నడిమి వూళ్ళు మజిలీ సంఖ్య తిలవారా సుమతి సెప్టెంబరు 6. సెప్టెంబరు ౧3, 8. జబ్బల్ పూరు గోసలపూరు పెన్నగరు సలమాబాదు మురువారా చెవురి సభాగంజు గుణవారా మైహరు అమరాపాట౯ పల్నా 9. రీమా సెప్టెంబరు పెంబరు అవి. రాయపూరు సత్తిని మన గాం మౌగంజు హనుమా న్యా కటుకరి కటా (డ్రమణ్గంజు) లాలుగంజు సెప్టెంబరు అన్న 10. మిరిజాపూరు FX t I w b b FE FF FF T ONE 11. ప్రయాగ నడిమి పూళ్ళ ఫ్రూట అక్టోబరు ౧. ౨. ట (అలహాబాదు) ఆరోబరు 93. గంగానదిమీద ప్రయాణం 12. కాశీ ఆరోబరు 2 080-Y5X0 (హరిద్వారము, గంగోత్తరి బదరీనారాయణం, బదరీకీ దారము ౧౭౬ కాశ్మీరము ౧౭8) డిసంబరు 0. గయకు ప్రయాణం గాజీపూరు చప్రా, ఒక్కురు, ఆరా, దాహ పూరు, బాకీపూరు డిసంబరు 13. పట్నా రాజు వారి, 3-00, ౨౦ 3, (జ్వాలాముఖ OJC-7, దేవప్రయాణ డి) 3 వ సం॥ గం॥ జనవరి పునః పునః నది నీమా నదామా జొనా వర 14. గయ అక్టోబరు F. సాహబు గిల్ల.90X వింధ్యవాశిని (మృద్ధదేశంలో మహారణాల ఆవిర గోపీగంజు కాశీనుంచి గయుడు దారి ర) అండ్యా సరాయి Bayes on జూనీ సరాయి 15. పట్నా మళ్ళీచేరుట దారిలోవున్న చిన్న వూళ్ళ జాబితాలు ఆయా పుటలలో న్నాయి

[పుట 28]
(8) మజిలీ సంఖ్య నడిమి వూళ్ళు. మార్చి 2 పుట మజిలీ 16. మూంగేరి (మాంఘీరు) సీతాగుండం జాంగీరు (జంగీరాబాదు) గంగానదిపైన ప్రయాణం (వాతా వైద్యనాధం 38-935) మజిలీ వూళ్ళ పట్టిక సంఖ్య బసా బాలేశ్వరం సూరంగు నడిమి పూళ్ళు. ఫట భద్రక ఆకులాపదా 93€ కహలుగాం భాగల్పూరు అరం చ తీయా మార్చి ౧౭. 17. రాజామహలు అరం బదరు గంజు మూడియాపాడు జాజిపురం (నాభిగయ) గోపాలపూరు FO JP O F (మహానది దాటడం) పట బా కటకం గోపాలపూరు DEE సత్యవాది OL2 జగన్నాధము B00-Y (భువ నేశ్వరము శిం) th ఏప్రిల్ 18. కృష్ణనగరు నదియ్యా, సద్యా, నవద్వీపము ౨౬౭ శాంతిపూరు (సమతివూరు) హుగ్గులి ఆచానకు (బౌరకుపూరు) శ్రీరాంపూరు ఏప్రిల్ F. 19. కలకత్తా (ఆగ్రా), లేక అగరా Sh EF-950 028) (మూ రదాబాదు లేక మక్కుపూదాబాదు 982, 92X, 20 జూన్ 3. Joy (1 D50 వుడుబడియా బాగునా సీదాహాటు డబరా భద్రకాళి రాణీ సరాయి ఆకార జెలేశ్వరంపట్టణా నరసింగి ఘాటు మాణిక్యపట్ట చిలక సముద్రం (గంట) మిరా గువ్వ యా గలం (బు. షికుల్యనారి) నాయడిట 20. ఛత్రపురం బురంపురం Bax KOE

[పుట 29]
మజిలీ సంఖ్య నడిమి వూళ్ళు. పుట మజిలీ సంఖ్య నడిమి వూళ్ళు. పుట జూలె 3. a యిచ్ఛాపురం 3౨౦ పిఠాపురము (గంజాంజిల్లాలోని రేవులు 3౨౧) పెద్దాపురము కంచర్ల పలాశీ రఘునాధపురం హరిశ్చంద్రపురం నరసన్న పేట రావులవల స Q 21. శ్రీకాకుళము వెజ్జపురం గిరివాడిపాళెం (శ్రీకూర్మము 3 ౨8) జూలై ౯- (గంజాం, విజయనగరము తాలూ 3X రాజానగరము N 22. రాజమహేంద్రవరము ర౨-38 (కాకినాడ, కోనసీను, ధవి ళేశ్వరం, భద్రాద్రి, గోరంగి 83, 38X) ' 96 1944 ( గోదావరి దాట ) వాడపని రాల (ర్యాన్) ఆచంట శింగవృక్షము బొండాడ యేలూరిపాడు 3 ర కాలలోని ఆగ్రహారాలు, కలిచండి మహాస్థలాలు 39F) తుమ్మడి జూలై ౧౦. ఆగష్టు. విజయనగరం 3౨౯- 3 30 23. మచిలీబందరు ఆలమంద XP OL. సుబ్బవరం సింహ్వాచలము కొత్త పాళెం 3X కోట అనకాపల్లి యలమంచిలి దివ్యల కన గాల నక్కపల్లి (చల్లపల్లి, కల్లేపల్లి 3౫), EX.3) exp of. (కృష్ణానదిదాట:-) (భట్టుప్రో)లు, అంజబు వుపమాకా చందవోలు తుని 3BX బాపట నాగలాపల్లె వేటపా కం BX, 308) 3XX W 3XX 3XX (యానాం, నీలపల్లి, యింజరము, చినగంజాం మాదయపాళెము, వుప్పొడా 338) అమ్మనబోలు

[పుట 30]
మజిలీ వూళ్ళ పట్టిక మజిలీ సంఖ్య నడిమి వూళ్ళు. పుట మజిలీ సంఖ్య నడిమి వూళ్ళు. ఆకులలూరు 32E బ్రాహ్మణపుదూరు వెల గ పూడి సత్రము దొరవారి కోనేరు పుట క రేడు మన్నారు పోలూరు కొత్త సత్రము (కోటపోలశారు) జువ్వుల దిన్నె పంటల్లూరు సుళూరు పేట కొడవలూరిసత్రం చిలకలపూడి రామస్వామిసత్రం 3 గుమ్మడిపూడి "సెప్టెంబరు 2. ఆగష్టు 91. ( పినాకినీనది దాటడం) పొన్నేరి -24. నెల్లూరు 32F విచ్చూరు Be "సెంబరు ౨. ఆగష్టు 28. మనుబోలు 25. తిరునట్టూరు Set-3 కిం సంll 'సెప్టెంబరు 3. గూడూరు BEO నాయడి పేట BEO చెన్నపట్టణము షరా:— బ్రాకెట్లలోనివి మజిలీ వూళ్ళు కావు. అవి సందర్భానుసారంగా వర్ణింపబడ్డ వూళ్లు. సవరణ: 17వ పుట, 2వ కాలము, 1-3 పంగస్థలలో కర్ణాటకము, ఆర్కాటు నవాబు, రాయజీలను గూర్చిన ఫుట్్నట్ వివరణల పుట, వాతం అని తప్పుపడింది. పంది కాని దిద్దుకోవ లెను,

[పుట 31]
చెన్నపట్టణ ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారములో నున్న కాశీయాత్ర చరిత్ర వ్రాత ప్రతిని గురించి వారిపుస్తకాల పట్టికలో వ్రాయబడిన వివరములు. A DESCRIPTIVE CATALOGUE OF THE TELUGU MANUSCRIPTS IN THE GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS LIBRARY, MADRAS. Vol. VI. Vacanakavyas, Pages 1737-1728. No. 1407. కాశీయాత్ర చరిత్ర. KASIYATRA CARITRA. Substance, paper. Size, 12 × 8 inches. Pages, 490. Lines, 21 on a page. Character, Telugu. Condition, slightly injured. Appearance, old. Mode of writing, fair and free from mistakes. Complete. The following note appears in the beginning of the work:- "N. B.-The printed copy is somewhat abridged from the present one; which was presented to me by the author. This manuscript is given at full length; another copy in my library No. 247 is the abridged one-and the printed edition is yet more retrenched. The present Volume is the best of the three: the alterations afterwards made being not always improvements." "C. P. Brown 1839" At the close of the work is made the following note in pencil. "Examined by Appiah and Vencatrow, Reader." At the end of the MS is pasted a private letter of the Author, Enugula Viraswamí dated 15th December 1831, and addressed to Mr. C. P. Brown. In this letter the Author describes the work as follows:- "During my last travel to Benares, I took my route in going. thro' Cuddapah. Hyderabad, Nagpore, Jabalpore, Mirjapore and Allahabad. In return I came by Gazpore, (Chaprah), Patna, Gyah, Calcutta, Pooree, Ganjam and all the Northern districts, and kept a correct journal of the same. I beg also to inform you that in that journal, I have been giving a correct brief histories of all the Hindoo holy places, rivers, etc., and made several observations upon Hindooism, Mahamadism and Christianity, also upon Hindon Mithes- logy and Astronomy. I have also commented shortly upon customs, manners, castes, laws and late Governments of the several places."

[పుట 32]
శ్రీ ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారి కాశీయాత్ర చరిత్ర మును eme శ్రీ వీరాస్వామయ్యగారు ఈ పటములో కుడిచేతి ప్రక్క ముందు కుర్చీలో కూర్చుని యున్నారు. వీరి వెనుక కూర్చున్న వారు శ్రీ కోమల్లేశ్వరపురం శ్రీని వాస పిళ్ల గారు. వీరు వీరాస్వామయ్య గారి జీవితమును, కాశీయాత్ర చరిత్రను 1838 లో అచ్చు వేయించిరి. ఎడమపక్క కూర్చున్నవారు శ్రీమాన్ వెంబాకం రాఘవాచార్యులు గారు. వీరందరి వెనుక నశించియున్న వారు 1827 మొదలు 1853 సంవత్సరము కారు మూడు సక్రము కోర్టులో అడ్వకేటు జనరల్‌గా ఉండిన శ్రీ జాన్ నికల్సన్ గారు కలిసి 1833 లో చెన్నాపట్టణమున హిందూ చిటాంతీ ప్రజాసేవ చేసి సాశాక్య విద్యాభివృద్ధికి జనకులైరి. ఈపటమును ఏమితో నొసగిన మద్రాసులోని శ్రీ పః య్యప్ప కళాశాల ధర్మాలకు దిగవల్లి వేంకట రావు. వందనములు.

[పుట 34]
యేనుగుల వీరాస్వామయ్య వారి చేత వ్రాయబడి, కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాసపిళ్ల గారి వుత్తరువు ప్రకారం పుదూరి నారాయణశాస్త్రి చేత లేఖక తప్పులు దిద్దబడి నాకూ సం॥ ఏప్రిల్ నెలలో అచ్చువేయబడిన యీపుస్తకము గవరన్మెంటు వారి వుత్తరపు ప్రకారము వర్తమాన తరంగిణీ ముద్రాక్షరశాల యందు పువ్వాడ వేంకటరావుగారి వలన రెండవతూ ఆ ముద్రింప బడినది. ౧౮౬ దో సం॥ డిసంబరు నెల

[పుట 36]
పీఠిక. ఇందువల్ల అతి వినయముతో తెలియపరచుట యేము పే యేను గల వీరాస్వామి అయ్యవాల గారు కాశీయాత్ర బోవునప్పుడుయాత్ర సంగతులున్ను ఆయా ప్రదేశముల వినోద సంగతులున్ను వాయించి పంపించవలెనని యడిగినందున వారు అలాగే అప్పుడప్పుడు వ్రాయించి పంపగా ఆ సంగతులను పుస్తకముగా చేర్చినాను. అది కరకరంబాటి తపాలా `రై టరుపనయూరు వెంకు మొదలారి అరవభాషతో తర్జమా చేయించగా అచ్చు వేయించి ప్రచురము చేయబడియున్నది. అనే గొప్ప ప్రభువులు తెనుగు భాషతో నావద్దనున్న యా పుస్తకము ప్రచు రము చేయబడితే బహుజనోపయుక్తముగా నుండునని కోరినందున పైన చెప్పిన పుస్తకము కాశీయాత్రచరిత్ర యనే కాశీయాత్రచరిత్ర యనే పేరుతో అచ్చు మూలకముగా ప్రచుర పరచడమైనది. Q యిందులో యాత్ర బోవువారికి వుపయోగించేలాగు మాగ ములు, మజిలీలు అచ్చట దొరికే వస్తువులున్ను వ్రాసియుండుట మాత్ర మేగాక మాగ౯ ముల కిరుపక్కలనుండే అడవులు, కొండలు, పొరాలు, గుంటలు, తోపులు, వూళ్ళు మొదలైన వాటి వివరములున్ను మలీలలో నుండే స్థలవసతి, గృహవసతి, కలవసతులున్ను మల్టీల సమీప గ్రామముల సంగతులున్ను, తిరువళూరు, తిరుపతి, అహానిలము, శ్రీశైలము, కాశి, గయ, జగన్నాధము, శ్రీ కూర్మము, దాతా స్త్రీ వైద్యనాధము, సింహాచలము, కళ్ళేపల్లి, శ్రీకాకోళము మొదలై నదివ్య దేశముల మహిమలున్ను, గంగ, యమున, సరస్వతి, ప్రయాగ, గోదా వరి, కృష్ణ, సరయు, శోణభన, కర్మనాశిని, గండకి, పల్లుని, పునః పూర్వ నది, సీతా గుండము, బ్రహ్మగుండము, పినాకిని 'మొదలైన పదుల మహిమలున్ను, హయిదరాబాదు, నాగపూరు, కటకం, కలగల మహేంద్రవరం, పన్నా, గంజాం, విశాఖపట్ణం, విజయనగరం, మచిలీ బందరు, నెల్లూరు, చెన్న పట్నం నగరా సహరులు సంగీతులున్ను, మరిన్ని ఆయా పస్తాపములలో అద్వైత ద్వైశ విశిష్టమ్వైత మత ములు, క్రీస్తు మహమ్మదు మతములు దక్షిణ దేశస్థులకున్ను, ఉత్తర, రాజ

[పుట 37]
దేశస్థులకున్ను వుండే ఆచారాది భేదములు గౌడ ద్రావిణాది బ్రాహ్మణ జాతి విభజనలు, భూగోళ భగోళస్థితి క్రమములు మొదలైన యనేక విచిత్ర సంగతులు బహు జనోపకారబుద్ధితో వ్రాయబడి యున్న వాటిలో యీ కొన్ని విషయములను యీ పుస్తకము అచ్చు వేసి ప్రచురము చేయపూనుకొన్నందున నా బుద్ధి శక్తి స్వల్పమయినా విధిలేక యధా శక్తిగా వ్రాయడమైనది. కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాస పళ్ళ రామజయ యా రాజేశ్రీ యేనుగుల వీరాస్వామి అయ్య వారిజా గారు లోకోప కారబుద్ధితో యాత్రసంగతులను వ్రాయునప్పుడు ప్రస్తావములలో అనేకులకు సందేహాస్పదములైన విషయములను గురించి తమసూక్ష్మ మయిన బుద్ధిబలముచేత నిష్పక్ష పాతముగా ప్రసంగింపుచు తమ తాశ్వ ర్యములను బయిలుపరచి యున్నారుగనుక వాటిని చదివేవారు సులభ ముగా తెలుసుకునేకొరకు ఆ ప్రసంగములకు మొదటనున్ను తుదనున్ను పుష్పములు వుంచి మరిన్ని స్పష్టముగా తెలిశే కొరకాయి ఆ ప్రసంగ గ్రంథపంక్తులయొక్క మొదళ్ళనున్ను పుష్పములు వుంచియున్నవి. అవి అతిసులభముగా చదివేవారికి తెలియుటకె ఆ యాగా పంగములు వుండే పుటల లెక్కయున్ను ఆ యా ప్రసంగములయొక), ఆశ్చర్య సంగ్రహములున్ను ఈ యడుగున వాయంబడుచున్న పి. ఈ పుష్పము గుఱుతు లీ ముద్రడమున వుంచలేదు.

[పుట 38]
ప్రసంగ తాత్పర్యము పూర్వముద్రణమున పుట ఈ ముద్రణములోని ౫౬. ఇందులో ఆచారాలం కారా హారి భేషములు దేశా నుసారముగా స్మృతిక తేజులు కలగ చేసినందుని వొక దేశమును మరియొక దేశస్థుని నిందించరా దని చెప్పి అందుకు కాశీ జోన మందు భోజనానకు దృష్టి దోషము పరిషేచనము చేసుటవల్ల పనిలేదనుచున్నా రనిన్ని, ఉదకము పంచభూతములతో చేది గనుక అగ్ని మొదలయిన యితర భూతములకు స్వతేజ దోషము లేనట్టు ఉదకాసకున్ను పనిలేదనుకున్నా రనిన్నీ, విద్యుడి తాన్ని 'భక్షణము దక్షిణ దేశమందు అనుకూల మని అంగీకరింపబడి యున్నా వు త్తర దేశస్థులు అంగీకరించ లేదనిన్ని దృష్టా ములు చెప్పబడియున్నవి. శి౯. ఇందులో ప్రపంచముందు యే కాగ్యమున్ను మంచి చెడు కలిసి యుంచున్నదని చెప్పి అనుక ముగా హిందువులు మూసుకున్న బాలున్న వైవిధ కలగవలెనని బి. బములయందు ప్రకాశ్వమును మించిన పాకమందుకూడా ఆ నమ్మిక పెట్టుబడి దేశము మొక్క లభిం స్వరూపము తెలియకుండా చేయుచున్నావవన్ని వేస్తుతులు ఆదిలోనే `దైనము సర్వభూతాత్మనమని బోధ చేటట్ల మూఢులున్ను, బాలులున్ను, ముణిగిపోతారనిన్ని కధనాలకు వివాహము కూడదంటే బాల విధవలు దుఃఖపడు తాగినన్ని, కవులకు వివాహము కూరునల ట 'మొగుణ్ని చంపి మణ్ని పెంచాడుతారనిన్నీ ములు చెప్పబడియున్నవి. ౭౧. ఇందులో పరమాత్ముడు నొక్కుడునా మూతికా భీవములుగా పూంచితము బోధకము కాటు సృష్టి సంహారములు చేసే బ్రహరుకులకు అవతారము సిమి శ్రమః పుటలు

[పుట 39]
పుటలు లేకపోయినా స్థితికత అయిన విష్ణువుకు రక్షణాధమై అనేక అవతారములు యెత్తవలసి వచ్చినందున అనేక మూతిక భేద ములు కలిగి ఆ మూతులు పూజ్యములయిన వనిన్ని వొక విందులో అనేకవిధము లయిన భత్యుశాకాదులు చేస్తే భుజించే పారికి వొక్కొక్క దానిమీద రుచికలిగినట్టు భక్తులకు వొక్కొ క్క మూతిమీద భక్తి కుదురునానిన్ని చెప్పబడియున్నది. తల్లి ఆలార ౭౮. యిందులో యెట్టివానికిన్ని సరివారిలో తాను గొప్ప పడవ లెన నే కోరికె కలిగి యుంచున్న దనేటందుకు బోయీలు సవారీ మోసుట ప్రయాసమైనా తమజతలో తాము గౌరవపడ వలెనని ప్రయాసపడుట దృష్టాంతముగా చెప్పబడియున్నది. రాణి -౮౬. రూ. JJ. ఇందులో దాక్షిణాత్యులకున్ను, ఔశరీయుల కున్ను ఆచార భేదమున్ను ధైర్య స్థైర్య భేదములున్ను కలిగియు న్నదనిన్ని దక్షిణ దేశము వృష్ణభూమి గనుక అచ్చటి వారికి జఠరాగ్ని మందించి అల్పాహారములు భుజించుటవల్ల, హృదయ కమలము దృఢముతప్పుటవల్ల ధైర్యములేక చాంచల్యము కలిగి వుండుటవల్లనే వారు కడ తేరడానకు పెద్దలగుండా రాజోపచార ములతో అనేక దివ్య దేశములు కల్పించబడినవనిన్ని ఉత్తర దేశము శీతభూమియై నందున అచ్చటి వారికి అగ్నిపుష్టి కలిగి గురువైన వస్తువులను భుజించుటవల్ల ధర్య స్థైగ్యములు గలిగి చిత్తచాంచల్యము లేక జ్ఞానద్వారా కడతేర గలరనే తాత్పర్య ముతో విశేషించి దివ్య దేశములు కల్పించబడలేదనిన్ని సయుక్తి కముగా చెప్పబడి యున్నది. ౯౭. యిందులో సుఖదుఃఖములు కర్మాధీనము ఆ లాయెనే యీశ్వరారాధనవల్ల దుఃఖములు తప్పిపోవునా, పోవా! అని శంకించుకుని కర్మమే ప్రబలమనే టందుకున్ను, యీశ్వర కృప వల్ల ఆపత్తులు నివతిజంచు ననేటందుకున్ను శాస్త్ర ప్రమాణ ములు వున్నందున కర్మము తల్లివంటిదనిన్ని యీశ్వరుడు తండ్రి వంటి వాడనిన్ని తల్లి, శిశువు తప్పుచేస్తే వాణ్ని శిక్షించు

[పుట 40]
నప్పుడు దండ్రి కరుణతోచినట్టయితే ఆ తల్లి శిక్షను తప్పించే లాగు యీశ్వరుడు కమాజానుభవములను తప్పించుననిన్ని, మరిన్ని తల్లి శిశువును సకలవిధాలా రక్షించి వాని మంచినడత లను చెప్పి వానియెడల తండ్రికి మిక్కిలి విశ్వాసము కలగచేసే లాగున సత్కర్మము యీశ్వరకటనకు కారణమయినది గనుక జ్ఞానోదయ మయ్యేవరకు కర్మములను విడవకూడదనిన్ని చెప్పబడియున్నది. ౧౨౧. యిందులో జైన వైష్ణవమతములలో పెద్ద సామరు లను కూడా తరింపచేయవలెనని వారి నడతలకు అనుకూల ముగా మీరు సారాయి తాగినా యీశ్వరావు తము చేసి తాగండని శాక్త రామానుజ కూట పూజలను కలుగ జేసిన ఆత్మహత్య చేయవలెనన్న వారికి యీశ్వరాని తముగా త్రివేష లో దేహత్యాగము విధింపబడినదని చెప్పియున్నది. ౧౨౮. ఇందులో స్వామియెడల భృత్యుని న్యాయముగా నటించుట ఇహపర సాధకమని చెప్పియున్నది. ౧౨౭. ఇందులో జ్ఞానమే మోక్షమునకు ముఖ్యసాధన మయినా కర్మద్వారా సాధింపబడిన జ్ఞానమే నిర్విఘ్నముగా మోక్షమును పొందించుగాని శుడజానము బలముకలది కాదని సదృష్టాంతముగా చెప్పియున్నది. ౧౩౦. ఇందులో సౌరశాస్త్రది మతాలు అద్వైత విశిష్టా ద్వైతద్వైత మతములలో చేరినపనిన్ని దీ; దీపికాన్యాయముగా జగదీశ్వరులకు భేదము లేదనుట అద్వైతమనిన్ని, పాలతో కలిసి యున్న నెయ్యివలె కించిత్తు భేదముకలది విశిష్టాన తమసన్నీ పాలు "పెరుగు మనిన్ని, వాస్తు మహంమదు మతస్వరూపమున్ను స్త్రీలకు అధి భాగ మంగున్నా హృదయగ్రంధి వీడి సాధ్యం భాగమందున్న హృదయగ్రఁధి వీడనందున మోక్ష హేతువైన జ్ఞానము పుట్ల నందున వారికి మోక్షము లేదనిన్ని యితర జంతువుల ప క్ష స్త్రీలు పురుషులకు భోగాహకాలేననిన్ని చెప్పబడియున్నది. పుటలు

[పుట 41]
౧ర౬ యిందులో బ్రాహ్మణులు శూద్రజాతిని మిక్కిలీ తక్కువ పరచుట యితర మతము వృద్ధిబొందుటకు హేతువయిన దనిన్ని, పెద్దలు పామర జనులను కడతేర్చవలెనని బింబౌ రాధ నను విధించితే భగవంతునికి హేయములైన వికారపు ఉపచార ములను లోకులు చేయసాగినందుననున్ను బ్రాహ్మణులు మేము శ్రేష్ఠులమని ఇతరవణాలను ధిక్కరించడము పిల్లనున్ను వీరి దురాచారములవల్లనున్ను వీరియెడల భగవంతునికి కటాక్షము తప్పి సత్యము మొదలయిన సుగుణ సంపత్తుగల యింగిలీషు వారు హిందు దేశము యేలేటట్టు దేవుని కృపకు పాత్రులైనారనిన్ని చెప్పియున్నది. పుటలు NEX-OES ౧౬౬ యిందులో గౌడులు సాత్విక దేశమందు వసిం చుటవల్ల సత్వగుణము గలిగి మత ద్వేషములు లేక అన్యోగ్య ముగా వున్నారనిన్ని దాక్షిణాత్యులైన దావిళ్ళు మిక్కిలి కమ౯ శ్రద్ధగలవారయినందున వీరికి మత ద్వేషములు హెచ్చయి అన్యోన్యము లేకయున్నారనిన్ని గౌడదావిళ్ల విభజన క్రమ మ మున్ను కేరళస్థులు, చిత్సావనులు, కరాడీలు, గయావళీలు గంగాపుత్రులు శాకద్వీప బ్రాహ్మణులు విశ్వకర్మ బ్రాహ్మణులు వీరి సంగతిన్ని బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైశ్య శూద్ర జాతి భేద ములు యీశ్వర కల్పితములయితే సకల దేశములయందున్ను యీ జాతిభేదములు వుండవలసినది; ఆలాగు లేక కమలభూమి యందు మాత్రమే కలిగియుండుటవల్ల జాతిభేదములు మనుష్య కల్పితములనిన్ని స్మృతులయొక్క విభజన శ్రమమును వ్రాసి యున్నది. OF O- 30 ౧౯ర యిందులో గంగాది తీధర్ ములనున్ను కాశి మొద లయిన పుణ్యక్షేత్రములనున్ను పురాణములగుండా సకల పాప నాశకములనిన్ని, ముక్తి ప్రదములనిన్ని యేర్పరచి నందుకు కారణమేమంటే పెద్దలు మంచి యోచనగలవాడై ప్రపంచ వ్యాపారములలో ముణీగియుండే జనులకు తాము చేసిన పాపములు పుణ్యతీథములలో స్నానముచేస్తే విపిలిపించు సనీ ధైర్య

[పుట 42]
ముతో తీర్థ స్నానము చేసి నేను నెమ్మది పడుదుగచిన్ని దశను పొందదలచిన మనుష్యులు నొక్క చోట వుండి 3 మును పొందుదురనిన్ని, పురాణములద్వారా కున్ను, క్షేత్రములకున్ను మహి మలు కలగ చేసినారినిన్ని సతా దులకు తల్లి తండాదులు వున్నట్టుండి చనిపోతే వారి ఋణము తీచుకోక పోతిమిగదా అనే పశ్చాత్తాపము తీరు ఆయా వజనాదులకు మహిమలు కల్పించినారనిన్ని చెప్పబడియున్నది. అంగి యిందులో కొన్ని మనసులు దేవుడు నొక్కి డయి యుండగా మీ మతములో అనేక దేవత 4) వెలసినీ. యేలాగు చెప్పుచున్నారని ప్రశ్న చేయగా మాలో, దేవుడు వొక్కడేను. అయితే మీలో వేయింట్సు సమానులైన పురుషులను ఆరాధించేలాగు మాలోనున్న శివ విష్ణు గణపతి మొదలైన దివ్యపురుషులను ఆరాధింప చున్నాము గాని 'దేవుడు చొక్కడే నటంచుకు లేదని చెప్పియున్నది. ఆ౦౭ యిందులో కొన్ని చోట్ల కాలము నియ్యము పాటి వేడికలిగి వుండుటకు కారణమేమంటే గంటా ము త్వరగా ఉత్పత్తి కావడము సహజము గనుక మయమైనందున జలము ఉష్ణముగా వుం యున్నది. 90 యిందులో అణిమాద్యష్ట సిద్ధులు కలగవానకు హేతువు అయిన మూలికలు సిద్ధించుగాని ఇతరులకు స్పించరాదని చెప్పబడియున్న.308′ are యీ గొప్ప ప్రసంగములో మధ్వమతము గయలో వ్యాపించినందుకు కారణమున్ను గయావళీలను సమం త్రణ చెప్పుటకు హేతువున్ను అప్పన్న దేశిస్థితిన్ని భూగోళి స్థితిన్ని చతుదశా భువనస్థితిన్ని మపద్వయ స్థితిన్ని జీవరా క్షస స్థితిశ్రమమున్ను పైకుంఠాది లోకస్థితిన్ని సముద్రముల

[పుట 43]
స్థితిన్ని ద్వీపముల స్థితిన్ని పంచభూత సృష్టి కమమున్ను చరా చర స్థితిగతులున్ను జాగ్రత్స్వప్న సుషుప్త్యవస్థా స్వరూపమున్ను స్థూల దేహ సృష్టికమమున్ను పంచభూతాల వ్యాప్తిశ్రమ మున్ను బాల్యాద్యవస్థా హేతువులున్ను సత్వరజస్తమోగుణ కార్యములున్ను స్త్రీలింగ పుల్లింగ నపుంసకలింగ శబ్దముల విభజనమున్ను శాక్తాదిమత సంకేతస్వరూపమున్ను దేవరా సాది సృష్టిభేద హేతువున్ను భగోళస్థితిక మమున్ను ప్రతి దేశానకున్ను అహఃప్రమాణ భేదములున్ను భూమికి చలనము కలద నేటందుకు హేతువులున్ను చెప్పబడియున్నవి. ౨౩౩ యిందులో నా స్తికులు ఈశ్వరుడు లేడు స్వభావము చేతనే ప్రపంచము జరుగుచున్నదని చెప్పినా వారు జ్ఞానులకు దూష్యులు కారనిన్ని జ్ఞానులున్ను పరతత్వమనే వస్తువు ఈశ్వరు డనిగాని ఈశ్వరి అనిగాని స్త్రీలింగ పుల్లింగ ధర్మములు కలదికాదని చెప్పుచున్నారు గనుక వుభయులకున్ను పరతత్వమనిన్ని స్వభావమనిన్ని శబ్దభేదమేగాని అథ భేదము లేదని చెప్పబడియున్నది. ౨౬౦ ఇందులో యీశ్వరుడు పరులకు యీ హిందూ దేశమును స్వాధీనపరచినందుకు కారణ మేముంటే అందరున్ను అహింస సత్యము మొదలైన సద్గుణములతోనే నటిస్తే తన చిద్విలాసానకు వ్యతిరిక్తమని యెంచి యిచ్చటి వారికి రాము స్క్రోధాదులను వృద్ధిబొందించి తద్వారా బ్రాహ్మణుల గుండా యిచ్చటి క్షత్ర జాతిని బొత్తిగా నశింపచేసి వెనక బ్రాహ్మ ణుల గర్వభంగముకొరకు తురకలను కొన్నాళ్లు వృద్ధిపరచి మళ్లీ కరుణతో సాత్వికులయిన యింగిలీషు వారికి యీ దేశాధికార మును యిచ్చినాడని చెప్పియున్నది. ౨౬.3 ఇందులో మహమ్మదు మతస్థులు బలాత్కార ముగా యితరులను తమ శాస్త్ర ప్రకారము తమ మతములో కలుపుకొనుచు క్రీస్తువులనున్ను హిందువులనున్ను నపుంసకు లను చున్నారు. మరిన్ని క్రీస్తువులు తురకలను కూరులనిన్నీ హిం పుటలు.

[పుట 44]
'దువులను స్థావరములనిన్ని చెప్పి తాము సాత్వికముగా తమ మత బోధన చేయుచున్నారు. హిందువులు తమ మతము "ము మయినందున పరులకు బోధించితే వారు గ్రహించచాలరు గనుక వారికి చెప్పమనిన్ని నిజమును కానని వారు పరులకు బోధింతుక చిన్ని “అనుచున్నారనే కథనున్ను పుల్లమామిడి కుండుకున్ను తీయమా మిడిపండుకున్ను భేదమున్నట్టు బ్రాహ్మణునికిన్ని యితర వ -లకున్ను భేదము యీశ్వర కల్పితమనిన్ని వ్రాసి యున్నది. ౨౭౬ యిందులో జీవాత్మ ఆత్మ అంతరాత్మ మాత్మలయొక్క స్వరూపములను బలభద్రుడు సుభద్ర జగన్నా -స్వామి సుదశ౯నమూతి౯ అనే నాలుగు ఉంబాలుగా ఏర్పరచి యున్నదనిన్ని అన్నము బ్రహ్మ స్వరూపమయినదని లోకులకు తెలిసేకొరకు యిచ్చట జాతి నియమాలు లేకుండా స్వీకారము విధింపబడియున్న దనిన్ని చెస్సియున్నది. ౨౮౨ యిందులో అధర్వణవేదము తక్కిన మూడు వేదములవల్ల పుట్టిన దే గాని స్వతంత్రము కాదని చెప్పియున్న. ౨౯ర యిందులో మ ముఃఖములు నివృత్తం ము 'సుఖము కలగవలెనని చేయ నారంభింపబడిన సరాహము హెచ్చైవున్న బుద్ధిన్ని నశించేటందుకు హేతు స్త్రీలకు పురుషులపై మోహము నించుటకు కారణమనిన్ని యిందుకు వృద్ధాంతముగా వస్తువులతోనున్ను సంబంధంపై చేయుచున వారు చెప్పిన నీతి వాక్యమున్ను నాయ కియున్నది. చయమే 30౯ యిందులో వాంతిభేరి ముదలయిన గములు వొక యింట అనేవిలకు సంభవించుటకు కారణమేనులకే వొకనికి ఆ వుదవము పాంచరానికీ సన్నిహితులు దిగులు పడుటవల్ల వారికిన్ని ఆ వుపక్వదము సంభ వింపుచున్నదని ఉన్న యున్నది. 3౨౨ యిందులో ఈశ్వరుడు తల్లిదండ్రులవలె ప్రత్యే క్షముగా రక్షింపుచునున్నా ప్రత్యక్షము కావలె నని తపస్సులు చేయడము వెర్రితన మని చెప్పియున్నది. ఘటలు

[పుట 45]
యీ దిగువ వ్రాయబడిన షహరుల సంగతులు వివరముగా వ్రాయబడి యున్నవి. పాతముద్రణం ఈ ముద్రణం పుట సంఖ్య గొప్పషహరులు పుట అ హయిద రాబాదు En ౨ దిగువ తిరుపతి శ్రీ౨ నాగపూరు ౭ జబ్బల్ ప్పూరు చాలా మైహరు ౧ండి మిరిజాపూరు ౧౧౩ ప్రయాగ Qoo 00F పాతముద ణం పుట సంఖ్య గొప్పషహరులు అకటకం ౨౬౫ జగన్నాధము ఆరం గంజాం ఈ ముద్రణం పుట ౨౯౦ విజయనగరము 39 రానే పిఠాపురం 300 రాజానగరం 33F ౩౦౧ రాజమహేంద్రవరం కెర oxx కిండి మచిలి బందరు కిరూ అ౭ పట్నా 3౨ బాపట్ల ౧౬ర మూంగేరి అకర 303 వేటపాలెము 3xx అంశ 303 చినగంజాం SXE 932 కలకతా 9EF 3౧౬. నెల్లూరు (3౨ర చెన్న పట్టణము౩౭ర Specimen page of Mss in Govt. Oriental Manuscripts Library No. 1407 యిది ఏనుగుల వీరాస్వామి అల్లించిన కాశీయాత్ర చరిత్ర 18 May 1880 ప్రతి నెంబరు ౧ ౧౮౩౦ సంవ్వత్సరం మే నెల ౧ూ ది కుజవారం రాత్రి - గంట లకు చంన్నపట్నం వదిలి ప్రయాణమయి మాధవరం అనే గ్రామములో రాత్రి నిలిచినాను. మాధవరం తండయారు వేడులో వుండే నా తోటకు మూడు ఘడియల దూరం కీనీరుభూమి. మాధుర్యమయిన పుడక సమృద్ధి కలదు. దావిడ వైష్ణవులు కాపురం. కిషి మీద ' లక్ష్యంలేదు. సమి ధలు వగయిరా పట్నంలో అమ్ముకుని జీవనం చేసేవారు. దోవలో పుప్పుకయ్య వుంన్నది. ఆ వుప్పు కాలువకు వారధి కట్టివుంన్నది. దాటి రావలశ్నిది.

[పుట 46]
ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యవారి జీవిత చరిత్ర • రచయిత: శ్రీ కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాస పిళ్ళగారు ఈ చెన్న పట్టణపు కాపురస్టు డయిన శ్రీవత్స గోత్ర సేవుడే ఇ యేనుగుల సామయమంత్రి మూడు న్యునకు పుత్రుల ను మేను గుల వీరాస్వామయ్య వారితోను బహుజనములు సహవాసము చేసి స్నేహితుడనై యుండిన నేను, ఆయన చేసి కాకీ రూత్ చరిత్రలోని సంగతులను వారిసేటందుకు ముందుగా es po చర్యలను తెలిసిన చుట్టుకు చెప్పక పోదు శ్రీని ఆయన న్యాయము నడిపించిన వాడను కాకపోదు నిన్ని భయముచేతి వాటిని పూతిక్షాగా వణింపను శక్తి యోగ్యతలు లేని నా పూనుకోవలసి వచ్చినందున వాటిలో కొన్నింటిని వణించినవాడ నౌచున్నాను. యేనుగుల వీరాస్వామయ్యగారికి తొమ్మిదవ యేట పిన్నపి యోగము సంభవించెను. అప్పుడు పోషకులు లేక యుండిది. తండ్రి వుంచి ఆయ: 7 తప్పన్ని యుండెను. పండెండవ యేట యిడిసీషు బహు వేసి మురా శక్తిగలిగి యుండినంయః అప్పుడు ఆయన బోడుఁ ఆపు శ్రేడు అనే ఆనసులో మండ యజ్ఞము రున్ను ఆయనను రీడరుగా వుంచుకోనిలే ఇపి: దానివల్ల, ఆ వయస్సులో ఆయన లియు తెలియవచ్చుచున్నది. పదమూడిని యేట రీలో యింటరు వీటుగా నున్ను ట్రాన్సలేటరుగానున్ను సంవత్సరములు వుండి ఏయేట పట్టణముంది. ఖచ్చి వేను. అటు తర్వాతను కొన్ని సంవత్సరములున్ను మింగిం పావు ఈ జీవిరి చరిత్రను శ్రీ కోడులేశ్వరపురం శ్రీనివాస పిళ్ళినాల చిడింది వివరాలకు వీఠిక చూడండి.

[పుట 47]
ఆఫ్టు (సులు) యేజన్సీలు గొప్ప జమ్మా దారులు వీరితో నతని సరళిగా వ్యా(సంగము) చేయుచువచ్చి గౌవ్యర్ హవునులో బొక్కీ] పకీరుగావుండి హేడు కౌంటాంటు అయి తర్వాత సుప్రీంకోర్టు యింపేరు వీటరు పనిలో ప్రవేశించినారు. అప్పుడు బోట్ల అపు స్త్రీటరు, తేడు ఆఫీసువారు ఆయన యెడల తమకు కలిగియుండే విశ్వాస మునకు గురుతుగా ముక్కుపొడి వేరే బంగారు బోర్డు శక్తి ఓరి మూలముగా సుప్రీంకోర్ట్ జడ్జి గారి ఆయనకు యిప్పించినారు. ఆయన తనకు పరులు స్వల్పోపకారము జరిగించిన మేలు చెప్ప నలవి గాదనుటకు వెళ్ళినప్పుడు ఆ గుడిలో తనవలెనే స్వామి the యొకటి తెలవు మీద చేసినా పాట యెడల ఆయన తిరుణామలకు దశనమునకు వచ్చిన ప్ర్రజలకు సహాయముగా నుండే యొక్క బంట్రోతు తమకు జాగ్రతగా స్వామి దశనము చేయించినందుకు నానీ మరిచి జడితలను నాకు దొరకిన పములో బ్రాకెట్లలోని ఆర్రాలు చిరిగినన్నాలు, శ్రీ మనదేశంలో వర్తకం చేయడానికి వచ్చి ప్రభుండై ఇంగ్లీషు corr సంఘంవారు చాలా కాలం వరకూ దేశ పరిపాలనతో పాటు తమ కం దేశప కూడా జరుపుతూనే వుండేవారు. అందువల్ల ప్రభుత్వ చర్చలతో వాడు వ్యా పార కార్యాలయాలుకూడా వుండేవి. జోర్డు అఫ్ కు కుతి శాఖకు సంబంధించిన కార్యాలయము, బోయర్ హెజ్కేసు జనులకొట్టు, శ్రీ ప్రస్తుతం చెన్న పట్నంలో వున్న హిట్లు 1862 లో అంతకు పూర్వం దీని స్థానే రెండు ఉన్న తికోట్లు లుండేవి. అధికారం క్రింద స్థాపింపబడి ఇంగ్లీషు న్యాయశాస్త్రం ప్రకారం కేలండు రించే పరమోన్నత న్యాయస్థానమైన సుప్రీంకోర్టు రువ్వని ఇడుం పెనీవారి అధి కారం క్రింద స్థాపింపబడి మనదేశంలో హిందూ మహమ్మదీయుల ధర్మ శాస్త్రాల కారం కేసులు పరిష్కరించే జిల్లా కోర్టుల పైన అధికారాలు ఎలిగిన సదరు అదాలతు కోర్టు, ఈ రెండు కోర్టులలోను ఒక్కొక్కప్రధాన న్యాయ మూర్తి, ఇద్దరేసి సాధారణ న్యాయమూర్తులు వుండేవారు. రెండు కోర్టులలోను ఇంగ్లీషును ఆరవము తెనుగు మొదలైన భాషలలో తర్జుమా చేసే అర్యోకు లండే వారినే 'ఇంటర్ ప్రిటర్'లు అనేవారు. వీరాస్వామయ్య గారి పనిలో 1819 లో ప్రవేశించారు.

[పుట 48]
యిచ్చట రివిన్యూబోర్డు వారికి శ్రుతపరచి వానికి వెండిబిళ్ళయున్ను ఒక వరహా యెక్కువ జీతమున్ను కలిగేలాగు చేసినది సాక్షి భూత ముగా నున్నది. ఆస్థలమునకు అష్టబంధనము చేయించి గజదానము చేసినారు. యిది వారి శక్తికి యెచ్చయిన కార్యముగా అందరికిన్ని తెలియవలశినది. అక్కడి కలకటరు ఆయననున్ను ఆయనతో కూడా వచ్చిన మరికొందరు ప్రభువులనున్ను చూచి మీరంద రున్ను కూడి యిక్కడి దేవునికి రథముకట్టిస్తే బాగా వుండునని చెప్పగా అప్పట్లో ఆ ప్రభువులందరున్ను అలాగే చేయుచున్నా మని ఆయనగుండా అనిపించి అక్కడినుంచి పట్టణమునకు వచ్చిన తర్వాత ఆ ప్రభువులు ఆ కార్యమును గూచి సదరహి అయ్య వారితో యెచ్చరించడమే మానుకొనిరి. అయ్యవారు తాను మంచిదని చెప్పినందున ఆకార్యము తన శక్తికి మించినదైనా అపరిమితమైన ధననయము చేసి రథము కట్టించి తన మాటను కాపాడు కొన్నారు. యిందువల్ల ఆడినమాట కాపాడుటకై శక్తికి మించిన కార్యములను సాధింపుచు వచ్చినారని స్పష్టముగా 'తెలియు చున్నది. వారు కాశీయాత్ర వెళ్ళినప్పుడు నేను ఆ రథా నకు యినిప గొలుసులు జాగ్రత పెట్టి గవరళ్ మెంటు వారిగుండా వాటికి రంగు పూయించిన సంగతి స్వల్ప సహాయమైనా దాన్ని అనేక ప్రకరణములలో నుదాహరించి గొప్పగా కొనియాడిరి. యీ లాగు స్వల్పోపకారములను గొప్పగా కొనియాడుచూ నచ్చినందున యితరులకు విశేష కార్యముల యెడల ప్రవృత్తి కలుగుచువచ్చెను. ఒక్క సంవత్సరమునకు అధికముగానే వారు ప్రతి వ్యాదళిన్ని భష్యభోజ్య ఫలాజ్య దధి ప్రాజ్యములయిన బ్రాహ్మణా రాధనలు చేసి తర్వాత తాను ద్వాదశీ పారణ చేయుచు వచ్చి నారు. ఆ సంతపఃణలు యీ పురమందు మహోత్సవములుగా నుండినవి. అన్ని ప్రదానమందు వారి చాతుర్యమున్ను స్ట్రోక యున్ను వణిజంప శక్యంబులు గావు. వొక్క స్థలమందు ఏక పాఠములో ఏకాపోశనముగా వొక్క లోపమున్ను లేకుండా మూడు యీ

[పుట 49]
గారి జీవితము నాలుగు వేల బ్రాహ్మణులు భుజించునప్పుడు తా నొక పరిచా రకుని కంటే సులభుడుగా నటించెను. అందరికిన్ని అనేక అ విషయములలో కాలయాపన మౌచున్నది. ఆ పురుషుడు ఇట్టి సద్విషయమందు శ్రమను యెంచక స్వల్పకాలమును వ్రాయ పర చినది పరలోకగతు డైనా వున్నట్టే కొనియాడబడేలాగు చేయు చున్నది. ఇట్టి సత్కార్యము చేసిన వారికి అది కీతిజ్ఞు హేతువు కావడము మాత్రమేగాక యితరులకున్ను అలాటి కీతి యెడల సుబుద్ధి కలుగుటకు కారణ మవుచున్నది. యీ పురమందు క్షయమాస విషయ మయి మహాసభ కూడి నప్పుడు అయ్యవారు తన పక్షమును శ్రుతి స్మృతి ప్రమాణము లతో స్థాపన చేయగా ఆ సభవారు మిక్కిలీ సంతోషపడి అందుకు చిహ్నగా అయ్యవారికి రత్న హారమును బహుమతిచేసి వారి సద్గుణ ములను వొక పత్రికలో వ్రాసి ఆయనకు పంపిరి. వా దక్షిణదేశములో చాంద్రమానము సౌరమానము కూడా వ్యవహారంలో వున్నాయి. ఉత్తదేశంలో బార్హ స్పత్యమానముమాత్రం వ్యవహారంలో వుంది. సౌరమాన సంవత్సరానికి 365 దినముల 15 గడియల 31 విగడియలు ఉంటాయి. చాంద్రమాన సంవత్సరములో 360 దినములున్ను, పౌర్హ స్పత్యమాన సంవత్స రానికి 361 దినముల 11 గడియలున్నూ వుంటాయి. ఆదువల్ల ఈ మూడు మానముల ప్రకారం గుణింపబడే పంచాంగాలకు తేడా ఉండితీరాలి. అయితే దక్షిణదేశంలోని దైవజ్ఞులు చాంద్రమానాన్ని సౌరమానంతో సరిపుచ్చడానికి మన పంచాంగాలలోని అధిక క్షయ తిథులలాగే నే అధిక క్షయ మాసాలు కల్పిం చారు. ఒక్కొక్క సంవత్సరంలో అధికమాసం అని పేరు పెట్టి ఒక మా సాన్ని చేర్చి సంవత్సరానికి 13 నెలలు చేస్తారు. ఇలా సరిపుచ్చుకుంటూ వస్తూంటే కొన్ని సంవత్సరా లయ్యేటప్పటికి చాంద్రమాన సంవత్సరంలో ఒక నెల తగ్గిస్తేనేగాని సౌరమాన సంవత్సరానికి సరిపోవని పరిస్థితి తేటస్థిస్తుంది. అంతట మన దైవజ్ఞులు, పండితులు, సభ చేసి ఏ "నెలను లెక్క లోనుంచి తీసివేయ మా నిర్ణయిస్తారు. ఆట్టిమాసానికే అనహస్పతి క్షయమాస మంటారు. అంతట ఆ క్షయమాసం లెక్కలోకిరాకు తరువాత వచ్చేమాసంలో అని పోగా ఆ సంవత్సరంలో 11 నెలలే వుంటాయి. శాలివాహనశక 1744 చిత్ర భాను సం॥లో పుష్యమాసము క్షయ మాసముగా నిర్ణయించబడింది. అది క్రీస్తు శకము 14–12–1822 కును 11-1-1823 కును మధ్య కాలమున వచ్చిన మార్గ శీర్ష మాసమునకు సరిపోతున్నది. (స్వామి కణ్ను పిళ్ళగారి ఎఫిమిరిస్ చూడండి.)

[పుట 50]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర కాలము నరకు ఆ X ఆయన వుద్యోగములో నుండిన జడ్జీలకు తృప్తి గా నడుచుకొన్నారనే టందుకు దృష్టాంతముగా పెద్ద జడ్జీ యయిన సర్ రాలు ఫాల్మరు దొరగారు ఆయనకు వ్యాసి యిచ్చిన పెట్టి మోనియాల్ అనే యోగ్యతాపత్రికలో విశేష ముగా ఆయన కోటులోనున్ను, చెంబరులో నున్ను అలసట లేక బహు నెమ్మదితో పసులు గడుపుచు వచ్చె ననిన్ని, ఆయన తన గొప్ప వుద్యోగపు పనులను మిక్కిలీ నమ్మకముగా జరిపించే సనిన్ని మరిన్ని ప్రజల మేలును కోరి స్మృతిచంద్రిక మొదలైన కొన్ని పుస్తకములకు కొసులేషన్ చేసెననిన్ని నే నెలిగినంతలో త్రాసు గవర౯ మెంటువారి విశేషకృపకు యీ పురుషుడు పాత్రు') డయి నట్టు హిందు పెద్ద మనుష్యులలో మరి ఎవరున్ను యెక్కువైన వారు లేరని దృఢముగా నాకు తోచి యున్నదనిన్నీ వ్రాయబడి యున్నది. లోకములో గంగాస్నానమునకు వెళ్ళిన పురుషుడు తన తల్లి దండ్రులకు గంగ తెచ్చి యివ్వడము వారికె బడియున్నది. యీ మహాపురుషుడు గంగను పడవలు బండ్లు కావళ్ళు కానళ్ళు నగయిరాల మీద తెచ్చి యీ దేశములో నుండీ నాలుగు రాజుల వారిలో నున్నుండే గొప్ప మనుష్యులగుండా ఆయా వణ ములలోస ముఖ్యుల పేళ్ళు తెలుసుకొని వారి కందరికి గంగనున్ను జగన్నాధ పట ప్రసాదములనున్ను యిప్పించెను. అందువల్ల అందనిన్ని తమి బంధుసమానులుగా చూచే వారని స్ఫుటముగా తెలియుచున్నది. ఆయన యాత్ర బోవునప్పుడు. నేను సకృదావృత్తి అక్కడి వినో దములను వ్రాయించి పంపించవలె నని అడుగు కొన్నందుకు సర్ రాల్ఫ్ పాల్మర్ గారు మద్రాసు సుప్రీము కోద్దిలో 18-7-1624 తేదీన న్యాయమూర్తులలో నొకడ్ను నియమింపబడినారు. 28-1-1925 వ తేదీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి యైనారు. ఈయన 25-10-1835 వ తేదీనా కొన్నారు. వీరాస్వామయ్య గారు మద్రాసు నుండి 18-51830 వ తేదీన యాకకు బయలుదేరి 3-9-1831 వ తేదీన తిరిగి వచ్చినారు.

[పుట 51]
గారి జీవితము యాత్రలో ప్రతిదినచర్యలనున్ను ఆరూ ప్రస్థానములలో జగదీశ్వ రుడు తనకు తోపచేసిన తాత్పర్యములనున్ను మార్గమందు పరుల వల్ల తాను చెందిన సహాయములనున్ను, తనవలె యాత్ర పోవువారు మాగ౯ములో, పూర్వముగానే జాగ్ర త పెట్టుకొన వలసిన విషయ లనున్ను క్రమముగా అప్పుడప్పుడు వ్రాసి పంపుచు వచ్చివి. ఆ పుస్తకమును చూచుటవల్ల, యాత్సబోయి చూచి తెలియ వలసిన సంగతులన్నీ తెలియుచున్నవి. ఆ పుస్తకము వినియూడి వెంకు మొదలారిగుండా అరవముతో తజః మా చేయించబడి అచ్చు వేయించబడి యున్నది, నాగపూరి వీరాస్వామి 'మొదలారి మహా రాష్ట్రముతో భాషాంతరము చేయించినాడు. ఆ మహారాష్ట్ర పుస్తకమును నాగపూరి దీసై డెంటుగారు తాను యింగ్లీషులో తాసులేషన్ చేసి ప్రసిద్ధి పరచ తలచి అయ్య వారిని సెలవు అడిగినందుకు వీరు నేనే భాషాంతరము చేయించి పంపుచున్నా సని తెలియజేసి కొంత భాషాంతరము చేయించినారు, భగవంతుని కృప వల్ల కొదవయున్ను యే పుణ్యాత్ముల గుండానయినా పూర్తి కావచ్చును. నందనసంవత్సరపు క్షామము లో నేను కొంత ధాన్య సంగ్రహము చేసి వుంచడము మేలని చెప్పినందుకు అయ్యవారు మనము ధాన్యము సంగ్రహించి మనము మట్టుకు భుజించి అన్నాతురులై దుఃఖపడే పేదలను చూచుచు జీవించుట అప్రయోజ కము గనుక తనపయోజనమునకు గాను విస్తరించి జాగ్రత పెట్టుకొన రాదని చెప్పి ఆ దుబిజాక్షములో శక్తి వంచన లేకుండా తాను అన్న ప్ర్రాదానము చేయుచు యితరులను స్వప యోజనమునకు అనుసరించేలాగు అనుసరించి వారినిన్ని పేదల పోషణ విషయమై ప్రవత్తింపజేయుచు ఆ లాగు ప్రవత్తిఖించిన మిక్కిలీ కొనియాడి సంతోష పెట్టుచు వచ్చిరి. వారిని తాను నందన నామ సంవత్సరపు కరవు 1832-3 మధ్య వచ్చింది, దీనికి గుంటూరు కరవు అనికూడా పేరు.

[పుట 52]
పుచు ral ఘులో వరన్ మెంటు ప్రజల విషయమై ఖచుకోచేసి సత్రములలో తాను అన్నదానము చేయించి అన్నమును అందజేయించినారు " t 76 వినియోగపరచుచు వచ్చిర చేయించి ములకు మరిన్ని ఆ కార్యము 00: చెప్పియుండే రారా తో చినందుని యీ అడు రుషుడు విస్తరించి జోస్యము చం చేతాకుందా చనిపోవుట నిష్ఫల జరి గోవలసిన sayo కార్యము తవ వుద్యోగమును చేరుకొని ఇచ్చి బండకు ఆ వ్రాసినవారి సర్వమయము జీవించి యుండగా చేయుచు వచ్చిన వారికి సమకమయ యుండిన తాత్పర్య మరందనములు వారి మరణాంతరము 'శ్వర్యా... సంబంధించకపోవుటనున్ను వారు స్వప్నావస్థలో చూడనివిశానన్న పెట్టి బుద్ధిమంతులకున్ను యీలాగు నించు నని ఊహించ కూడనివిగానున్ను వుండే అనేక విష బలు సంభ వించడమునున్ను తాను తెలుసుకొన్నందున తన పకు లోనికేతి బాగా తెలిసి పరలోక దృష్టి ప్రబల మవుచు నదని చెప్పినారు.

[పుట 53]
మరిన్ని తన కూతురి వివాహమందు “అన్నస్య క్షుధిత, పాత్ర మనే వచన ప్రకారము అన్నానకు ఆకలిగొన్నవా రందరున్ను పాత్రులని యోచించి అందుకు ఆక్షేపించిన వారినిన్ని సమ్మతి పెట్టి సమస్తజాతులకున్ను అన్న పదానము చేసినారు. దీనివల్ల ఆయన సర్వ సమదృష్టిగల పురుషుడని స్పష్టముగా తెలియవచ్చుచున్నది. కొందరు యీ వివాహ విషయమై ద్రవ్యమును వియపరచుట కంటె చిన్నదానికి ఆస్తిగా వుంచుట మేలని అయ్యవారితో చెప్పి నందుకు ఆయన చిన్న దాని పోషణకొరకు ద్రవ్యమును మనుష్యధీన ముగా నుంచుటకు ప్రతిగా యీశ్వరునిచేత నేను వుంచుతున్నా నని చెప్పి అపారముగా అన్న దానము చేసినారు. యనే ఈ చెన్న పట్టణమందు హిందు లిటరి పాపయితే విద్వత్సభను తాను కల్పన చేసి దాన్ని వృద్ధిపొందించను యిచ్చటి కల్పనచేసి గొప్ప మనుష్యులను స్వంతపనికి అనుసరించేలాగు అనుసరించి వారి వారికి ఇష్టములయిన విద్యావిషయము లన్నీ యీ సభవల్ల వర్ధించు నని అనేక మాగ౬ ములను కనుపరచుచు వారి కందరికిన్ని యీ సభమీద శ్రద్ధ వృద్ధిబొందేలాగు చేయుచు వచ్చిది. • అయ్యవారు తన వుద్యోగమును వదలుకొని విరామవశిను బొందవలె నని తన్ను యేలుచునుండిన సుప్రీం కోరలు 'పెద్ద యైన సర్ రాబర్టు కమిన్ దొరగారికి వ్రాసుకొన్నప్పుడు ఆ కోరటు అడ్వొకేటు జనరల్ జాజి నార్ట్లను దొరగారు అయ్య వారియొక్క అతి చాతుర్య విశిష్టమయిన ద్విభాషిత్వ మములను విస్తరించి చెప్పినంతలో జడ్జిగారు తానున్ను అయ్య వారి సుగుణములను బహు తరముగ తెలియపరచునప్పుడు యీ పుద్యోగమును షుడు గడిపినట్టు గడిపే శక్తిమంతులను నేను యిదివరలో దీనిని గూర్చిన తప్పీలుకు వీఠిక చూడండి. యీ పురు చూడ సర్ రాబర్టు బక్లే కిమిన్ గారు మద్రాసు సుప్రీము కోర్టులో 31 -12 - 1835 వ తేదినుండి 17-1-1842 వ తేదివరకు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా నుండేవారు.

[పుట 54]
T కాశీయాత్ర చరి లేదనియున్ను యీ పురుషుడు యీ వుద్యోగమును యీ వుద్యోగమును వదలుట యీ కోగుటుకు బహు నష్ట మనిన్ని వ్యసనపూవకముగా సెలవిచ్చి నాడు కడ్డీగారు యీలాగు చెప్పే పాటియోగ్యతతో అయ్య వారు తన వుద్యోగమును జరుపుకొన్నారు. అయ్యవారు తాను జీవించి యుండిన కాలమువరకున్ను కీతి పోలిషా హితువులయిన సత్కార్యములను అనేకముగా జరిగించి తుదను నిర్మాణకాలము సంభవించినపుడు తీథః యా ఋగ్యజు స్సామవేదత్రయ పారాయణాది సత్కము ప్రభావ పరిశుద్ధాంతః కరణుకై పరమేశ్వర కరుణాకటాక్ష లబ్ధత త్వావబోధ చేత మాతృ భాశృ పుత్రిగా భార్యా సుహృన్మిత బంధువులయెడల నుండిన స్నేహపాశములను సూషి కా జాలచ్ఛేదన న్యాయముగా ఛేదించి యీషణత్రయ రహితులై దేహ లోక శాస్త్రవాసన లనే వాసనా త్రయమునున్ను అవిద్యాస్మితా రాగ ద్వేషాభిని వేశంబు లనియెడు పంచ దేశములనున్ను జయించి నిస్సంగులై వానప్రస్థాశ్రమ ప్రతి నిధిగా కొన్ని దినములు ఆరామవాసము చేసి మహావాక్యాథ విచారణవల్ల సచ్చిదానంద ఘనమయిన బ్రహ్మకున్ను తనకున్ను భేదము లేదని తెలిసి సోహంభావన జేయుచు నుండి యిష్టులుగా నుండిన వారిని తనకు ఆపత్సవ్యాసము సిద్ధింప చేయవలె నని బహు తరముగా ప్రధించి తన స్నేహ సంబంధికులయిన వారికి అనేక విధవివేక హేతువు లగు వాక్యములను బోధ చేసి సమ్మతి పరచి నిర్యాణదినమందు బహిరంగమయిన ఆపత్సవ్యాసమును స్వీకరించిన ముహూత ములోనే యోగాసనాసీనులయి ప్రణవానుసంధానము చేయుచు ప్ర్రాణోత్య్రమణ తక్షణ పర్యంతమున్ను పూణమయిన తెలివి కలిగియుండి, ఆత్మ నిత్యుడు దేహము అస్థిర మనియున్ను తెలిసిన వారు గనుక, దేహము వదలుటవల్ల వ్యసనమును చెందక సంతోషముతో అనాయాసముగా శాలివాహన శకంబు ౧౭౭ అగు దుముశాఖ సంవత్సర భాద్రపద బహుళ పక్షాష్టమి సోమ

[పుట 55]
వారము నాడు ఉదయాన స్థూల దేహము వదిలి లింగ దేహ ముతో పునరావృత్తిరహిత శాశ్వత బ్రహ్మలోక నివాసమును పొందినారు. కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివాసపిళ్ళ


---


<a id='chapter-01'></a>

# మొదటి ప్రకరణము: చెన్నపట్టణము నుండి కడప వరకు

**తిరువళ్ళూరు, నారాయణవనం, కార్వేటినగరం, తిరుపతి, రాయచోటి, కడప**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** 1830 మే 18 రాత్రి చెన్నపట్టణం నుండి ప్రయాణము ప్రారంభం. తిరువళ్ళూరు వీరరాఘవస్వామి దర్శనం, కార్వేటినగరం రాజా ఆదరణ, తిరుపతి క్షేత్రం, తిరుమల వేంకటేశ్వరస్వామి దర్శనం, శేషాచల కొండల వర్ణన, రాయచోటి వీరభద్రస్వామి, కడప చేరిక.

[పుట 56]
ధీ వరము శ్రీరా శ్రీ రామ జయ ము 60 ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారి కాశీయాత్ర చరిత్ర మొదటి ప్రకరణము: సర్వేశ్వరుడు నా చేత కొంత దేశాటనము చేయింపదలచి, నన్నేలుచున్న సుప్రీంకోర్టు దొరలగుండా సెలవిప్పించినాడు కాబట్టి కాశీయాత్ర పోవలెనని 1830వ సంవత్సరము మే నెల 18వ తేదీ మంగళవారము రాత్రి 9 గంటలకు చెన్నపట్టణము విడిచి వెళ్ళినాను. అది దండియారుపేటలో నుండే నా తోటకు 2 గడియల దూరము. మంచి తీరుభూమి, మధురమైన జలసమృద్ధి గలది. అక్కడ వైష్ణవుల నివాసము. వారు సమిధలు వగైరాలు చెన్నపట్టణములో అమ్మి జీవిస్తున్నారు. దోవలో ఉప్పుకయ్యయున్నది. దులో బాసిల్ కోక్రాన్ దొర పడవలు నడిచేపాటి కాలువ త్రవ్వించి గట్లు కట్టించియున్నాడు. 19వ తేదీ ఉదయాన అక్కడనుండి పాలవాయి సత్రము మీదుగా వెంకటేశ నాయుని సత్రము చేరినాను. అది శిథిలమై న్నది. తీర్థమున్నది. అంగళ్ళు గలవు. అది మాధవరమునకు శ్రీ యల దూరము. దోవసరాళము. బండ్లు నడుచును. ఆ రాత్రి. పాళము చేరినాను. కోవలో కొరతలేరు దాటవలెను. దగ్గిర దగ్గిర మాలున్నవి. బాట సరాళము. ఆ పాళెములో శక్తిరూపముతో పరమాత్ముడు తామస పూజలనంగీకరించి లోకులకు ఇష్టసిద్ధిని జేయుచు భూమిలో ఉద్భవించియున్నది. ఆ ఒక బహు చిన్నది. శూద్ర పూజ ఆ పాళెము అరణ్య గుడి శూద్రపూజ తీరము. వాసయోగ్యము. బ్రాహ్మణాగ్ర హారము, శివాల బ్రాహ్మణాగ్రహారము, ము, పలువురి ఇండ్లున్ను ఉన్నవి. ఈ పాళెము పై సత్రానికి ఏడెనిమిది మైళ్ళ దూరము. [ఫుట్‌నోట్: 'సుప్రీంకోర్టు' చెన్నపట్టణమున క్రీ.శ. 1800 మొదలు 1862 వరకు హైకోర్టు స్థాపింపబడువరకు నుండిన ఉన్నత న్యాయస్థానము] స్క్రీ. శ. 1800 మొదలు 1862 వరకు అనగా, కాసు హైకోస్ట స్థాపింపబడువరకు నుండిన ఉన్నత న్యాయస్థానము, దీనిలో ఒక ధాన న్యాయమూర్తి ఇద్దరు సహాయ న్యాయమూర్తులు సుండేవారు.

[పుట 57]
గోపలో ౨౦ తేది పగటిమీద నక్కడనుండి తలిం రాత్రి తిరువళ్ళూరు చేరినాను. దోవ సరాళము. మళ్ళి కొరతలేరు దాటవలెను. వెంగలియనే గ్రామమువద్ద సత్రమున్నది. తిరువళ్ళూరు విష్ణ్యులము. హృత్తాపనాశిని అనే పవిత్ర తీర్థమున్నది. అందులో ప్రార్థనలవారు బెల్లము వేయుచున్నారు. ఆ తీర్థస్నానము స్మృతులయందు మహా ప్రాయశ్చిత్తములలో ముఖ్యముగా చెప్పబడియున్నది. అది గొప్ప పుణ్యస్థలము. అన్ని వస్తువులు దొరుకును. అది పై పాళమునకు 4 అనడ దూరము. ౨౦ తేది పగటిమీద రామంజేరి మార్గముగా చాతి నవరము పత్రము చేరినాను. ౨ ఆమడదూరము. దారిలో నొక ఇది దాట వలెను. రామం జేరివద్ద దోవ రాతిగొట్టు; మిగత సరాళము. అసత్యము బొమ్మకంటి శంకరయ్య కట్టించినది. పేట స్థలము. కోమట్లు సంపన్నులు అగ్రహార మున్నది. అది మొదలుకొని కార్వేటినగరము వారిసీమ. సత్ప్రపు కోనేటి నీళ్లు లెన్సయున్నవి. ౨౨ తేది పగలు బుగ్గగుడి చేరినాను. బాట సరాళము. ౧4 ఆమడ. పుణ్యక్షేత్రము. శాశ్వతముగా మూడు జలధారలు - గంగా, యమునా సరస్వతు లనిపించుకొని గుడికింద స్రవించి అరణ్యనదిలో బడుచున్నవి. కాశిగుడిరీతిగా మూతులకు పేర్లుగలిగియున్నవి. దగ్గిర గ్రామములు, యిండ్లు 'లేవు. పదార్థములు దూరమునుండి తెచ్చు కొని గుడివద్ద తోపులో వంట చేసుకొనవలెను. రమ్యప్రదేశము. అరణ్య నదీతీరము. ఆ రాత్రి నగిరేమోముగా పుత్తూరు చేరినాను. ౧4 ఆమడ దూరము. నగి రెవద్ధి కసమ చాటవలెను. అది రాతిగొట్టు బాట. ర గడియల దూరము ప్రయాస; అవతల సరాళము. నగిరిపేట స్థలము. ముసాఫరులకు అన్ని వస్తువులు దొరుకును. అక్కడ వెంక టేశ నాయడి కొడుకు గొప్ప సత్ప్రము కట్టను యత్నము చేయు చున్నాడు. పుత్తూరిలో మునియప్పిళ్ళ సతమున్నది. బ్రాంహణులకు గోసాయిలకు బై రాగులకు సదావృత్తి యిచ్చుచున్నారు. అక్కడ కుంఫిణీవారు దొరలకు ముసాఫరుఖానా కట్టియున్నారు. చిన్న ప్లేట

[పుట 58]
రాను. 3. రమ్య పట్టి దేశము. చుట్టు కొండ లున్నవి. కావలసిన వస్తువులు కును. బ్రాహ్మలు యిండ్లున్నవి. మంచినీళ్ళ గుంటయున్నది. కథపదాటి వడమాలవేట సత్ప్రము ఆమనదూరము, అక్కడి కనమ రాతి గొట్టయినా నడచుట - నామా: రాడు. అక్కడ అయిలమ్మ అనే శక్తి ప్రతిమ 2). టికింద యుంచబడియున్నది. అందులో పరమాత్మ చైతన్యము కలించి పాడించింవారి యష్టసిద్ధిని జేయుచున్నది. బాట సరా ఆ సతము కొల్లా పెద్దసామిశెట్టి కట్టించినది. విశాలముగా ్మణులకు మాత్యము సదావృత్తి యిచ్చుచున్నారు. ఇక మైంది. కోమల విస్తరించి యున్నందున వారు విరాళము కొని కోపాయిలకు చె రాగులకు సదావృత్తి యిచ్చుచున్నారు. ్వరా సమాజ యశస్సు కలిగియున్నది. కనకమ్మ సత్ప్రము డలుకొని మందేవరకు కార్వేటి నగరమువారి సీమ. ఆరాత్రి అల బ మంగా పరము మీదుగా దిగువ తిరుపతి చేరినాను. ఆమడ మరునాడు రము. కోవలో సువర్ణ ముఖరి యనే నిదియున్నది. బాట సరాళము. దోవలో కొన్ని బ తదూరము చెరువుకట్టమీద ఓడవవలెను. ముములున్నవి. అక్కడ చౌ దినములుంటిని, అందులో నొకనాడు కటాచలపతి విశ్వవాడలను కొండ యెక్కి దిగినాను. లతీథ్య ములో సమారాధన చేసినాను. దిగువ తిరుపతిలో గోవింద జులగుడి కోదండరామస్వామి గుడియు నున్నవి. రామస్వాడిగుడికి కాకు కుమ్మక్కు కొంచమైనా లేదు. గోవింద రాజులగుడి ఆచార్య రమలు అధీనముగా నున్నది. అయినా సర్కారు విచారణకలదు. మతస్థులు 20 అనుక గలవు. గురునాధ శెట్టి స్మాతుజులకు న్నసత్రము పెట్టియున్నాడు. మునియప్పళ్ళి ౧౬. మంది చిన్న వాండ్లకు 'కకశాల యేర్పరచి అన్నం పెట్టి వేదము చెప్పించుచున్నాడు. చందు "లా 4 వగయిరా ముగ్గురు పుణ్యాత్ములు గోసాయీలు వగైరాలకు దావృత్తి యిచ్చుచున్నారు. మూడు రామానుజకూటము లున్నవి. "దులో దివాన్ పేపా చందులాల్

[పుట 59]
వాటిలో వైష్ణవులకు ప్రతిదినము ప్రసాద మిచ్చుచున్నారు. తిరుపతి భారీగ్రామము. అన్ని వస్తువులు దొరుకును. అన్ని సనివాండ్లు కలసి పంగులూరు గురునాధ శెట్టి ఐగ రా సాహు గారు వున్నందున షహ రుస్థలమురీతిగానున్నది. కోతుల తొందర కలదు. ఇరసింహ తీర్థ జలమే పానార్హముగాని వేరే లేదు. ఆ గడియల దూరములో కలతీథమున్నది. అది రమ్యని దేశము. గంగధార సదా పడుచు కలని తలం ముగా నిలిచియున్నది. చుట్టు విశాలమైన మంటపము కట్టియున్నది. అది బ్రాంహణ సమారాధనకు యోగ్యమయినది. ఆ చుట్టుపక్కల దేశ స్థలములలో చందులాలా ధర్మములు నిండాగా జరుగుచున్నవి. గాలి కాలము గనక కొండమీద నొక్క పగ లుంటిని, దిగుపతిరుపతి కొండ మీద స్వామిగుడి ౧౪ ఆమడ గాలిగోపురము వరకు మొక్కడము, దిగి డము బహుప్రయాస. ఆవల కొంతభూమి సమముగా నున్నది. మళ్ళీ యెక్కడము, దిగడము కలిగియున్నా అంత మాస్ 'కాదు. దానిలో నిలుచుటకు జలవసతి గల మంటపాలు చాలా గలవు. గాలిగోపురము వద్ద నొక్క బైరాగి శ్రీరామవిగ్రహపూ.. చేయుచు, వచ్చినవారికి మజ్జిగ మొద లైనవి యిచ్చి ఆదరింపుచున్నాడు. వెంక టేశ్వరునికి ప్రాధం నలు చెల్లించే లోకులవలన కుంఫిణీవారికి సాలుకు సుమారు లక్ష రూపా యీలు వచ్చుచున్నవి. కొండమీద యేధము కార్యము చేసుటకున్ను నూరేండ్లనాటి దేవాదాయాలు, ధర్మాదాయాలు: ఇంగ్లీషు వర్తక కంపెనీ వారు మనదేశాన్ని ఆర్ద్రమించిన తరువాత చాలాకాలం వరకు హిందువుల దేవా లయాలను తురకల మశీదులను కాపాడుతూ వారిధర్మాలను స్వయంగా పరిపాలించే వారు. దీనిని గురించి కొన్ని కట్టుకట్లు చేస్తూ క్రీ. 8. 1810 సం॥లో ములో నొక శాసనం చేశారు. అలాగే మద్యాసులో 1817 వ సంవత్సర రెగ్యులేషను అనబడు చట్టాన్ని శాసించారు. ధర్మాద ధర్మాదాయాల సొమ్మును సొమ్మును! విన్యూతో పొటు జిల్లాక లెక్ట ర్లే వసూలు చేసి దేవుడి ఉత్సవాలు, అర్చనలు, భోగాలు స్వయంగా లెక్టర్లే జరిపించేవారు. మిగిలిన సొమ్ము కుంపినీ వారి ఖజానాలోకి చేరేది. ఈ కలెక్టర్ల పై రివిన్యూ బోర్డు వారికి పైతనిఖీ అధికారం వుండేది. మన దేశంలో ఇంగ్లీషువారి అధి కారం బలపడినకొద్దీ దేశ ప్రభుత్వంలో క్రైస్తవ మిషనరీల పలుకుబడి ఎక్కువ కాసాగింది. ఈ క్రైస్తవుల ప్రభుత్వం ఇలాగే హిందువుల విగ్రహారాధనను, తురకల మశీదులను ప్రోత్సహించడం అసభ్యంగా వున్నదని మిషనరీలు ఇంగ్లాం

[పుట 60]
సర్కా సూరయినను లేను. అచ్చట పరమాత్ముడు సంపూణకా వారిని తముగుండా హరించి కటాక్షముల కుల లను యిష్టసిద్ధిని చేయుచున్నాడు. కొండమీద శ్రీనివాసమూతి దివ్యమం శ్రీపతిలో జీవశిలంతవారో, పూర్వము ఆ గళముగా మన్నా మూతి. ని ఆరాధించినట్టుచున్న అచ్చట గోసాయి గులకు గురిపము కట్టియున్న మీద యిందు జ్యేష్టమున్నా ఉద పందులు సిగ్ను నముగా కాలము మనుష్యులు బైరా మహంతు మః మొకటి అతివిశాలముగా మీ శిష్యాన విశ్లేషించికలదు. కొండ వి. చైత్రము మొదలు కలికాలి కొట్టుచున్నది. దానివలన శీత చున్నవి. కోతులతొందర హెచ్చు. అడవి మనుష్యులవడును సంచరింపుచున్నవి. గాలి కొండమీద నుండరు. 20. నేతరాత్రి అమడలో నున్న కరకరంగౌడు చేరినాను. తిరుపతి ఆ కరకంబాడున్ను, యింకా కొన్ని గ్రామాలున్ను అచ్చిటి పాలిగానికి కుంపిణీవారు జారీగా నడిపించు """"" జోక్యం కలిగించ ఉద్యోగులు నిర్ని చేశారు. ఆ మాత్రము ఇచ్చిజేల కిర్చారు, అంతకు 1833 ముగలు కంపెనీవారు దేశీయ మతములతో అదే గౌవంతో ప్రవర్తింపపొగినారు. గాని తిరుపతి సానాఖ పరిపాలన మాత్రం ఎప్పటిలాగు నే కుంపినీ గురు 1843 లో కుంపినీ వారు తమ వశంలో వుండిన ను మరికులను కొంకకు పయివేటు వ్యక్తులకు కొన్ని సంఘములకు ఇచ్చి గ్రామముల తాలూకు తీసకట్టి నిల్వయుండిన లక్షలాది దవ్యం దర్భంలో నే తిరుపతి దేవస్థానాన్ని అప్పటి మహంతు రాజలు, సరియైన కట్టుబాటులేక పాడైనాయి. కాలు సొమ్మును ఎంత దుర్వినియోగం చేస్తూవున్నా ఎంచుకోకుండా వుపేక్షించారు. 1817 వ సువత్సరపు శాస సమునుబట్టి 2.0. ముంగా నిర్వహించవలసిన బాధ్యతను గాలికి వదలివేశారు. ఈ రాజకం ఇవ్వడై సంవత్సరాలు జరిగింది. తరువాత 1863లో ఒక కొత్త ధర్మా పబడింది. ఈ చరిత్రంతా 1871 లో మద్రాసు గవర్నరు కవుల్నిలు సంబలైన వెంకాకం రామయ్యంగారు వ్రాసియున్నారు. (31-12-1872 నేకీగల మద్రాసు వర్మ నాడీషియల్ ప్రొసీడింగ్సు చూడండి) ఈ ధర్మాలు ఒక మా పంపినీవారు జోక్యం

[పుట 61]
ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య"గారి చున్నారు. ఆయూరు వసతిగాకపోయినా అవతల మహారణ్యము గనుక విధి లేక అక్కడ దిగవలసి యున్నది. పోస్టాఫీసు వున్నది. యధో చితముగా వస్తువులు దొరుకును. ముసా రుఖానా యున్ని 5. గోప మహా 30 తేది . గంటలకు శెట్టిగుంట చేరినాను. రణ్యము, రాతిగొట్టు, మిక్కిలి దొంగల భయముగలది. ఏడమ 12 మం డూరు కృష్ణాపుర మళ్లీ వారి సహాయము లేక మాతులు నిర్భయముగా ఆ యడిని దాట లేదు. కలకటలు ఆదోవను నిర్భయముగా చేయను జీతగా నున్నారు. మామండూరికి ఈవల గవియల దూరాన బాలపు చున్నా మొదలు కడపజిల్లా సరహద్దు. బాలపల్లెలో ముసాఫరు ఖానా యున్నది. ఆ భూమిజలము బహుగ ప్రదము. అచ్చట రెండుమూడు నదుల వంటి కాలువలు దాటవలెను. కసమ యొకటి దాటవలెను. భాట బహు రాతి గొట్టు. ఎక్కుడు దిగుడుగా నున్నది. అక్కడ బహు దట్ట మయిన వెదురడవి. ఆ శెట్టిగుంటలో మంచినీళ్ళ చెను వున్నది. రెండు బ్రాహ్మణుల యిండ్లున్నవి. పేటస్థలము. అన్ని వస్తువులు దొరకును. బాలపల్లె మొదలుకొని కడప కలకటరు అడవికొట్టి బాట వెడల్పు చేసి అక్కడక్కడ ఠాణా లుంచియున్నాడు. కరకరంబాడినుండి ఆ పాళెగాం డ్లను మంచితనము జేసుకొని యిరువై మంది తుపాకీల వారిని శెట్టి గుంట దనుక తెచ్చినాను. నాడు 3 గంటలకు శెట్టిగుంట విడిచి అకుడ దూరములో నున్న కోడూరు వద్దనుండే అగ్రహారమువద్ది సత్ప్రము తేది నాను. కోడూరు బస్తీ, పేటస్థలము. ముసాపరుఖానా యున్నది. బ్రాహ్మణ గృహములేదు. పై యగ్రహారమందు యేమిన్ని దొరకదు. అంగళ్ళులేవు. ఆ బ్రాహ్మణులు పరోపకారులు గాదు. జూ౯ ౧ తేది ఓ గంటలకు లేచి ఆమడ దూరములో వోరం బాడు గంటలకు చేరినాను. అది వేటస్థలము. అన్ని వ వులు దొరుకును. ముసాఫరుఖానా యున్నది. కాట సరాళము. గుంటనుంచి కోడూరికి అడవిలో దండు భాట యొకటి పోవుచున్నది. పల్లెల సూదుగా కాలిబాట యొకటి పోవుచున్నది. కాలిబాటలో సవా

[పుట 62]
కాశీ చరిత్ర 3) రీలు రావచ్చును. అడిపభయము కోడూరితో సరి. అనతల భూమి "తెరపగా నున్నది. దగ్గిరపల్లిన గ్రామాలు, పైరుపొలాలు, జలసమృద్ధిన్ని భాటలో లిగియున్నవి. అంటయున్ను చింత చెట్లు గలవు. బాలపల్లె వ కొలను వాకిళ్ళు నా బోయీలు వగైరాలు తాగినందున నొక బోయిన్ని, ఒక కానివాడున్ను జ్వరము ము తగిలి తగిలి ఖాయిలాపడిరి. గనుక దగ్గిత 05 మధ్యాహ్నము ము నిలిచినాను. పై బాలపల్లె వద్ది వాగు వద్ద శ్రీనివాసూతికా పాద మొకటి చేసియున్నది. అక్కడ నుంచి పడమటి గీతములు కొండ యెక్కుచున్నారు. ఆ దినము 3 గంట లకు లేచి ర గడియల దూరములో నున్న పుల్లం పేట గడియ ప్రొద్దు ఉండగా నే చేసినాను. అది వేటస్థలము. ముసాఫరుఖానా యున్నది' గలవు. తేది రాత్రి 3 గంటలకు లేచి ౨ ఆమడ దూరములో నున్న నందలూరు చేరినాను. భాట సరాశమే. ఊరివద్ద చెయ్యా రనే నది గడియ దూరము వెడల్పు కలిగియున్నది. సదికి నిరుపక్కల గుళ్లున్నవి. అది పుణ్యక్షేత్రము. పరశురాముని సూతృహత్య నివర్తించిన స్థలము. అక్కడికి ఆ ఘడియం దూరమందు ఆ తీరాల యనే మహా ఊరు తురకలతో నిండి స్థలము అగ్రహారిసహితముగా నున్నది. ఓటస్థలము సకల వస్తువులు యున్నది. ముసాఫరుఖానా కలదు. దొడుకును. బ్రాహ్మణుల యిండ్లు విసతిగా నున్నవి. ఆ దిన మంతయు అక్కడనే యుంటిని. తేదీ రాత్రి) ఆ గంటలకు లేచి గంటలకు దూరములో నున్న భాకరాపేట చేరినాను. ఆమడ దోవ మంచి దయినను రాతిగొట్టు. కొండపక్క ను భాట పోవుచున్నది. పొడిచెట్ల అడివి. దోవలో, పింటిమిట్ట యన గ్రామ మున్నది. అక్కడ నాల్గు పక్కల కొండలే గట్టిగా గిన యొక్క భారీ చెరువున్నది. చెరువు కట్టమీద భాట. ఆ వొంటిమిట్టలో చూడ వేడుక లయిన గుళ్ళున్నవి. ముసాఫరు ఖానా యున్నది. బస్తీ గ్రామము. ఆ భాకరాపేట ఇటస్థలము. అన్ని వస్తువులు దొరుకును. అంతటా రాళ్ళున్నవి. వసతి యయిన

[పుట 63]
బ్రాహ్మణ గృహము లేదు. నాడు 3 గంటలకు లేచి రాత్రి 2 గంట లకు కడప చేరినాను. దారిలో కొంపలు, కలమలు కార్ల కోసం కా బహు రాతిగొట్టు; జలవసతి లేదు. గడళ్లలో రసము లంటిని మంచి పట్టణ మనబడి యున్నది. అన్ని సమకాల కోరటున్ను కలకటరు కచ్చేదిన్ని గలవు. ఇండ్లు కట్టుకొని కాపున మున్నాడు. ఉగ్గిన నొక బుగ్గ యున్నది. ఇండ్లు సంచితములు. . 337 17 ఉన్నది. అందులో ఆయిలాకా దోరలు కాహార మున్నారు. మరియొక పక్క సివిలు దొరలు కాపుర మున్నారు. 2 తేది ఉదయాని గంటలకు న పుష్పగిరి చేరినాను. దోవ సరాళము. ఎవద్ద లేక ఇది దాటనలను. అది వాన కురిసినప్పుడు అతివేగముగా ప్రవహించి ఈ పోవుచున్నది. పుష్పగిరి పుణ్యక్షేత్రము. పినాక హిందీ తీరము. ఇది గట్టున కొండ వెంబడిగా రమణియ్య మైన యుగ దేవస్ధల ముల హస్తినిక్షేపము చేయతగిన పుణ్యస్థలము. స్మాత రాధాషితి యమున పుష్పగిరి స్వాములవారు, అక్కడ మఠము గట్టుకొని నివాసము చేయుచున్నారు. ౧౮ బ్రాహ్మణ గృహము లున్నవి. అక్కడి బ్రాంహ కొంత వేదాంత విచారణ గలవారుగా కనబడుచున్నారు. వులకున్ను పేటకు పోవలెగాని, అక్కడ దొరకవు. ప్రవేశించవలెను, మళ్ళీ నది దాటి భాటకు రావలెను. హిరు రమ్య మైనది. ఆ దినము 3 గంటలకు బయలు దేరి కాలువలు దాటి శి గడియల దూరమందున్న కాలేజీల చేశాను. ఔట నిండామంచిది కాదు. అది ఓట స్థలము. సపలిశా మండే యింట్లు లేవు. అయినా బ్రాహ్మణు లున్నారు. ౮ తేది రాత్రి 3 గంటలకు లేచి ౧y మెడలో దువ్వూరు గా గంటలకు చేరినాను. దోవలో అడివి లేదు. పొలము లెస్సగా నున్నది. ఆ గ్రామములో వసతిగా నున్న యిండ్లు, చావిళ్ళు గలవు. చేరినట్టు కేటయున్నది. అక్కడ అనిన్ని

[పుట 64]
కాశీయాత్ర చ రిత్ర త్ర చరిత్ర చేరినభూమి. ఆ వులు దొరుకును. అదివరకు కడపజిల్లాతో చేరిన భూమి. ఆ యూరు 3 గంటలకు నదిని గయలు దూరమందున్న వంగలి గ్రామమును చేసినాను. అక్కడ గొప్ప యిండ్లు, చావిళ్ళు డియ న్ను న్ని వి. ఎవైన వేటగలకు. అరి కందనూరు ప్రబాబుగారిది. రూపశింగ నే సరదారుని కొలువుకు గాను, ఈ గ్రామము వగైరా కొన్ని యూళ్ళు జాగీరుగా నివ్వబడినవి. దువ్వూరు మొదలుకొని ప్రతిగ్రామమందున్ను కొండ గరములవాండ్లు ఇనపరాళ్ళతో నినుము జేయుచున్నారు. తేది విజనుంచి మధ్యాహ్నము వరకు నిలచి ౧౨ గంట లకు లుడో కాని నాను అచ్చటి వారిని తీసుకొని అరగడియ వలింగ స 24 గ్రాముషిలో మన్మ అహోబళ క్షేత్రమును చేరినాను. లోప సరాశిమ్ము అడుగ డుగురు నామము లున్నవి. ఒక చిన్న నదిన్ని, వాగుకాలువలున్ను దాటవలెను. అయితే అడివిభూమి. ఆ క్షేత్ర మందు యెగసిన అహోబళము, దిగువ అహోబళ మని రెండు స్థలములు ఉదాని కొకటి రగడియల దూరమం దున్నవి. నడమ చీకటిగల యవి. మగువ అహోబలానికి పైన కొండమీద ఉక్కు స్తంభ మని చెప్పబడే స్తంభముగల పుణ్యక్షేత్ర మున్నది. అక్కడికి అడివి నడమ త) కాలిబాట. ఒక సవాËన్ని పోదు. అది నరసింహ్వమూతి ఉద్భ వించిన స్థలము. దిగువను, యెగునను నరసింహ్వమూతి ప్రతిమ లనేక యవసరాలుగా చేసి బెట్టి ఆరాధింపుచున్నారు. ఈ స్థలము కుంభ ణము వద్దనుండే అహోబళంజియ్యరు వారి యొక్క ఆధీనము. వారి ముదక్షతం అహోబళానకు రెండుకోసుల దూరమందున్న బాచ పల్లెలోనుండి ఆ స్థల విచారణ జేయుచున్నాడు. ఆ ముద్ర కత౯ యెగువ ముద్రకత౯ దిగువ స్థలములలో అచన చేసే అవకాకుల కిద్దరికిన్ని అప్పు డప్పుడు వలంకి జై.. రూపాయిలు జీతము యేపరచుచు వచ్చుచున్నాడు. గుడి ఖచుకాలకు జియ్యడు పంపించే అయివజు దప్ప మరియే ఆకరమున్ను రాజ• చందులాలా యీ స్థలానకు వయాధ౯మై సాలుకు యీ మై ౧౦౦౦ రూపాయలు ఇప్పింపుచున్నాడు. యెగువ అహోబళనకు రాజా చందులాలా హైదరాబాదు దివాను పేష్కారు. లేదు.

[పుట 65]
ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారి సవారీలు వెళ్ళడము ప్రయానం దీసిన అహ గుడిశెలు కొన్ని యున్నవి. శూద్ర అనులు దేవాలయములం దే దిగవలసినది. చీకారణ్యం దేశము. మృగ భయము గలదు. జలము రోగపదము. మనుస్యులు వినను భయపడు చున్నారు. దేవస్థలములు శిథిలము అయ్యించున యున్నవి. అచ్చట ఫాల్గునమందు బి కు, కుడు ములచి వచ్చుచున్నారు. ఉత్సవకాలమందు రండి సరళాలు వాక్సీలు లవుచున్నవి. వాటి సంతా కండనూనె: బాబు ఇచ్చుకో గుళ్ళ సంగతినే విచారింపడు. ఈ స్థలములలో పరమాత్మ చైతన్యము, స్వపకారముచేన లోక చేయుచున్నది గాని, అక్కడ నడిచే యుంకారములు టిన్ని సహకారిగా నుండలేదు. ఈ హలములలోను దొరకదు. ఉప్పుతో తోమ్మిదిన్ని గోచనలో ముంచి వలెను. ఆ రాత్రి అక్కడ నిలిచినాను. మంచి గ్రామము. ౧౦ తేది పగలు గంటలకు దిగed స నిలిచి చేతనున్న వస్తువులతో ఇక్కడి లింబములను ఆరాధించి ౧ గంటకు ప్రయాణమై . గంటలకు శ్రీరంగాపురము చే అది ౧y ఆమడదూరము. దోవ సరాళము. మిక్కిలి అడివి. పడమ రుద్రవర మనే బ స్త్రీ గ్రామ మున్నది. అది కడవరిలాలోలక గొప్ప పేటస్థలము. కావలసిని వస్తువులు దొరుకును. సరాబు అంగర్లు, బ్రాహ్మణ గృహములు గలవు. శ్రీరంగాపురము చిన్న ది; ఆదేశామం; కుంఫిణీవారిది; ఇండ్లు చిన్నవి; ఉదక సౌఖ్యము నేను. ౧౧ 'తేది రాత్రి 3 గంటలకు లేచి 3 గంటలకు లేచి • గంటలకు గా డలో నున్న మహానంది యనే మహాస్థలము 'నాను, గోప సరాళము మహాదేవపురము, బసవాపురము అజీ బస్తీ శామములు దోవలో నున్నవి. ఆ మహానంది చీకారణ్యములో నున్నది, కొండ సమీపము. గుడి చుట్టు సకల ఫలవృక్షములు నున్నవి. గుడి సమీపమున ఒక

[పుట 66]
`జా యాత్ర చరిత్ర గుడిగేయున్ను లేదు. అన్ని వస్తువులు బసవాపురమునుంచి తెచ్చుకొన వలెను. నిప్పు దొరకడమున్ను ప్రయాస. అచ్చట రాత్రిపూట మనుష్యులు నిలవరు. ఆ గుడిలో లింగమునకు దిగువ గుండా తీథణము స్రవించి ఒక తట్టిలో నిలిచి అవతల ప్రవహింపుచున్నది. గుడి తీధ మురమణియ్య మైనది. శాస్త్రసిద్ధ మైన స్థలము. అచశా కుడు తంబళ వాడు. వచ్చినవారు తామే యీశ్వరుని అభిషేకము చేసి పూజింపు చున్నారు. అచంగుడు తిదినమున్ను ఉదయమయిన జాముకు వచ్చి 2) నిర్భగృహము తలుపు తెరుచుచున్నాడు. గోసాయీలున్ను బయిరాగు లున్ను... కా-5 దినములు ఆ స్థలముందు నిలిచి పునశ్చరణ చేయుచున్నారు, అక్కడ ౨ ఘటల గనుక నుండి రాత్రి ఆమడదూరములో నున్న బండాతుకూ సాయంకాలమునకు చేరినాను. దోవ రేగడ భూమి. మూడు విస్తోంచి యున్నవి. దోవలో నొక చిన్న నదిన్ని, మరికొన్ని కాలువలున్న దాటవలెను; అడివి లేదు. ఆయూరు కందనూరు వారిది. బస్తీ గ్రామము. అన్ని వస్తువులు దొరుకును. ఇండ్లు గొప్పవి. ఆ ప్రాంతములలో ఆవులను పాలు పితుకుట లేదు. దూడలను ఆవులతో కూడా మేత తలుచునున్నారు. అక్కడివారికి యెనప పాడి సహ జముగా నున్నది. పశువులకు తాము కాపురముండే యిండ్ల కంటే చక్కగా కొశీములు కట్టి బాగా కాపాడుచున్నారు. ఆ ప్ర్రాంతము లలో వరిపంట లేదు. పుంజధాన్యములు సమృద్ధిగా పండుచున్నవి. కూదులు బాగా కష్టపడి కృషి చేయుచున్నారు. బ్రాహ్మణులకు భూ జీవనము పుష్కలముగా కలిగియున్నది. ౧౨ తేది రాత్రి ర గంటలకు ఆమడలో నున్న వెలపనూరు చేరినాను. దోవ "గడ, సరాళము; అడివి నిండా లేదు. ఇండ్లు గొప్పవి. బట్టల అంగళ్ళు గూడా యున్నవి. సకల పదార్థములున్ను దొరుకును. మంచి బ్రాహ్మణు లున్నారు. గ్రామకరణ మయిన శేషప్ప అనే అతడు అన్ని దానము జేయుచున్నాడు. ధమాజుత్ముడు. నవాబు తరఫున 1. ఉద్యోగస్థులు కొందరు ఆ గ్రామములో నున్నారు. ఉదక సౌఖ్యము నిండా లేదు. అక్కడికి ఓంకార మనే స్థలము 2 పరుగుల దూరములో

[పుట 67]
ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యు గారి మృగ అడివి నడుమ నున్నది. ఆ ధనము మధ్యాహ్నముని గంటలకు బయలు దేరి ౨ ఘడియల పొర్లు కలకలంగా అమ్మడదూరము; నుండే వెంపెంట అనే గా గ్రామము చేరినాను. భయము కలదు. గులక, చేపి కలసి యిలాకాలో చేరినది. జీబందు కామము. విశేషముగా దొరకవు. 03 తేది వుదయ మయిన గడియ ములో నుండే ఆత్మకూరు చేరినాను. భూమి, ఆక భాట లేదు. ఆ యూరు కందనూరు రాటు తేల ఆ ఆ వీరం కసుబాస్థలము. ఆ కందనూరు నవాబు లూగాం పంచి ఒక్కొక్క మేటికి నొక్కొక్క కొంత తాలూకా తన వద్ద సవుకల అములున ఉతా నిచ్చినాడు. ఆ నవాబు, కసటీకి మమ్మలకి ఆ కట్టుచున్నాడు. అతని రాజ్యము భజిల్లా కల నది. కలకటరు తరఫున నొక వకీలు గండనూరులో కా వాడు. ఆ నవాబు రాజ్యస్థులకు స్వంతముగా నోక్ ఖాజీకోనటు వృద్ధి న్యాయ విచారణ చేయుచున్నాడు గానీ, జిల్లా కంఫిణీ ము అమలు దారుల లేదు. నవుకరులకు జీతము క్రమముగా ముట్టచెప్పడము వారిని నున్నది. అందరికి జీతము బహుస్వల్పము. తాంకా మీద అకబరునివీసు అని ఒక ఉదో ్యగస్థుని ఉంచియున్నందువలన పనులు హామీ భరాయించి చూడడమునకు వరికిన్ని స్వాసంత్ర్యము లేక నున్నది. ఆ యాత్మకూరు దూరమునుంచి మీ గొప్పయగారు; పేట స్థలము. ప్రతి ఆదివారమున్ను సంశ లకు. సంతలో పశిల పదారాజులు దొరుకు పని ప్రసిద్ధి కలిగియున్నది. వచ్చి వినాశించగా తద్వ్యతిరిక్తముగా నగుపడును. సంతలో సువాసములకు పదాథాజులు విక యింపుచున్నారు కానీ ఉపయోగించు; వి వి లేవు. ఆయాత్మకూరిలో శ్రీశైల స్థలమందలి యవ కులున్ను యాత్ర చేయను వచ్చిన వారివద్ద హాశ్శీలు పుచ్చుకునే సవాలు ముపద్దులున్ను

[పుట 68]
కాశీ యాత్ర చ రీ చే చరిత్ర ఉన్నారు. అక్కడికి శ్రీశైలము నాలు గామ డని చెప్పుచున్నారు. ఆనాలు గ్రామడ దూరములో నడమ కొన్ని యూళ్ళున్నా, పదార్థాలు ఎంత మాత్రమున్నూ దొరకవు గనక నక్కడనుంచి బయలు వెళ్ళినది 'ముకలు మళ్ళీ ఆ స్థలము చేరేవరకు కావలసిన సామానులన్ని మరచి పోకుండా తీసుకొని పోవలసినది. మరిచిన పదార్థములు తక్కువ పడే యందును. శ్రీశైల యాత్రకు తీసే హాళ్ళీలు కందనూరు నవాబుకు చేరుచున్నది. శివరాత్రి ఉత్సవములో శూద్రజనము ౧కి రూ 2, ర్పూ గుర్రానికి మార్పాణి, అనిషేకమునకు ర్పూ 3, వాహనోత్సవము చేయి స్తే ఉత్సవపు సలవులు గాక గ కి, దహణసేవోత్సవమునకు ర్పూ 3. ఈ ప్రకారముగా, పుచ్చుకొనుచున్నారు. శ్రీశైలమునకు నాలుగు `భాటలు. ఎ పోయినా సశ్వర సంకల్పమేమో ర ఆమడదూరము; చీకారణ్య మయిని దోప. ఒక భాట నెల్లూరు మీద వచ్చి చుక్కల సహజాతము వలసినది. మరియొకటి కంభం దూపాటి మీద వచ్చి చుక్కలకొండ నెక్కవలెను. మరియొక భాట పడమటి దేశస్థులు కృష్ణాపరి దాటి కావలసినది.. కృష్ణ పాతాళ గంగ యని పేరు వహించి శ్రీశైలము క్రింద ప్రవహింపుచున్నది. శ్రీశైలమునుంచి ఆ గంగట్ల పోవలెనంటే రెండు కోసుల దూరము దిగి యెక్కవలెను. కొంతదూరము మఘువైన డోలీమీద పోవచ్చును. మెట్లు పొడుగు గనుక వెక్కడము, దిగడము కష్టము. నేను వచ్చిన యీ యాత్మకూరు భాట తప్ప మిగతా మూడు భాటలు ఉత్సవకాలములలో నడవ వలసినది గాని తలుచుకొన్నప్పుడు నడవకూడదు. మృగభయము,. చెంచువాండ భయమున్ను విస్తరించియుండును. ఆ ఆ 'చెంచు వాండ్లు అడివి మనుష్యులయినను యాత్రకు వచ్చేవారిని యాచించితినే వాడికె ఓడియున్నారు. శివరాత్రి మొదలు చైత్రమాసమువరకు శ్రీశైలము మీద ప్రతిదినమున్ను పల్లకీసేవ అనే ఉత్సవము జరుగుచున్నది. స్తోత్రమాసములో భ్రమరాంబ యనే దేవికి తామసపూజ చేసి శ్రీశైలముమీద వచ్చియుండే జనులు విరామమును బొందుచున్నారు. అటుపిమ్మటనొక రిద్దరు అచ కులు మాత్రము మాచి మాచి ఆయాత్మ కూరు నుంచి వచ్చి యుంచున్నారు. ఎక్కువ దినములుంటే అక్కడి

[పుట 69]
మహోదరము, శోభ మొదలయిన రోగములు నీళ్లు ఒంటక జ్వరము, మహాదరము, కలుగుచున్నవి. శ్రీశైలమున గుడికి సమీపముగా లున్నవి. వారున్ను ఆ గుడిశెలు వదిలి భాద ని పూసములో వలస ఆ వ పోవుచున్నారు. అప్పటికీ వహణ కాలము తీరు ఉందనము కలుగుచున్నది. అది సహించతగింది కాదు. గుడిని స్వామికి ఆవులు ౧౦౦ దనుక నున్నవి. కడప విడిచిన నేను, ఆవుపాలు, దున్ను కంస్థ చూడవలెనం టే శ్రీశైలముమీద చూడవలసిన గానీ స్త్రీలము లలో ఆవులను మాత్రము కండ్ల చూడవచ్చును. అవుపాలు తీసిట లేదు, దూడలకు విడిచి పెట్టు చున్నా. అంత జాగ్రతగా ఈ దేశ స్థులు పశువులను కాపాడిన్ని, దున్నడముగు ఎద్దులు నెల్లూరులమునుంచి తెచ్చే వారివద్ద హమేషా వారికి కొనవలసి యున్నది. ఎనుములు పొడికే గాని అచ్చటి దున్నలు ఆ భూమిని సిగ్గే దున్నావు పట్ల ౧౦౨౦ వరహాలు పెట్టి యెద్దులను కొనుచున్నాడు. ఆమాత్మకూరి కాపురస్థులు అనేక పష వాండ్లను గొప్ప, చిన్నలను సుచి మరిగి నవా రయినందుని వారి విషయమై ఉపకారబుడ గలవారై యున్నారు. ముసాఫరులకు దేవి యచకు అయిన తనుగు బ్రాహ్మణులు "రెండిండ్లవా రున్ను, స్వామి యడయిన వారి మువా డొకడున్ను - వీరే స్థల మివ్వవలసినది గాని, యిల యిను గొప్ప లయినను స్థల మిస్వరు. 3-5 చిన్న దనస్థలములు, వావిళ్లున్ను న్నవి. తప్పితే అందులో దిగవలసినది. ఆ యాత్మకూరనుంచి పట్టణపు సవారీల మీద కష్టముగా శ్రీ శైలసుతమునకు పోయి చేరవచ్చు నని తెలిసినందుచేత మూడు డోలీలు 3 రూపాయీలకు చేయించి నాను. వాటిని నొక దినములో అక్కడి పడివాడు చేసినాడు. అక్కడి రూపాయీకిన్ని చెన్న పట్టణపు రూపాయికిన్ని సుమారు కాలు రూపాయి భేద మున్నది. పట్టణపు రూపాయికి అక్కడి రూపాయి. ఎని మిదిమంది కూలి బోయీలను అక్కడి వారిని శ్రీశైలమునకు పోయి రాగలందులకు జనము ౧ కి రూపాయిలు ఈ లెక్కను తమ చు కొన్నాను. నా పుప్పాడే బోయీలకు తా మంటన్ని వానికి సామాను తేను 3 బోయీలనున్ను నా సామాను తను నా కాపటిపండ్లను అగ్గురి

[పుట 70]
నిన్ని తీసుకున్నాను. నా సామానున్ను బంతులకు నలుగురికి భోజు సామానున్ను నేను ఒక కానిటి వాని కూడా తీసుకొన్నాను. నాటి వారమున రాణి మంది బ్రాహ్మణులకు శి దినముల మోయీను తీసుకోని నేది అంతా ఆత్మకూరిలో నుండి (భత్యము) కోసుల దూరములో కయాలి. శ్రీ గంటలకు ఆత్మకూరు వదిలి నుండే నాగులోటి అనే గుడి 14 గంటకు ప్రవేశించినాను. గోవలో రాధాపురము, కృష్ణాపురము, వెంకటా పురము, సిద్ధాపము: శ్రీ రామములున్నవి. బహు చిన్నవి. చెంచు ఆ వెంకటాపురము వాంఫ్ల యిగులున్ను కలిసి కాఫీని మున్నారు. వరకు భాట సరాశీము పడిగా నున్నది. అది మొదలు నాగులోటి గుడింకు భాట రాశి మయినా యిరుపక్కలనున్ను దట్టమయిన అడివి. రాహకములో జించువాండ్లకుగాను నవాబు మనుష్యులు మనిషి. పిబ్బలు. హారీలు పుచ్చుకొనుచున్నాడు. డబ్బులు అనగా చెన్న పటాపు రెండు దుష్టు, అక్కడ అణాలు, అధజ్ఞులు, పావులాలు దొర కవు. అక్కడ డబ్బులు మార్చి పట్టుకొని సెలవు చేయవలసినది. అగారు మూడు డబ్బు లవుచున్నవి. ఆ డబ్బులు ముందరి పట్నం ఆ నాగులోటి వరకు అంగిపోయి యున్నవి. లింగి పెట్టి చూచి వటినే సవానీ మనుష్యులు సాధారణముగా పోవచ్చును. నాగులోటిలో మున్న చెంచువాండ్లు వేటకు రాగా వారిం ఆ గుడి మజిలీ చేసి తను రాశారు (వీలు) గా ఎలవసతి కలిగి యున్నది. ఆ గుడి వీర భద్రస్వామి!!, ఒక జంగము ఆత్మకూరిలో నుంచి వారానికి ఆ ఆవృత్తులు వచ్చి పూజచేసి పోవుచున్నాడు. అక్కడ మధ్యాహ్న భోజనము చేసు కొని ఆ గంటలకు బయలుదేరి అక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములో నున్న పెద్ద చెరువు అనే యూను జి. గంటలకు చేరినాను. నాగులోటి వదిలినది మొదలు' కోసెడు దోవపర్యంతము కష్టమయిన కొండ ఆ యెక్కుడు, దిగుడుగా నున్నది. మెట్లు బాగా కట్టియున్నవి. ఆ కోసెడు మిక్కిలి యాస. అవతల కోసులు ఎక్కడము, దిగడము లేక రాము తీరులు కనిపి వారికి కనుబడ్డారు.


---


<a id='chapter-02'></a>

# రెండవ ప్రకరణము: కడప నుండి కర్నూలు, కృష్ణా తీరము

**పుష్పగిరి, మైదుకూరు, అహోబిలం, నంద్యాల, కర్నూలు నవాబు పాలన**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** పెన్నానది దాటుట, పుష్పగిరి శంకరాచార్య మఠం, మైదుకూరు, నంద్యాల, మహానంది క్షేత్రం, కర్నూలు నవాబు గులాం రసూల్ ఖాన్ దర్బారు, కృష్ణా తుంగభద్ర సంగమ ప్రదేశం, ఆలంపూర్ జోగులాంబ దర్శనం.

[పుట 71]
ఆ 'రాతి యెడమచేతి పోయినా దోవ రాతిగొట్టుగాను న్నిరుపక్కల దట్టమయిన అడివిగాను న్నున్నది. సవారీలు వస్తే చెట్లకొమ్మలు వాటికి తగులును. గొట్టు దారిని దాటిన 'వెనుక పెద్ద చెరువు దాకా గుర్రపుబండ్లు పొయ్యే పాటిగా, కౌట విశాలముగా, సమముగా నున్నది. పెద్ద చెర్వు నుంచి చెర్వునుంచి వచ్చేటప్పుడు రెండు మూడు భాటలు చీలిపోవు చున్నవి. తెలిసిన చెంచువాండ్లను పిలుచుకొని నాగులోటి చేరవలసిందిగాని స్వతంత్రముగా బోతే తప్పిపోదురు. కుడిచేతి పక్క చీలే బాటలు వదిలీ ఆ పెద్ద చెరువు ఎక్కభాటను పట్టి నస్తే నాగులోటికి రావచ్చును. విడిచి శ్రీశైలము చేరేవరకు గాని నాగులోటి వదిలినది మొదలు చేసు కొనిగాని యెక్కడనున్ను ఆవరణ సంబంధమయిన సీడయున్ను, జల వసతి గల ప్రదేశమున్ను లేవు. ఆ పెద్ద చెర్వు అనే యూరిలో పందులు తోలను చాలేపాటి. ౨౦ కిరాతకుల గుడిశె లున్నవి. మరి వేరే నీడ లేదు. చెరువులో రమణీయ్యనుయిన తామరస పుష్పాలుగల జలము కలిగి యున్నది. చెన్నపట్టణపు కొణ్నూరు నీళ్లు వదిలిన వెనక నింత పాటి యుద్ధకము నేను చూచిన వాడను గాను. అందరున్ను ఆ చెరువు కట్టమీద వంట, భోజనములు చేసుకొని వానవచ్చునేని ఆ గుడిశలలో కూర్చుండి యుండవలసినది. ఆ యూరి చెంచు బోయీలనే కిరాతకు లకు నొకడు యజమానుడుగా నాయకుడ నే బిరుదు వహించియున్నాడు. వాడు ధమాత్ముడు. పరష వారివద్ద నవాబు సరకారు యొక్క ఆజ్ఞ ప్రకారము మనిషికి 3 డబ్బుల వంతున హాశ్శీలు తీసు కొన్నా పస్తుగా నుండేవానికి బియ్య మిచ్చి పాత్ర యిచ్చి వంట చేసుకొను మని ఉపచరింపుచున్నాడు. ఆ మార్గముగా శ్రీశై మునకు వెళ్ళేవారికి పొయ్యేటప్పుడు, వచ్చేటప్పుడు అక్కడ నిస్సం దేహ ముగా విధి లేక మజిలీ చేయవలసి యున్నది. నేను తిరుగుదలై వచ్చే టప్పుడు పదిరూపాయీలలో నొక చావిడి విశాలముగా కట్టివచ్చు నని ఆ నాయకుడు మొదలై నవారిగుండా తెలుసుకోంటిని. అక్కడి వాడికె ప్రకారము వేదురు తడికలతో గోడలు పెట్టడము వలన నున్ను, అడివి వెదురు మయమయి నందుననున్ను; అక్కడి వెదురుతడి కెలు మట్టి

[పుట 72]
గోడలకంటె ద్విగుణ మయిన బలము కలవి గనుకనున్ను బహు బల మయిన కొయ్యపామును అతి సయముగా దొరుకుచున్నది గనుకనున్ను వారు చెప్పిన ప్రకార మొక చావిడి కట్టడానకు ర్పూ ౧౦ చాలు నని తోచినది. ఆ రాత్రి చెరువుకట్టమీద వంట, భోజనములు చేసుకొని ఉదయమయిన 24 గంటకు బయలు దేరినాను. ఆ రాత్రి మిక్కిలి చల్ల గాలితో కూడా మబ్బు తువ్వగ పడుచుండెను గనుక నొక బోయిగుడి తె ఖాళీ చేయించి అందులో పడుకొన్నాను. 10 12 19 రెండవ ప్రకరణము ౧౬ తేదీ అక్కడికి × కోసుల దూరములో నుండే శ్రీశైలము ౧౨ గంటలకు చేరడ మయినది. పెద్ద చెరువు విడిచి వెంబడిగానే కొండ యెక్కను ఆరంభించవలసినది. ఒక కోసిడు దూరము యెక్కుడు, దిగుడుగా నుంచున్నది. అయితే మెట్లు వైపు (వీలు) గాకట్టియున్నవి. నిండా ప్రయాస కాదు, ఇరుపులా అడివి. అటుపిమ్మట కోసెడు దూరము సమభూమి. అందులో పొయ్యేదారి రాతిగొట్టుగా నుంచున్నది. అటుపిమ్మట భీముని కొల్ల మనీ అగాధమైన కొండ పల్లమువరకు కొండ యెక్కుడు దిగుడుగా నుంచున్నది. అక్కడ మెట్లు ఏర్పరచి కట్టియున్నని. ఆ యగాధ మైన కోండదోనిలో నొక వాగు పారుచున్నది. అక్కడ ఆసోదా చేసుకొని కొండ యేడు తిరుగుళ్ళు, రెండువేల పర్యంతము, మిక్కిలి పొడుగుగా నెక్కవలసినది. ఆ ప్రదేశములో నెక్కేటప్పుడు, దిగేటప్పుడున్ను వాడికె లేనివారికి చుట్టూ చూ కందు తిరుగును. మెటు బాగుగా నెక్కవలసినంత దూరము కట్టి యున్నవి. చుట్టు ఏ తట్టు చూచినా పవజాతము లున్నవి. యీ ప్రకా రము గొండుకోసులు ఎక్కిన వెనుక సమభూమిలో రాతిగొట్టు గల మాగము శ్రీశైల వయజంతము పోవుచున్నది. ఆ కొండ యెక్కు డుకు, దిగుతుకు తిరుపతి బోయీలు జోలీకి ౬ మంది అయినట్టయితే మెటు

[పుట 73]
అనాయాసముగా నెక్కిపోదురు. అంతదూరము ఎక్కుడు దిగుళ్ళలో తిరుపతి గాలిగోపుర పర్యంతము ఎక్కవలసినంత ప్రయాస యెక్కడ నున్ను లేదు. నా తోడవచ్చిన వుప్పాడా బోయీలు లా మందిన్ని నా డోలీని అనాయాసముగానే అనాయాసముగానే మోసినారు. అయితే నాగులోటి దాటగానే కొండ యెక్కడము, పిమ్మట కొండ యెక్కవలసిన దాని కంటే రవంత ప్రయాస యెక్కువ గనుక, అక్కడ ప్రథమ మందే యీలాగున నున్న దే, యిక నేలాగున నుండునో యని అధైర్యము తో. “చుచున్నది. అవతల సాగి పోగా సుళ్లు వనిపించు చున్నది గాని వేరు గాదు. ఆ కొండ యెక్కుడు, దిగుడులలో ఆత్మకూరి పోయీలకు వుప్పాడ బోయీలు తీసిపోలేదు. ఆ యాత్మకూరి బోయీలకు త్సరమునకు నొకసారి పనిపడుచున్నది గాని నిండా పనిలేదు గనుక నెక్కడము, దిగడములలో తిరుపతి బోయీల వలెనే వాడి కెపడిన వారు కారు. నేను చేయించిన జోలీకి బంగాళాపాలకీ వలెనే రెండుం ముక్కా లడుగు వెడల్పు పెట్టించినాను. అది శ్రీశైల మునకు సాధారణముగా సాగి పోయినది. కందనూరు నవాబు వగల రాలు పల్లకీల మీదనే శ్రీ శైలమునకు వెళ్లియున్నారు. సంపన్ను లయినందున దోవలోని చెట్ల కొమ్మల కొట్టడమునకు ముందుగా మనుష్యులను జాగ్రత్త పెట్టి యుండవచ్చును. సంవ ఆ బోయీలు ౧౭ తేది పగలు 3 గంటలకు శ్రీశైలముమీది గుడి కల్యాణ మంటపములో నుంటిని. అక్కడ ముందు గుడికి చుట్టున్ను గొప్ప పట్టణ ముండెను. వేశ్యా స్త్రీల యిండ్లు మట్టుకు 3జ ం ఉండినవి. ఆ పట్టణ మంతయు ఇప్పుడు పాడుబడి పోయెను. ఇంటింటనున్న బావులు శిథిలము లయినవి. గోడలు గూడా యిప్పుడు తెలియుచునున్నవి. 2000 (800:) ఏండ్లనాడు అనవేమా రెడ్డికి భగవంతుని కటాక్షము చేత బంగారనుములు పండినవని వాడుక కలిగియున్నది. అతడు స్వామి గర్భ గృహమునకున్ను, ముఖమంటపమునకున్ను, పయి నందులకున్ను, విమాన మునకున్ను, ధ్వజ స్తంభములకున్ను బంగారు మొలాము చేసిన రాగి తగుళ్ళు కొట్టించినాడు. అవి యిప్పుడు నిండా శిథిలములుగా నున్నవి. స్వామిగర్భ

[పుట 74]
బయిటి పాకారపు గుడికి రెండు పాకారములు కలిగియున్నవి. గోడలమీద నాలుగుపక్కల శివలీలలు సుందరము లయిన ప్రతిమలుగా చెక్కియున్నవి. వాటిని శిల్పి బహుబాగా చేసినాడు. అయితే గుడిలో పల రాళ్ళను వయిపుగా సంతన చేసిన వాడు కాడు. పాకారముమీద ప్రతి కోట కొమ్మకు నొక్కొక్క పశిమ చెక్కియున్నది. రెండో పాకారము ఆ త్తిగా శిథిల మయియున్నది. మంటపములు రీతిగానే యున్నవి. అద కులకు మనసు వచ్చినప్పుడు దీపారాధన, నై వేద్యములు స్వామికి చేయబడుచున్నవి. గాని నిత్య నియమము లేదు. బ్రాంహణులు స్వేచ్ఛగా లింగమును తాకి అభిషేక నివేదనలు చేయవచ్చును. భీమరాంబా దేవికి మాత్రము మిరాశీ అచకాకుల · తరఫున నొకడు నియమముగా గుడిలో కాపుర ముండి అచకొన చేయు తో చున్నాడు. ఆలాగు అచంపచేసే గుమాస్తా సంవత్సరము ప్రాణము తో నుండుట దు పరము. అందుకు కారణము రోగపదేశమేనో, వాని భక్తి తక్కువేనో తెలిసినది కాదు. ఇప్పుడు సంవత్సరములుగా రాజశ్రీభట్లు అనే బ్రాహ్మణుడు గం ఏండ్లవాడు ప్రాణముతో నక్కడ నిలచియున్నాడు. అది ఆశ్చర్యముగా నున్నది. అతడు ఏకాకి. ఆ గుడి లింగము భూమికి జానెడు పొడుగుగా నున్నది. విమా నమునకు 2 శిఖరములు, అవి నాలుగుపక్కల శిథిలము లయియున్నవి. నడమ నున్న గొప్ప శిఖరము దర్శనమునకు నుపయోగింపు చున్నది. ఆత్మకూరి దారిని వస్తే గుడిలో ప్రవేశించేవరకు శిఖరదర్శనము కానే రదు. నెల్లూరు కంభము మాగజములన 'స్తే గుడికి మూడు కోసుల దూరములోనున్న శిఖరేశ్వర మనే పేరు కలిగిన యున్నత ప్రదేశమునకు శిఖరము తెలియుచున్నది. ఆ గుడివద్ద వళింపుచున్న చెంచువాండ్లు ఆత్మ కూరి వారివలెనే మిక్కిలి కవ్విన వారు. భమరాంబ గుడికిన్ని, మల్లి కార్జునస్వామి గుడికిన్ని సమీపమందే కొంచెపు మిట్టమీద వారి గుడిశె లున్నవి. దేవీ బింబము సుందరముగా, కొంచపాటిదిగా, కూచుకున్న అవసరముగా నున్నది. గభకాగృహపు కడపమీద శ్రీచక్రస్థాపన చేసియున్నది. గుడిలో ౧౧ తీథణము లున్నవి. ప్రతి తీథమందున్ను కొండ

[పుట 75]
వూట స్రవించి తీథజములకు అంత వాహినిగా పారివచ్చి అవతల సాగిపోవుచున్నది. ప్రతి తీథణమునకున్ను సూర్యరశ్మి పడకుండా పైన మంటపాలు కట్టియున్నవి. ఏ తీథ మున్ను మోకాటిలోతుకు నెక్కువ లేదు. రోగకారి యని అక్కడివారు చెప్పినారు. ఉదకము నిమ౯లముగా నున్ను, శీతళముగా నున్నది. ఆ గుడిహాశ్శీలు మూలక ముగా సంవత్సరము ౧॥వారంం కందనూరు నవాబుకు వచ్చినా, గుడి యేగతి పొందేదిన్ని విచారింపడు. ఎవరయినా మరమ్మతు చేసినట్ట యితే సెలనుత హాళ్ళీలు తీసుకొనుచున్నాడు. రాజా చందులాలా ఈ నిర్బంధముచేత కొంత మరమ్మతు చేసి విసికి విడిచి పెట్టినాడు. అతను ఆర్గురు బ్రాహ్మణులను నెల కి౬ రూపాయీలు జీతము చేసి నిత్యము స్వామికి అభిషేకము చేసేటట్టు వుంచినాడు. మహిషాసుర మదనము మహిసూరి దేశములో చేసినందున ఆ దేశమునకు మహిసూర నే పేరు వచ్చిన దనుచున్నారు. అక్కడ మహిషాసుర మదన మయిన వెనుక భ్రమరాంబ శ్రీశైలము ప్రవేశించినది. మహిసూరు తద్వారా ఆమె పుట్టిన దేశమని ఆ దేశస్థులు ఎవరువచ్చినా హాళ్ళీలు యియ్యనక్కర లేదు. జంగాలకు, ఆరాధ్యులకు, బ్రాహ్మణులకున్ను ఉత్సవకాలములో హాశ్శీలు లేదు. గుడిలో నే పక్క చూచినా అడివి మొలిచి సర్ప 'వ్యాఘ భూయిష్ఠముగా నున్నది. ఆ యడవి కొట్టి చక్కచేసే దిక్కు లేదు. స్వామికిన్ని, దేవికిన్ని ఎవ రయినా ఆభరణాలు, వస్త్రాలు సమ పి౯ంచి రేని వాటి మదింపంత రూకలు హాశ్శీలు పుచ్చుకోవడము మాత్రమే కాకుండా కొన్ని దినములు పోనిచ్చి ఆ వస్తువులనే ఆ కంద నూరి నవాబు అపహరింపుచున్నాడు. తిరుపతి విషయముగా కుంఫిణీ వారిని “అహో గుణవతీ భార్యా భాండమూల్యం న యాచతే” అనే న శ్లోకసంగతి ప్రకారము ఆ స్థలవర్తమానము తెలిసిన వారు కొనియాడ వలసియున్నది. కలి సామ్రాజ్యము గనుక, లోకకమ్మ సాక్షి గా నుండే యీశ్వరుడు లోకులకు కమః ఫలప్రదానము చేయుటకంటే ఎక్కువ యేమి చేయగలడు? ఇది సవకాజనపూజిత మయిన ప్రసిద్ధి కొనిస స్థలము. శిఖరదశేఖ న మాత్రము చేతనే జనాదులు లేవని పురా మాత్రముచేతనే ఆ

[పుట 76]
ణాలు 'ముగి కాశీయా 2 చరిత్ర 2) పెట్టుచున్నవి. యీ మహాస్థలము 3 గంటలకు వదిలి 84 గంటకు జుగుడు గనుక త్వరగా భీముని కొల్ల మూక త్వరగా భీముని కొల్ల ము చేరినాను. ౬. 4 గంటకు 'పెద్ద చెరువు చేసినాను. ఆ రాత్రి అక్కడ వసించి మయిని ౬. 4 ఘఁటర్లు బయిలు వెళ్ళి ౧౮ తేది ఉదయ గంటలకు నాగులోటి చేరినాను. అక్కడ నుంచి భోజనో తరము 5 గంటలకు బయలు దేరి సాయం కాలము 8. ఘుందు ఆత్మకూరు చేరినాను. తేదీ 3 గంటలకు అక్కడనుంచి బయిలు వెళ్ళి కోసెడు దూరములో నుంచే సిందిగుంట అనే గ్రామము ర గంటలకు చేరి వషో పడినముచేత అక్క నే నిలిచినాను. ఔట మంచిది. అయితే ముండ్లు విస్తారముగా నున్నవి. ఆ గ్రామము గొప్పది. బ్రాహ్మణుల యించుకోనట్ల యిండ్లు న్ను న్నవి. సకల పదార్థా లున్ను దొరుకును. దేవస్థలము లున్నవి. ఆ దేవస్థలములో దిగినాను. ఆ ం తేది ఉదయాన ౬. గంటలకు బయిలుదేరి రెం డామడ దూరములోనున్న నివు సంగమ మనే పుణ్యక్షేత్రము ౧౨ గంటలకు చేరినాను. అది కృష్ణాతీకము. ఆ కృష్ణలో తుంగభద్రలో కూడా అయిదు పదులు అంతకుముందే కలియుచున్నవి. భవనాశిని అనే గనుక అక్కడ కృష్ణానది నదీన్ని ఆ స్థలమందు కలియుచున్నది అనర్గళముగా ప్రవహింపుచున్నది. వాసయోగ్య మైన ప్రదేశము. ఏటియొడ్డున ధర్మరాజ ప్రతిష్ఠితమైన శివస్థల మొకటియున్నది. బృహ స్పతి కన్యాగతు డయినప్పుడు అక్కడ అనేక వేల పజలు వచ్చి కృష్ణ పుష్కరాల యాత్ర) చేసుకొని పోవుచున్నారు. సకల పాపాలను నివృ త్తిని పొంగించే ప్రదేశము గనుక నివృత్తి సంగమ మనీ పేరు ఆ స్థలము సకు వచ్చిన సమీప బ్రాహ్మణుల యిం చున్నవి. కావలసిన పదా థాజులు యముగా చొరుకును. ఊరు కొండకింద నున్నది. అక్కడ వచ్చినదోవ కృష్ణ ఉత్తర వాహినిగా ప్రవహింపుచున్నది. ఆ దినము వచ్చిన దోవ మహా సుఖకర మయినది. ఎటువంటి ఋతువులోనున్ను సన్న గులక భూమి గనుక భాట ప్రశికుల మయ్యేది కాదు. అడివి లేదు. దోవలో అడుగడుగునకు గ్రామాదు బున్నవి. జలవసతి కలదు. ఊకూరికి శిథిల

[పుట 77]
గ్పూ ఈ మయిన కోట యొకటి కలిగియున్నది. అక్కడి గుళ్ళలో తంబలవాండ్లు అచణుకులుగా నున్నారు. కావలసిన వారు తామే పూజ చేయవచ్చును. ఆ యూరున్ను కందనూరు నవాబుతో చేసినది. ఆ కృష్ణ దాటడానికి మనిషికి ఇంతమాత్ర మని హాశ్శీలు పుచ్చుకొనుచున్నారు. శ్రీశైలానకు వెళ్ళేటందుకు నేను శూద్రమనిషి కి ర్పూ 54 గుర్రానికి రూ 34, అభిషేకానికి రూ 24, 'బ్రాహ్మణునికి అ౨, లెక్క నిచ్చినాను. కృష్ణ అక్కడ దాటవలసినది గనుక అక్కడ ఘాటు హాశ్శీలు ఒక పక్క చంద నూరు నవాబుకున్ను ఒక పక్క హయిద రాబాదు వారికిన్ని యివ్వవలసి యున్నది. ఆకృష్ణ యీవలి గట్టువరకు కందనూరి నవాబు వారియొక్క దొరతనమునకు లోబడిన దేశము. ఆనలిగట్టు మొదలు చేసుకొని హయి ఆ దరాబాదు వారి రాజ్యము. తిరుపతి మొదలు ఆ యూరినరకు ప్రతి గ్రామమునకున్ను ఒక రెడ్డిన్నీ, ఒక కరణమున్ను ఉన్నారు. ఆ కర ణాలు కొందరు నందవరీకులు, కొందరు ప్రథమ శాఖలు, కొందరు నియోగులు. ఈ రీతిగా బ్రాహ్మణులు ఆ యుద్యోగమును చూచు చున్నారు. కట్టుబడి బంతులని జీతానికి బదులుగా భూమిని అనుభ వింపుచు కావలి కాచుకొని గ్రామాధుల సకల పని పాటలున్ను చూచుచున్నారు. పరువు కలిగిన ముసాఫరులకు కావలసిన సరంజామా సహాయసంపత్తు ఆ రెడ్డి కరణాలగుండా ఆ యుద్యో గస్థుల సిద్దరినిన్ని నయభయముల చేత స్వాధీన పరచుకొంటేగాని మార్గ వశముగా వచ్చే పరువుగల వారికి పనులు సాగవు. పరువు గిలిగిన ముసా ఫలు౯ అధికారపు చిన్నె కొంత వహించి పేజీ బాగు. నింజాసాత్విక గుణము పనికి రాదు. మాగణము చూపించడమునకున్ను, దిగిన తావున కావలసిన సామానులు తెప్పించి యివ్వడమునకున్ను రెడ్డి కరణాల యొక్క ఉత్తరపు ప్రకారము ఆ కట్టుబడి బం ఆ కట్టుబడి బం ఔతులు పనికివచ్చుచున్నారు. ఓంకార మనే స్థలమందలి తీథజాములో నున్ని · జలమందు మునిగి క్షణమాత్రము తల యెత్తక నిలిపియుంటే ఓంకార నాదము వినిపింపుచున్నది. ఆనివృత్తిసంగమమునకు నేను వచ్చిన బాటలో అక్కడకు ఆమడ దూరములో ముసలిమడుగు అని యువ యూ కావలసినది.

[పుట 78]
యి కున్నది. అది స్టేటస్థలము. దిగే మజిలి. వసతియయిన గ్రామము. ఆ నివృత్తి సంగమములో నుండే అగ్రహాలీకులకు భళ్ళారిజిల్లా శిరస్తా చేసి యిప్పట్లో బోర్డులో శిరసాగా నుండే రామచంద్రరాయుడు ఒక కాల మందు అక్కడికి యాత్ర బోయి నాక్సహాయము చేసి ఆ యగ్రహారీ కులు నవాబుసరకారుకు కట్టుచునుండే పన్ను రూకలను మాపు చేయించి. వారు అనుభవించే భూమిని సర్వకుంబాలా చేశినాడు. గనుక అక్కడి ద్విజులు మేము చేసే సత్కర్మఫలము అతనికి చెందవలసిన దని చెప్పి కొనియాడుచున్నారు. కడప మొదలుకొని యిదివరకు జ్యేష్ఠమాసము మొదలు శ్రావణమాస పర్యంతము క్రమమయిన వపాకాలము. ప్రతి దినమున్ను మబ్బు, వషము కలిగియుంచున్నది. కొండకింది గ్రామా దులలో గాలి కొసేటప్పుడు ఆ గాలి కొండలమీద మోది అతి ధ్వనితో బహు వేగముగా సమీపమందు విసురుచున్నది. కొత్తవారికి ఆగాలి సహించడము ప్రయాసగా నుంచున్నది. తిరుపతి మొదలు కొని యెంత పాతబియ్య మని అంగట్టివాడు ఇచ్చినను కొత్త బియ్యము వలెనే అన్నము మెన పడుచున్నది; గనుక ఆ బియ్యము వాడి కె బడేదాకా ప్రయాసగా నుండును. నాటు ఉప్పుడు బియ్యము ఆ ప్రాంత ములలో బొత్తిగా దొరకదు. పేదలు జొన్నలతోనున్ను, ఆరికె యన్నముతోనున్ను కాలము గడుపుచున్నారు. ఆ ౨౦ తేది 'మొదలు ఆగ తేదీ మధ్యాహ్న పర్యంతము తీర్థ విధి మొదలయిన పితృకమణములు చేయడానకు అక్కడ వుండి ౧౨ గంటలకు భోజనము చేసుకొని బయలు దేరి కోసెడు దూరములో నుండే సిద్ధేశ్వరం ఘాటుకు పోయినాను. ఆ కోసున్ను కొండమీద నెక్కి నడిచి కొండ తిరిగి పోవలసినది. దారి రాతి గొట్టు ఎక్కి దిగుచు యొక పుట్టి యున్నది. నడవవలసినది. అక్కడ కందనూరు వారిధి నలుగురు బోయి జాతి మనుష్యులు ఆ పుట్టిని తెడ్లతో తో సిగడుపు చున్నారు. ఆ పుట్టి - అనగా పెద్ద వెదురుగంప; రం మంది కూర్చుండ వచ్చును. పయిన చర్మముతో కవచము కుట్టియున్నది. బహుసున్నితము. రవంత ద్వారము పడితే ప్రమాదము వచ్చును. ఒక పల్లకీనిన్ని ౧౨

[పుట 79]
మంది బోయీలనున్ను ఒక విడతకు దాటించినారు. అవతలిగట్టుకు పోయి రావడానికి ౧ నిముషాలు పట్టుచున్నవి. చాటే తావున నదికి నిరుపక్కలా కొండ లున్నవి. తద్వారా దాటడానికి నాలుగు గంటలకు నా తద్వారా గాలిజోడు రించి ఆ ఘాటుకు లేదు. గనుక ఆ ఘాటు ఇతరము లయిన ఘాట కన్నా నది మకరము, సరంజామాతో గూడా అవతలిగట్టుకు పోయి అక్కడ హాశ్శీలు సవా. రీకి రూపాయిలు శిన్ను, గుఱ్ఱానికి రూపాయిన్ని, తూరులకు స్వల్పముగా నున్ను యిచ్చి ఆ గట్టువలెనే నిజాం యిలాకా వారికిన్ని యిచ్చి ర గంటలకు బయలు చేరి అక్కడికి మూడుకోసుల దూర ములో నుండే పెంటపల్లి అనే గ్రామము జె.. గంటలకు చేరినాను. దారి కొండలనడమ బోవుచున్నది. అందులో.. ఆ కోసుల దూరము నొక కోసెడు రాళ్ళమయ మయిన కసమ. అది చాటిన దూరము వెల్లడిగా, భాట బాగుగా నున్నది. ఆ కామములో విశాలమున్ను, సుందరము న్నయిన వెంకటేశ్వర దేవాలయ మొకటి యున్నది. ముసాసరులు దిగడానికి ఇదే మొఢకన్నా వసతిగా నున్నది. బస్తీ గ్రామము. రం కోమటియిం నున్నవి. సకల పదాధా లున్ను దొరుకును. ఆ గ్రామము హయిద రాబాదు రాజ్యముతో చేసినది, హయిదరాబాదు అయినా హయిద రాబాదు నవాబుకింద అనేక జమీను చారు లున్నారు. జమీనుదారులున్నారు. గనుక కొల్లాపురపు జమీను దారునితో ఆ గ్రామము చేరియున్నది. ఆ జమీనుదారులు క్లౌ ప్త మయిన రూకలు కట్టి సకల రాజతంత్రములున్ను తమ తమ జమీనుదారిలో స్వతంతో ముగా జపింపు చున్నారు. నేనా సహాయ సంపద యెక్కువ గల జమీనుదారుడు క్రైస్త మయిన రూక లిచ్చుట లేదని చెప్పుట కలదు. అప్పుడు హయిదరాబాదు వారు దండెత్తి కొట్టి సాధించి రూకలు తీసుకొనుచున్నారు. ఆ ఉమాను దారులకు ఒకరి కొకరికి సరిపడక వచ్చినట్టయితే పోట్లాడి చావడము మాత్రమే కాకుండా ఒకరి గారి మాదులను ఒకరు కొల్ల పెట్టి రహితు లను హింసించి గ్రామాదులను పాడుచేయుచున్నారు. ఈలాగున కలహములు పొసగినప్పుడు న్యాయము విచారించి యొకరికొకరికి సమ

[పుట 80]
☐ రస పెట్టకుండా వాడతనము చేసే చందులాలా ప్రభృతులు ద్రవ్య కాంక్ష చేత సభయుల నమ్మ కలహకులను పంచి వేడుక జూచుచున్నారు. ఈలాటి ప్రాము మాకాలములోనే పనపతిజా జమాను దారునికిన్ని రావు ప్రమీను వారు చికిన్ని. ఒక సంవత్సరముగా పొసగి తనాళహరి తుమ్మల నేను ఆ పెంటపల్లి కోటలో వాయిద రా బాదు జవాబువాత కొంత రోజు ఉన్నయన నయభయాల చేత ఆ భిభేదారుని స్నేహితుని చేసికొని అవాసులను కొందరిని కూడా తీసుకొని అని తేది ఉమా గంటలకు ప్రయాణమై నా కోసుల దూర గ్రామము ౧. ౨ ఘటలకు చేరినాను. 3. ల దూరాలకు వనిక్ తుమ్మగుంట యనే గ్రామ మున్నది. అని మొదలు శివారు రాయితీరాబాదుకు లక్షరు వెళ్ళడానకు నేర్పనిచిన భారతం నిలకు లోగడ మున్వారు మొదలుకొని ఆ తుమ్మ ములో గుంట అనేక నేను కల్పించుకొన్న భాట. ఆ సెంటర్ పోయిన హారిక హాయిని రాజదుకు వెళ్ళను భాటలను లోత్తలు చెప్పడును. వాటిలో కొత్త కోట భాటను అందరు సాధారణముగా ముఖ్య మన చెప్పుకును. అది చు చుట్టుగానున్ను, ప్రయాస తుమ్మగుంటవరకు భాట వెల్ల యెన డిగా సక్రమంగా యిపపరగా నున్నది. అది మొదలుకొని స్వాద్యుడు చిన్న చిన్న కొండలపక్క పాశ్వములలో నుంచున్నది. ఆపారు కొండపనును, కొండమీద విశాలమైన చుగ మున్నది. ఆ గ్రామమున్ను, దానిలో చేరిన మరికొన్ని గ్రామములున్ను డేరాల దారోగాను జాతీరుగా వచ్చినారు. గ్రామము బస్తీగాక పోయినా యింగి లీషులకు, ముకు సరంజామాచేసి వాడికెడినది గనుక ముసాఫరులకు కావ లసిన వసువులు జొరుగుచున్నవి. చం మిక్కలి కుసందిగా నున్నవి. మరుపు చావళ్ళు గలవు. బ్రాహ్మణులు నిండా పారమాధికులుగారు. రాత్రి అక్కడణీ నిలచినాను. ఆ -ఆజ. తేది ఉదయాన ఓ గంటలకు బయిలు వెళ్ళి గంట లకు ౬ కోసుల దూరములో నుండి చిన్న మంది అనే గ్రామము చేరి

[పుట 81]
నాను. 3 కోసుల దూరమునకు వెనక వనపతికా అనే జమీనుదారి కసుబాగ్రామము జిల్లా సహితముగా సమస్థాన పరువు కలిగియున్నది. పానగల్లునుంచి తెచ్చిన జవానులను మార్చడమునకు గంట సేపు అక్కడ నిలిచినాను." వనపతికా గంటలకు చేరినాను. దోవ యికు ప్రక్కలా అడివి కలిగియున్నా వారి నన్న యిసుకి వరగా బాగా ఉన్నది. మృగభయము లేదు. ననపతిజా వరకు కొండలనడమ భాట పోయినా రాతిగొట్టుకాదు. ఆ యూరున్ను రహదారి అయినందున ముసాఫరులకు కావలసిన సామానులు దొరుకును. ఊరూరికి కోటలు వుండడము మాత్రమే కాకుండా హయిదరాబాదు వారి రాజ్యములో ఊరూరికి ఒక జమానుదారు డున్నందున శిబ్బందికి జీవనము కలగడ 'మొక్క టేగాని, రహితులకు న్నితరులకున్ను క్షేమములేక ప్రాణభయ ముతో సదాకాలము తోయుచు నుండవలసి యున్నది. కుంఫిణీవారు మజిలీ పట్టీలు వారి పంచాంగములో వ్రాయుచు వచ్చుచున్నారు. గ్రామాదుల నీళ్ళు వివరముగా వ్రాయనందున వారు వ్రాసిన ప్రకారము పేళ్ళు అడిగితే అట్టి గ్రామమే దారిలో లేదను చున్నారు. గ్రామాదుల దూరమును కొన్ని ప్రకరణములలో తప్పి వ్రాసినారు. ఇందుకు సందేహము లేదు. ఆ చిన్న మంది అనే వూళ్ళో వసతి యయిన చెరువు కట్టమీద నీడ యివ్వగల చెట్లున్నవి. ఇండ్లలో దిగడానకు స్థలము చాలదు గనుక చెరువుకట్టమీదనే వంట చేసుకొని భోజనము చేసి మంటలకు బయిలు వెళ్ళి అక్కడికి కోసుల దూరములో నుండే గణపురము సాయంకాలము . గంటలకు చేరినాను. ఆ గణపురానికి వెళ్ళే దోవలో చోళపురము, మనోజీపేట అనే రెం డూళ్ళున్నవి. భాట కిరుపక్కల దట్టమయిన అడివి భాట విశాలముగానున్ను, గులక యిసుక పొరగానున్ను నడవడానికి వై పుగాను న్నున్నది. భాట కిరు పక్కల కొంతదూరంలో చిన్న తిప్ప లున్నవి. మనోజీపేట అనే వూరు బస్తీ అయినది. దేవాలయ మున్నది. కొంత దూరములో కొండమీద వెంకటేశ్వర స్థల మున్నది. మనోజీ పేటవరకు

[పుట 82]
• ఆ ఆజ ప్రసిద్ధ మయిన దేవస్థలము. దేవస్థలము. ఆ మనోజీపేటకు సమీపాన నీడ గల యొక్క తోపు సుందరముగా నున్నది. అక్కడికి సమీపముగానే బంగా రుగుండు అనే పేరు కలిగిన యొక సోగయయిన గుండు ఒక తిప్ప కొనయం దున్నది. చూపుకు ఆ తిప్పగుండు పాశపట్ట సహితమయిన లింగాకారముగా నగుపడుచున్నది. ఆ మనోజిపేట మొదలుగా గణ పురము వరకు కొండలనడుమ భాట పోయినా రాళ్ళు లేవు. అది గులక యిసక పొరగా నున్నది. ఆ గణపురము జాగీరు గ్రామము. కొండ కింది యూరు, కొండమీద దుగళము. కోట, మజుబూతి (గట్టి) గా కట్టియున్నది. బస్త్రీగ్రామము. 0-30 బ్రాహ్మణుల యిండ్లున్నా చిన్నవి గనుక స్థలము దొరకడము ప్రయాస. చావిళ్ళున్నవి. అన్ని పదా రాజులు దొరకును గాని నీళ్ళకు బహుప్రయాస, బావులు లోతుగా నుండడమే గాక జలము ఉప్పుగా నున్నది. మంచినీళ్ళు బహుదూర ముగా వెళ్ళి తెచ్చుకొనవలసినది. ఆ రాత్రి అక్కడ నిలచినాను. ౨౭ తేది ఉదయాన శి4 గంటలకు ప్రయాణమై ౧౦ ఘం టలకు . కోసుల దూరములో నుండే జడ చర్ల అనే యూరు చేరినాను. దారి యిసుక పొర. ఆ నడమ మూలకర్ర, కోటూరు, ఆలూరు అనే గ్రామాదు లున్నవి. అలూరివరకు అడివినడమ భాట. ఆలూరు మొదలుకొని అడివి లేదు. దారిలో జలసమృద్ధి గల బావులు, చెరువులు న్నున్నవి. పరిపొలాలు పొలకట్లు తీర్చియున్నవి. కృష్ణానది దాటినది మొదలు శేషాచలపవజాతము అదృశ్య మయినా అడుగడుగుకు చిన్న చిన్న పర్వతాలున్నవి. సృష్టి చేసిన పర మాత్ముడు ఆ కొండలు రాతిమీద రాయిని అతికియుంచినట్టుగా నొక బండమీద నొక బండ యిమడక దొర్లునని తోచిన తావులలో పలకవంటి రాళ్ళను కొల్లేరుతో చెక్కి చక్క చేసినట్టు ఉంచి యిమిడిచి యున్నది. ఆ కొండల సమూహములను జూడగా భూమిని ముక్కాలు వాళి పవకాశమయముగా భగవంతుడు చేసినట్లు తోచుచున్నది. ఇన్ని పవజాతములను సృష్టించ డానికి సృష్టించ డానికి ముఖ్య కారణ యోచించగా నీ భూగోళము ఉదకబుద్భుదము గనుక భూమిని మేమని

[పుట 83]
ఆరో స్థానరదశను బుది ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి పొందించేటందుకు పవ"సమూహములను సృష్టించినట్టు తోచబడుచున్నది. పరమాత్ముని యొక్క నీలా విభూతి యయిన యీని చిత్ర పవజ్ఞత విచిత్ర సమూహములున్ను నానావిధము లయిన వృక్షాలున్ను కలిగిన అరణ్య సమూహములు చూడగా ద్ధి ఆశ్చర్య పడడానికి చాలియున్నది గాని దృఢమయిన భక్తిని పొందచాలక నున్నది. ఆపగలు అక్కడ నలచినాను. మయూరు స్త్రీయయినది. సంపన్ను లయిన కోమటి ప్రతే: కులున్నారు. దీనస్థల మున్నది. అందులో దిగవచ్చును. రమణియ్య మైన కొలను వున్నది. అదిచుట్టు మంటపాలతో నేపరచ బడియున్నది. సకల సనాధాశులు దొరుకును. ఆయూరున్ను ఇంకా కజంగామాలున్ను రాజగోపాల రావు అనే ఆరువేల నియోగి బ్రాహ్మణునికి.. హువరాలుగా మాను నడుచుచున్నది. 5 లక్షల రూపాయీలు గోలకొండ నాలుగు కట్టు చున్నారు. ఇప్పుడు ఆ సంవత్సరముల చిన్న వాడు తల్లి పరస్సరముగా దొరతనము చేయుచున్నాడు. నిజ సంస్థాన మని చెప్పబడుచున్నది. రాచరు అనేయూరు వానికి రాజధానిగా నున్నది. తేది ఉదయమయిన శిసుంటలకు లేచి ఆ కోసల చూర ములోనుండే నాగనపల్లె, బాలనగర మని రెండు పేళ్ళు కలిగిన యూరు ౧౦ గంటలకు చేరినాను. దారిమిక్కిలి సరాళము, గులక యిసక పిలి గిన రేగడభూమి. నడన డానికి బండ్లకు మిక్కిలి వయిపు నున్నది. ఆయూరికి చుట్టున్ను కోట యున్నది. అది ట యున్నది. అది బాలచందు అనే ముసల్టీకి జాగీరుగానివ్వబడినది. అతడు బహుధమా త్ముడని పరుబడి యన్ కాయ ముతో ఇప్పటికి జీవింపు చున్నాడు. అతనికి మొగినంతు లేదు. అలు నికి జాగీరు నడుచు చున్నది. ఆ కోటనున్ను, గ్రామమునున్ను బహింజస్తే చేసియున్నాడు గనుక ఇదివరకు చూచిన యనేకము అయిన కోటలలో ఈ కోట గచ్చుచేసి చూపుకు బాగా ఉన్నది. బహుబస్తి గ్రామము ఆ గ్రామములో నుండే యొక ఆడమనిషి. అక్కడ ధమః శాలయని వాడు కొనే యొక సత్రము కట్టియున్నది. తిరుపతి వడలిని వెషక పత్రమనే మాట యిక్కడ విన్నాను. బాలచందు ఆ దేవాలయములు హరి

[పుట 84]
హరాదులకు 8 ) లేదా నీటి తోప్పు వేసి సమాసమందు అగ్రహా . రముకట్టి నిన్నటికిన్ని శ్రీనానికి పూర్తి యయిన భూ వసతి మేనకొవచినాడు. ఆ ఫోజముచేుని 34 గంటలకు బయలు దేరి 3 కోషివతేజాంపేట పక్కు నగరమని రెండు నా విలిలియున్న గ్రామము శి4 గంటలకు చేరినాను. ఆ యోగములతో సంకేమున్నది. ఒక గోసాయి చావడి గుడికి భూ సమగా మనం వినడానికి అనన్ని, చావి ళ్ళును లోతుగల బావుల నుంచి సుకొనళ్ళు అచ్చు వరకు జాట ల గలిగియున్నా బ్యార్ కా మిగతభాలు భాట పాల్గొనలేను నాకు. నీళ్ళకు బహుప్రయాస. వనించి యుద్ధమికాదు. దూరము 12 ముకలుగా ఆలయూరి విచ్చేసాకి విశాల మయి చక్కతనము మకరందము రాతిగొట్టు. మలములలో దాగి మిట్ట లెక్కు చు యడమ భాట పోవు మ చున్నది. అప్రయత పటం ఆ కోటయున్నది. కడప వదిలిన వెనక బాయిలు అక్కడకి అంగళ్ళలో దొరకు చున్నవి. ఈ దేశాలనము భీమటవాలు దేహమునకు లాఘవము కలు గుట యస్ నారా ముక్కటిమాత్రమే కాక ద్రవ్య సాధ్యముకాని స్థలములలో విరాధ: మీ అంతమాత్రము దొకినా అవి అపూవము లైనందున జీవాత్మనికి మిక్కిలి ప్రయభోజ్యములుగా నుంచున్నవి. నానావిధ స్వభావములు కలిసి మనుష్యులు ఇతర దేశపు జంతువుల నున్ను, స్థానము శిూ వృక్షాకారులనున్ను చూడడము జన్మాం తర సుకృతియించే కొంత భక్తికలుగుటకు కారణము గావచ్చును. ఆ రాత్రి ఆ గ్రాసమందు ను నిలిచినాను. ఆ తేదీ ఉదయాన గంటలకు ప్రయాణమై ర ౬ కోసులు దూరములో నున్న పాపుర మనీ యూరు ౧ం గంటలకు చేరి దోవలో పాలమాకుల యనే జలసౌఖ్యము గల గ్రామ నాను.

[పుట 85]
మున్నది. ఆ పాలమాకుల వరకు భాట సరాళము. కొంత కొంత దూరము రాతిగొట్టుగా నున్నది. జలచలతో వదిలిన వెనక పవత ' సమూహముల దశ నము దారిలో నిదివరకు లేదు. సాధా రణమైన యడవినడుమ భాట పోవుచున్నది. ఆ గ్రామములో దిగి వాడి కెపడిన మామిడితోపు జలవసతిగా నున్నందున అక్కడ భోజన మునకు దిగినాను. గ్రామమందు కావలసిన పదాథాజులు దొరకును గాని దిగను స్థలమివ్వరు. ఆత్మకూరు మొదలుకొని దిగడానకు దేవస్థలము లుంటేనే వయిపు గాని యిండ్లలో స్థలమివ్వరు. ఇచ్చేపాటి విశాల మయిన యిండ్లున్ను లేవు. ముసాఫరులు పరువు కావలెనంటే డంభము వహించవలెను. ఆడంభమునకు తగిన దాతృత్వము లేకుంటే లోకులు సంతోషింపరు. ఇంతేకాకుండా దోవలో విషయభోగముల నెక్కువగా అపేక్షించే కొద్ది వ్యసన మెక్కు వౌచున్నది. దూరప్రయాణము లోను మేనా సవారీలు తీసుకొని వచ్చేవారు సవారీలకు దండెను ఆసరా చేసి కిందను మీదను ర ఇనపకమ్ములు బిగి యించి యిస్కూలు చీలలు కొట్టకమునుపు బలమయిన మూలత గుళ్ళు కొట్టించి ఆ తగుళ్ళలో ద్వారములు చేసి వాటిలో యిస్కూలు చీలలు బిగియించవలెను. అటు చేయనందున నా బంగాళా పాలకీ దోవలో మోసు కొని వచ్చునప్పుడు ఆ చీలలు కొట్టిన తావున పలక చీలి పల్లకీ కిందపడుచు నుండెను. చీలిన చప్పుడు వినగానే నా బోయీలు పల్లకీని దిగువ దించి నారు. దోవలో బావులు లోతుగా నుంటే నీళ్ళు చేదుకోవచ్చు నని తెచ్చిన సీమ సన్న తాడు శిం బొరలది వద్దనుండగా పయిన ఓ కట్లున్నూ చట్టానికి దిగువ × కట్లున్ను చుట్టు బలముగా వేసి ముందు దండెకున్ను వెనక దండెకున్ను దిగువ చట్టము గుండా మూడు కట్లు వేసి బిగించి యిది వరకు భగవత్కటాక్షము చేత ఆ పల్లకీమీదనే సవారీ అయి వచ్చినాను. కాబట్టి పల్ల కీసవారీ అయి వచ్చేవారు కొన్ని తాళ్ళు అగత్య ముగా కూడా తేవలసియున్నది. నా వద్ద నున్న తాళ్ళు చాలక దోవలో నెక్కడ విచారించినా తాళ్ళు దొరికినవి కావు గనుక సాగ

[పుట 86]
నార నివృత్తి సంగము తుణీ గ్రామములో తీసి బోయీలచేత తాళ్ళు వేడించి కట్టించినాను. యితే కాకుండా పరివార సమేతముగా దూర దేశము పొయ్యే వారు దారిలో 12 అస్విమించే పరిజనము ఆటంకపడి నిలవకుండా సాగి రావడానికి దినానికి ఏ మతి దూరము నడవగల యొక గుఱ్ఱపు తట్టువ నున్ను పోలతో నౌక తేలికయయిన సామాస్యవు డోలీ నిన్ని కూడా తీసుకొని రావలసినట్టుగా నా యనుభవము నాకు తెలియ చెప్పినది. అదే ప్రకారము తిరుపతిలో ర్పూ ౨౬. కి ఒక కి గుట్టపుతట్టలను తీసి కూడా తెచ్చినాను. అందరున్ను ఆరోగ్యముగా నుండే కాలములో తట్టువమీదనున్ను డోలీలోనున్ను కావలసిన భోజనసామానులను అధికముగా చెయికావలికి వేసుకొని పోవచ్చును. యింకా నా యనుభవమువలన తెలియవచ్చినది యేమంటే సపరి వారముగా దేశము తిరిగేవారు చికిత్స చేసే క్రమము యధోచితముగా తెలిసిన వారిని కూడా నిలుచుకొని తగుపాటి యౌషధములు కూడా తీసుకొని పోవలసినది. ముఖ్యముగా అజీతికి జ్వరమునకు వణాలకు గాయములకున్ను ఔషధాలు తీసుకొని పోవలసినది. ఆ ప్రకారముగా నే నేను తెచ్చి నా పెద్దనుండే ఔషధాలు నా బుద్ధిస్ఫురణ ద్వారా నాతో కూడా వచ్చిన వారికి ఇచ్చుచు వచ్చినంతలో భగవత్కటాక్షము చేత నా పరివారానికి వచ్చిన యుపదవములు నివారణ మవుచు వచ్చినవి. కూడా వచ్చేవారికి నొక విధమయిని నిర్భయమున్ను తోచి యుండెను. శీమ మైనపు వత్తు లెంత భద్రముగా నుంచినా తునకలుగా పగులు చున్నవి గనుక బంగాళా నాటువత్తులే దారికి యోగ్యము లని తెలుసు కొన్నాను. అణాలు, అధకాలు, పావులాలు చెన్న పట్టణపు దుడ్లు కడప విడిచిన వెనక దొరకవు. కూడా తెచ్చియుంటే వెండి నాణ్య ములు మాత్రము పనికివచ్చుచున్నవి. కృష్ణ కవతలి పయిసాలు కృష్ణ కీవల పనికిరావు. కృష్ణకు నుత్తరమున అణాలున్ను పనికిరావు. 14 12 1947


---


<a id='chapter-03'></a>

# మూడవ ప్రకరణము: కృష్ణా గోదావరుల మధ్య - హైదరాబాదు నిజాం రాజ్యం

**జడ్చర్ల, జానంపేట, ఫరూఖ్‌నగర్, షాపురం, హైదరాబాదు, సికిందరాబాదు, గోలకొండ**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** నిజాం రాజ్యంలో ప్రయాణం, జడ్చర్ల, జానంపేట/ఫరూఖ్‌నగర్ సత్రం, గోసాయి చావడి, భాగ్యనగరం (హైదరాబాదు) ప్రవేశం, చార్మినార్, బేగంబజారు, బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీ, నిజాం నవాబు నాసిరుద్దౌలా పాలన, గోలకొండ కోట, సికిందరాబాదు కంటోన్మెంట్ విశేషాలు.

[పుట 87]
3. అ మూడవ ప్రకరణము ఆషాపురము 3 గంటలకు వదిలి రాత్రి గంటలకు . కోసుల దూరములోనుండే 'హయిద రాబాదు షహరు ప్రవేశించి షహరుకు సమీపమందుండే బేగంబజారు అనే పేటలో నొక తోటలోని బంగా ళాలో దిగినాను. ఆషాపురము వదిలిన వెనక ౨ కోసుల దూరములో. షంసాబాదు అనే బ స్తీ గ్రామము కోట సహితముగా నొకటి యున్నది. అదివరకు దోవసరాళము. లోగడి మజిలీ భాటవలెనే గడియ దూరము మిట్టయెక్కుచు గడియదూరము పల్లములో దిగుచు దారిని నడవవలసినది. షంసాబాదు మొదలు చిన్న తిప్పలు దారికి నాలుగుపక్కలా అగు పడుచు వచ్చును. దారి కొంచెమయిన రాతిగొట్టుగలది. దగ్గరదగ్గిర చిన్న గ్రామాలున్నవి. అనేక మశీదులు చూచుచు పోవచ్చును. చిన్న చెరువులు కొన్ని యున్నవి. వాటికింద మామిడి పులున్ను, కూరగాయల తోటలున్ను వేసియున్నవి. ఆ దినము మొహర్రం అనే పండుగ ఆరంభ మయినది. తొమ్మిదో దినము ఆ షహరుకు కంచికి గరుడ సేవ ముఖ్యమైన ముఖ్యమైనట్టుగా ఆ మొహర్రం పండుగ ప్రబలమైన యుత్సవము. ఆ యుత్సవ కాలములో పరమాత్ముని చైతన్యము ఆ షహరులో నెక్కువగా ప్రకాశించుటచేత అనేక వేలమంది యితర మతస్థులుగా నుండేవారు కూడా షహరుకు వచ్చి తొమ్మిదోదినము మొదలు ఆఖరువరకు నుంచున్నారు. సకలవిధము లయిన యారాధనలను అంగీకరించి “యాదృశీ భావనా యత్ర సిద్ధి భఃపతి తాదృశీ" అనే వచనప్రకారము లోకుల యిష్ట సిద్ధిని చేసే పర మాత్ముడు ఒక్క డేగనుక ఆ యుత్సవకాలములో పరమాత్ముని చైత స్యము అక్కడ ప్రతిఫలించుటచేత ఆ స్థలము ఆ కాలమందు ఫుణ్యస్థల మని భావించి అక్కడ నట్టికాలమందు నిన్ను ప్రవేశ పెట్టినందుకు నీశ్వ రుని చాలా కొనియాడడ మయినది. 95 తేది రాత్రి మొదలు జూలాయి నెల తా తేదీ సాయంకా లమువరకు హయిదరాబాదు షహంతో చేసిన బేగంగా జారుల్ నున్నాను. ఆ రాత్రి మొదలు జూలాయి ౧ తేది రాత్రివరకు శికంద ఆ

[పుట 88]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర రాబాదు అనే పేరుగలిగిన యింగిలీషు వారి దండు ఉండే బ స్తీకి సమీప ముగా నున్న కాకాగూడ మనే బొమ్మ దేవరు నాగన్నతోట చావిడిలో నుంటిని. హయిదరాబాదు షహరుకు చుట్టు బేగంబజారు అనే బ స్తీ యొకటి యున్నది. అందులో సాహుకార్ల కొఠీలు కలవు. అది షహరు కంటే వాసయోగ్యము. అక్కడికి కోసెడు దూరములో కారు వానా అనే బ స్తీ యొకటి యున్నది. అది రత్నాలు వగయిరా అమ్మే వర్తకులుండే స్థలము. ఆ బేగంబజారుకు చేరినట్టు యింగిలీషు రిసై డెంటు వారి ఖర్చుక్రింద విస్తారముగా నున్ను అలంకారముగా నున్ను ఒక హవేలీ కట్టించుకొని నిజాముకు బాడిగె ఇచ్చుచు కాపుర మున్నాడు. హవేలి చుట్టున్ను లోకులున్ను వర్తకులున్ను ఇండ్లు కట్టుకొని 'యుండుటచేత నొక పెద్ద బస్తి అయినది. ఆ స్థలము పేరు చంద్రఘాటు అనుచున్నారు. యొక షహరు లోపల షాలీబండ అనే పేరు కలిగిన పేట యున్నది. ఆ స్థలమందు అక్కడి బ్రాహ్మణులు ఇండ్లు కట్టు కొని కాపుర మున్నారు. దివాన్ పేష్కారు చందులాలు అక్కడ ఇండ్లు కట్టుకొని కాపురమున్నాడు. నిజాం దేవిడి షహర్ నడమ నున్నది. అనేకులయిన పెద్దమనుష్యులు, అధికారులు వునురా లనే పేరు కలవారు, సాధారణపు వర్తకులు, నిజాం వంశస్థులున్ను షహరునడమ కాపుర మున్నారు. షహరునడమ మక్కా మజ్జిత్ అనే యొక తురకల జపశాల యున్నది. దాని స్టూపీలు రెండు మొలాము చేయబడి యున్నవి గనుక బహుదూరానికి తెలియుచున్నవి. మశీదుకు నెదురుగా లోగడి దివాక్ మీరాలం అనే వాడు కట్టించిన కారంజీలు లోతుగా నున్నవి. వాటికి సమీపముగా చౌకు అనే పేరు గల గుజరీ అంగడి యొకటిన్ని, బట్టల యంగళ్లు, పాత్రసామానుల యంగళ్లున్ను ఉన్నవి. నాల్గు దోవలు చేర జానకు గాను కట్టిన యొక గొప్ప స్టూపీ గలిగి నాలుగు ద్వారాలు గలిగిన యొక చావడిన్ని యున్నది. షహరులో రాజవీధులయందు గుండు రాళ్లు పరచియున్నవి. అట్టి వీధులలో నుండే కశ్మలమయిన యడు స్టులో నడిచేవారి పాదాలు పూడిపోవుచున్నవి. ఇండ్ల యలం కార

[పుట 89]
3 ర మున్ను సందులకు సందియున్ను యితర దక్షిణ దేశపు సహరులలో వాసముచేసే వారికి ఇష్టముగా నుండవు. రాజవీధులలో ఏనుగులు మొదలయిన వాహనాలు యెల్లప్పుడు సంచరింపు చున్నవి గనుక మనుష్యులందరున్ను, ఆయుధపాణులై మెత్తని నున్ను వాటిని కొట్టి నరుకుచున్నారు గనుక నున్ను, షహరులో ఇతర దేశస్తులు సవారీమీద పోయి రావలసియుంటే ఆయుధపాణులైన వాళ్చారు పోవలసి యున్నది. ష్యము కలవారిని కొందరిని కూడా పిలుచుకొని కృష్ణానది దాటినది మొదలు హైదరాబాదు వరకు వికీరులు నిండి యున్నారు గనుక సవారీమీద నెవరు వచ్చినా అడుగము క్రీణలు పొగడి భిక్షం అడగక మానరు. వారికి కొన్ని గవ్వలయినా యిచ్చి పోకపోతే అవమానము తోచుచున్నది. చెన్నపట్టణపు రూపాయి ౧ కి అక్కడి పయిసాలు ం. పయిసా కి ౨౦ ఫుంజీలు స్వలు. ౧ కి గవ్వలు 8. యీ హయిదరాబాదులో పిచ్చిపాయలని గమూర్ దినుసున్ను గోవింద బఖీలని యొక దినుసున్ను చెలామణీ యవు చున్నవి. ఆ రూపాయలు ఒక చేతినుంచి యొక చేతికి వచ్చేటప్పుడు యొకటి రెండు పయిసాలు వట్టమియ్యక నే చెలామణీ కానేరదు. చాలా మణి రూపాయలకు అక్కడివారు చేసే పరీక్ష అసదృశ మయినది. ఎ రూపాయిల కయినా ఒక దోషము పెట్టక మానరు. చెన్న పట్టణపు పెట్టకమానరు కుంఫిణీ రూపాయలకు ఆ తొందరలేదు. అయితే అవి దొరకవు. మరి అక్కడి రూపాయలకు రూపాయి కి పయిసాలు రం. ది ఈ షహరు గోడకు చేరినట్టుగా 'ముని' అని అక్కడి వారిచేత చెప్పబడుచున్న ముచుకుంద నది పారుచున్నది. ఆ నది వాడపట్టింది కృష్ణలో కలియుచున్నది. అది గొప్పనది. పోయిన సంవత్సరం ఇదీఐ వా హము ఎక్కువగా వచ్చి ఢిల్లీ ధరవాజువద్ద యింగిలీషు వారు పెట్టాను వారధిని పగలకొట్టి ఆ షహరులో కొన్ని వీధులున్ను, బేగంబజారులో కొన్ని వీధులున్ను ముంచివేసి పోయినది. బేగంబజారుకున్ను, షహరు కున్నూ నడమ ఆ నది దాటుటకు పూర్వ కాలమందు తురకలు మంచి రాళ్ళతో అతి బలముగా నొక్క వారధి యేనుగలు మొదలయినవి గుంపుగా నెక్కి. పోవడానకు యోగ్యముగా కట్టినారు. ఆ షహరు

[పుట 90]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర చుట్టున్ను చిన్న తిప్పలున్నవి. కొండలు మెండు. అనేక తిప్పల కొనల యందు మళ్లీ యులు కట్టబడి యున్నవి. హిందూ దేవాలయాలు లేవు. అవి యున్నా సృష్టికి రానియ్యరు. లున్నూ షూరున్ను ఇంగిలీషడలకుకున్ను పక్కల తెను గనుక కోసుల దూర వాహనా మున్నది. నమ హు శ్రీ ముసాగర మనే పేరుగల యొక గొప్ప చెరు వున్నది. అకుటూన యింగిలీషు వారు గుర్రపు బండ్లు పొయ్యేటందుకు గుర్రపుబండ్లు యోగ్యముగా ఫోట ముచ్చటగా చక్క చేసి మొగలాయి నలున్ను ఎక్కినడచి చెరచకుండా భాటకు ఇరు పెద్ద యున్నారు. జాతులవాండ్లను తప్ప ఇతరు లను ఆ సాముహిక హురుములేక ఎక్క నియ్యరు. ఈ జాతుల వారిని పచ్చమన్నారంటే సవంగీలతో సహవాసము చేసేవారు నసాగినారు. అది యితర దేశాలలో పరికీ వాటిని అభాసముగా అంబకుచున్నది. కుంఫిణీ లష్కరు ఉండే స్థలము హయిరా భదనంటే నానాటికి ఎక్కువగా బ స్తీఅవుచున్నది. సంవత్సరముల కిందట నేను చూచినదాని కంటే మిక్కిలి బసి అయియుండుటను చూడగా అప్పన్నముగానున్నది. షహరులో వస్తువు లకు నిలకములేదు. విద్యపుహిత సంశానికి ఎవడు ఊహించి దర సంగము గురు. ఇచ్చుచున్నాడు. కట్టెల ను, పహగులో రావడానికి నాలుగయిదు తీరు వారి కోకొన్ని ఇవ్వవలసియున్నది. చంపినా నీషకండలో ఈ ఆందరలు లేకుండా న్యాయ వారి కావడిలో ఎమ్మిస్సేరైయాటు అసిస్టెంటు లోకులున్నువన, కులున్ను ఆదండులో వసిం వలు, తీరుని తీసు అడిగే దిక్కు కోకుంబం కూడా చడానికి మిక్క గోడలు ఆంధ్ర మన్నారు. అక్కడి యిండ్లకంతా ఎన్నిమి - భౌలమీద మయి పూర్తి మోపు చేసి మట్టి ఫయిని నాజూకుగా, నన్ని గార చేసి కావలసినట్టు చిత్రములలో పూయుచున్నారు. అక్కడి గులక కలిసిన యెక రేగడ మట్టి మిక్కిలీ గట్టిగా నుంచున్నది.

[పుట 91]
యింగిలీషు దండులో నేను దిగిన స్థలము వాసయోగ్యము. ఆ షహరుకు చుట్టునుండే భూమి బహు సారన శ్రమయింది. వృక్షము వేసినా అతి వీర్యముతో పయిరయి వచ్చుచున్నది. అయితే పయిరు పెట్టే శ్రద్ధ యెవరికిన్ని కారణములచేత లేదు. మొదటి కారణ మేమంటే బీదలయిన వారు ఏ చెట్టు వేసినా వాటిపై మును క్షేమముగా, ఆయుధా లే ఆభరణాలుగా నుంచుకొని సర్పమే యశస్సుగా భావించుకొని యుండే లోకులు అనుభవించ నియ్యము. రెండో దేమంట ఉపపన్నులు తోటలు వనాలు వేసుకొనవలెనంకు రాజకీయము లయిన విపత్పరంపరలు అప్పుడప్పుడు వారికి కలుగుటచేత ఆ సుఖము సనుభ వించడానికి ప్ర్రాప్తిలేక నున్నది. ఇంతకున్ను ఓర్చి వేసిన చెట్లు బహు బాగా అయియున్నవి. చోటా అరంజీ పండ్లు విస్తరించి కలవు. సకల విధములయిన పండ్లున్ను, అరటిపండ్లు దప్ప మంచివిగానే హోరును. అయితే అతిప్రియము. చెన్న పట్టణము కంటే మూడింతల వెల యివ్వ వలసినది. కూరగాయలు ఆ ప్ర కార మే ప్రియములయినా మహా రుచి ప్రకారమే కరములుగా నున్నవి. వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, శిఖాయిలకు లాయఖు అయినవి. ఆషహరులో దొరుకును. భారీరత్నాలు కొనేపాటీ యుత్సహ ధైర్యము లెవరికిన్ని లేనందున వతజ్ఞుకులు తేవడములేదు. ఆభరణాలు వగయిరాలు ఉంచుకొని విక్రయించేవారు తమ కాప్పనిమి త్తమై కొంత శిబ్బందిని వుంచుకొన వలసి యున్నది. తద్వారా ఒక గొప్ప గౌరవము వారికి గలుగుచున్నది. అందువలన రత్నాలు, నగలు, కావలసిన గొప్పవారు వారియింటికి వెళ్ళి, వారిని పిలిపించుకొని కావలసినది వారు చెప్పిన ధరకు పుచ్చుకొని తమకు సమ్మతి అయినప్పుడు ఖరీదు నిచ్చుచున్నారు. వత౯క సరణిగా అట్టి గొప్పవ స్తువులు కొని అమ్మడము లేదు. సాత్విక ప్రభుత్వముకల రాజ్యములో మెరిగినవారికి ఆ మహరులో ఉనికిన్ని, ఆరాజ్య సంచారమున్ను, భయప్రదములుగా నుంచున్నవి. అ ఆ షహరుకు 3 కోసుల దూరములో గోలకొండ అనే ప్ర్రదేశ మొకటియున్నది. అక్కడ బలమైన కోటయున్నది. అందులో నిజాముయొక్క. అంతఃపుర స్త్రీలు సంస్థానము యొక్క మూల ధనముతో కూడా ఉన్నారు. అందులో విస్తరించి గృహములు కట్టుకొని

[పుట 92]
కాశీ యాత్ర చ రి ఆ చ రిత్ర మనుష్యులు కాపర మున్నారు. ఆ షహరులో పెద్దమనుష్యులు ఆనం కము కొరకు చేసుకోవడ మేమంటే ఒక బగీచా అనే చిన్న తోట వేసి, అందులో లధారలు పయికిలేచే కారంజీలు, కట్టి యుంచుకొను చున్నాను. ఆజల సూత్రాలు అలం కారముగానే యుంచున్నవి. ఒక అతని కింద ఒక ఉండే లక్కడి రాజ్యతంత్రము జరిపే క్రమమంటే పూర్వకాలమందు ఉనీ పాదులను, శిఫాయి ధర్మము చేత సంతోష పెట్టి, ఆ రాజ్యమును జాగీరుగా మచ్చుకొన్న ఆసబుజవంశస్థులు ఇప్పుడు రాజ్యము చేయుచున్నారు. యింతకు మునుపు లరుజంగు అనే అతడు దొర తనముచేసి, సంవత్సరము కిందట చనిపోయినాడు. అతని కొడుకులలో కొండయిన నాసర్ అనే అతడు ఇప్పుడు కుంఫిణీవారి సహాయము చేతుట్టుకొని పశ్యామును వహించియున్నాడు. ఈ నవాబుకింద వాన్ జాగీరు అనుభవింపుచున్నాడు. శ్లేష్కారు సకల రాజ్య తంత్రము విచారింపుచున్నాడు. రాజ్యమంతయ: నవుకరులయిన అనూరు ఉమరాలనే పెద్ద మనుష్యులకు జాగీరులుగానున్ను, పారంపర్యముగా ప్రభుత్వము చేసేవారికి జమీనులు గానున్ను, భౌగించి ఉమీనుదాలు వద్ద మాత్రము సాలుకు ఇంత మాత్రమని కూకలు ససూలు చేసుకొనుచున్నారు. అమానిగా తాలు కాల నుంచుకొని మామిలియ్యతు వ్యవహారమును జరుపుకోవడము నిండా లేదు. వారి వారి అధీషముగా నుండే భూమికి వారు వారు పూర్ణమయిన స్వాతంత్య్ర్యము గలిగి ఆ భూములలోని కాపురస్థులను భత్వ భార్య మీన్ పనించే అధికారముకం ఎక్కువయిన అధికారముతో నేలు చున్నారు. రాంబాబు నిలవద్ద రం సంవత్సరముల కిందట కుంఫిణీ వారు స్నేహమాలకి ము ప్ర వేశించి ౬. పటాలాలను, వారి తయినా స్థలములో ప్రవేశపెట్టి, వకీలు భావనగా ను అక్కడ నిలిపినారు. ఆ పటాలాల జీతానికి గాను జాగీరుగా కాటాడు అనే స్థలములో ప జిల్లాలు రెండున్ను ఈ నవాబు వద్ద పుచ్చుకొని యిప్పటికిన్ని అనుభవింపు చున్నారు. ముకమముగా రాజ్యతంత్రములో ఏ పని జరిగించ

[పుట 93]
తా ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి రిసై డెంటు అనుమతి లేక జరిపించే వాడిని వలసి వచ్చినా ఘట్టము ఇప్పట్లో పొసగి యున్నది. తమకు రూకలు కట్టని బలవంతు లయిన జవినుదార్థులవద్ద సాలేనా పయికము వసూలు చేసుకోనేటట్లు కందనూరు నవాబు రాజ్యము కుంఫిణీవారి యధనము చేసినను కొట కొద్దిగా చేయుచు వచ్చుచున్నారు. అటువంటి కుంఫిణీవారు రూకలు వసూలు చేసి నిజాముకు ముఖరామ్పంచు చున్నారు. సదరహి పర్యంతము రిసై డెంటు మూలకముగా కొలువు పెట్టి యింశేషం వారి ఖాయిదాలో వుంచి అలువాల్ మొదలయిన స్థలములలో నుంచి నెలకు, వారి జీతము రిసై డెంటు మూలకముగా ఆ జవాబు ని వాన్ ఫేష్కారు యిచ్చుచు, రూకలుకట్టని జమీదారునిమీదికి కావలసి నప్పుడు కావలసిన మట్టుకు ఆ ఫౌజును పంపించుచు వచ్చుచున్నారు. ఇప్పుడు దివాక్ ఫేష్కారు చేసే చందులాలా సదరహీజాన్ని పటాలాల జీతానికిగాను నెల ౧ కి సుమారు 3 లక్షల రూపాయలు యిచ్చు చున్నాడు. ౬ పటాలాలు గానే నింకా 0.9 పటాలాల యిదిగాక నవాబు మనోవతికా ఖచుకాలకు గాను 3 లక్షలరూపాయలు ఇవ్వవలసి యుంచున్నది. ఇంతేకాక నజటయినా యతులుగా కొంత సెలవు చందులాలుకు తగులుచు వచ్చుచున్న ఇది పోగా మిగిలిన వస్తువులు ఆ దీవాక్ 'పేష్కారు చేసేవాడు సమ్మతమైన వ్రయము చేసుకొనుచు వచ్చుచున్నాడు. ఆ సమయములు చెయ్యడమునకు రాజ్యములో అయ్యే వసూలు చాలకో దివాళా పే ష్కారు అప్పులతో తహతహ పడుచున్నాడు. ఆ సవాబు రాజ్య మంతా కుంఫిణీ వారి పల్ల చాలా భయమును పొంది యున్నది. యిటువంటి షహరు ౨౦ తేదీ ఉదయాన 44 గంటకు వదిలి కోసుల దూరములో నుండే మేడిచెలు అనేయూరు ణం గంటలకు చేరినాను. దోవ బహు సరాళము; గులక యిసక పొర; గుర్ పులబండ్లు నడవడానికి యోగ్యముగా నున్నది. బొటకు నినుపక్కల సతా లవు చెట్లయడవి, మనోహరముగా నున్నది. మేడి చెలక యూరీ ముందర

[పుట 94]
చరిత్ర సవాహము న వచ్చిన ఉంచి వాకులు దాటవలసియున్నవి. అవి వసాక్షా కాలమున దాటుటకు నొకటి రెండు దినములు కాచవలసి కావలసిన వస్తువులు దొరుకును; అంగళ్ళు మునుంచి వచ్చేటప్పుడు కొలువుగా పెట్టుకొని మ జంట తులుగాన కడపలో రమరాటి బంబ్రా తులను కలుపులో పెట్టినాను. హయిదరాబాదులో నెక్కువగా ౬మందిని కొలుపుతాను. ఘోరంతా జాము రికి నెల ౧కి ర్పూ ౭ లెక్కను జీతముచేసి నేను జేరి ఖాయిదా మేమంటే కాపాడవలసిన మూల పరాధము సహజముగా యజమాని వద్ద నుండే పెట్టెలలో నుండు ననే తాశ్వర్యము లోకులకు ఉండవలసినదిగనుక అటువంటి తాత్పర్యముతో అయోధ్యలు సమాదమును చేతు రని తలచి నామూలధనము క్షేమ ముగ నుండుట కొరకు మూలధనపు పెట్టెలను సవారీలలో ఉంచి జానీ తెలుప్పులకు బిగాలు చేసి సవారీలను ఊళ్లలో దూర ప్రదేశపు భావిష్ళలోనున్ను, ముసాః ప్రభావాలలో నున్ను, మశీదులలోనున్ను పదములను జాముకు ఒక జతగా పారాయిచ్చే మందిని విశ్చయుంచి బోయీలను జాగ్రత్తగా కూడా ఉండేశారు. ఆము చేయుమా వచ్చినాను. సామాను కావడి పెట్టెలను నేను దిగేస్థలములో ఉంచి అక్కడ జాముకు ఒక డు వంతున పారా ఉండేలా ముగ్గురు బంతులను ఉంచుచు వచ్చినాను. హయిద రా బాదులో పాల్లు అనే శిఫాయి డేరాలు నాలుగు తీసినందున అవి డేరాలలో చెమ్మగిలకుండా వేసే మోయను ఈ యెద్దులున్ను, ౬. కీలు చాకలు మోయను ఒక యెద్దున్ను, ఆడేరాల మేకులు ౨౦౦ మోయన్లు ఒక ఎదున్ను, అంతు ఆరుయెద్దులున్ను ఎద్దు కి నెలకు న్పూ శ్రీ లెక్క జొలువు పెట్టి తీసుకొని వచ్చినాను. 3 యెద్దులకు నొక మనిషి వంతున ఇద్దరు యెద్దుల వాండ్లు కూడా వచ్చినారు. ఆడేరాలు ౧కి కొట్టనున్ను, తియ్యనున్ను ఇద్దరు కళాసులను నెల ౧కి మనిషి కి ర్పూ 2 లెక్కను సంబళానికి కొలువు పెట్టుకొన్నాను, ఆ డేరా బొంగులు ఎద్దులు అతడు టి. ఆ

[పుట 95]
మోయవు గనుక అవి మోయను ఒక మనిషిని నెలకు రూపాయ జీతము నిష్కష౯చేసి కొలువు పెట్టి నాలుగు వేదాల బొంగులు పదిని సదరహి యిద్దరు కళాసులచేతనున్ను, సవరహి మనిషి చేతనున్ను మో యించుకొని వచ్చినాను. ఇంతేకాక హయిద రాబాదు నుంచి నాగపురి! పొయ్యేదారి బహు అడివిన్ని, మృగభయమున్ను, హాలయపర్వ మున్ను కలిగినది గనుక దారి బాగా తెలిసే కొరకు హెయికరాలేదు రిసై డెంటువద్దనుండే పోస్టాఫీసు రయిటకు మీ సైగు అయ్యను అనే కార వాని మంచితనము చేసుకొని ఒకరన్నర్సు అనే టప్పాల మనిషిని కూడా పిలుచుకొని అక్కడక్కడికి రన్నర్సు మనుష్యులు వారి వరకు నాతోకూడా వచ్చి దారి చూపించేటట్టు పట్టము చేసుకొన్నాను. ఆ తపాలా రన్నర్సులను ఇక్కడ హరకారాలని వాడుచున్నారు. వారీని కుంఫిణీ యిలాకా మనుష్యు లని ఆయా యు చున్నారు. తద్వారా ముళ్ళలో గౌరవపరచు యీ యుపాయము నేను చెయ్యడము మిక్కిలీ అను కూల మయినది గనుక ఆరన్నర్సుకు రూపాయి కనుక ఇచ్చుచు పుసలాయించి ఒక మజిలీ నుంచి మరియొక మంజీకి నిలుచుకొని వచ్చినాను. హద్దు ఆ కృష్ణ దాటినది మొదలు ఆ దేశములో రాశులు విభీష ముగా లేవు. ముఖ్యముగా హయిదరాబాదు షహరులో ఒకటియైనా కనుపడినది కాదు. డేగలు పెంచేవారు విస్తరించి యున్నందుని వహ రులో వుండే కొన్ని టినిన్ని బ్రతకనియ్య రని తోచుచున్న. ఆరాత్రి అక్కడనే నిలిచినాను. తేదీ ఉదయాన గంటలకు బయలు దేరి గా కోసుల దూరములో నుండే మాషాపేట అనే యూదు ౧.9 గంటలకు చేరినాను. దోవ నిన్నటిదోవవలెనే రమణియ్యముగ నున్నది. ఇరు పక్కలా జీడి చెట్లు, విప్ప చెట్లు, టేకు చెట్లు, మోనుగ చెట్టు మొదలయిన వృక్షములు గల యడివిభూమి; సమ మయినది, ఆ మాషా వేట గొప్ప యూరు. పేటస్థలము. సకలపదార్థాజులు దొరుకును. అక్కడ అ నిలిచాను. ఆయూరు వపా కాలములో మిక్కిలి బురద కలిగి చిత్తడిగా ఆ రాత్రి నుంచున్నది. హయిద రాబాదు వద్ద హుశ్రీను సాగర మనే చెరువు మొద

[పుట 96]
కాపు ర కార్తీ చెరువులున్నూ, వాటికింద పొలకట్లున్ను, వరి వివృతి లదు. అవి మెట్టపంటగల యూళ్ళు . గంటలకు బయలు దేరి ౧౦ కోసల కూటము మళ్లీ బెక్క నూరు పేట గంటకు చేరినాను. ఆ దోని లోగికి రెండు రాములు దోనవలెనే రమణియ్య మయినది. సద రహిజం యడివిఐడమ భాట పోవుచున్నది. వషాజి కాలములో కొన్ని వాగులు దాటవలసియున్నవి. ఆయూరు బహు పెద్దది. గొప్ప పేట. ఒక శివాలయ మున్నది. గొప్ప జెరువులు రెండున్నవి. సకల పదా థాజలు చొరుగను, మీడిచెలు మొదలుగా నేను దిగిన యూళ్ళలో నాణుల యిండ్లు కలవు. మేడిచెట్టు" అనే గ్రామము మొదలుగా భూమి జమినుదారులు. నిజముపర్కారుకు క్స్ స్తమయిన రూకలు కట్టి భూమిస్వానులుగా ప్రభుత్వము చేయుచున్నారు. ఆయా జమీను దారుల కింద ఇస్త్రీ రామానులలో పట్టీలు అనే అధికారస్థుడు ఒక నున్ను, హ వాల్ దారు డనేవాడు ఒకడున్ను ఉంచున్నారు. ఆ భాటలు ఆ యితీపలమ్మను విడిచి వాడి వడిని గనుక మజిలీ గ్రామాలలో లమ్మ కు సరఫరా నిమిత్తమై ఒక స్తవాలు అనే జంటేతును ఆ యా మాను దాగులు పెట్టుకొని యున్నారు. కరణమున్నూ కూడా వానికి సామిలాతుగా నున్నాడు. మేడిచెరికా గ్రామము మొదలుగా స్థలమునకు యాసపడకుండా ఓ యుపాయము చేసినాను గనుక వూళ్ళో దిగి నంతట్లో స్థలము విచారించే ప్రయాస లేకుండా నేను స్థలము సిద్ధమవుచు వచ్చుచున్నది. దిగే వేళకు స్థలము అది యేలాగంటే మేడి చలంలో దంగానే ఆ యూరికరణమును పుసలాయించి ఫలాని వారు వచ్చుచున్నారు గనుక స్థలము మొదలయినది బ్రాహ్మణ గృహమందు వసతిచేసి, సామాగ్రీని జాగ్రత్త చేసి ఉంచు మని వొక జాబు వ్రాయించి కొన్ని మసాల నిచ్చి ఆ యూరి మనిషిని వొకని జతచేసి జత చేసి నా బంట"తును వొకని మరునాడు దిగవలసిన గ్రామానికి పంపించినాను. ఆ యుపాయము నాకు స్థలవసతిని కలగ చేసినది. అదే

[పుట 97]
ప్రకారము దిగిన గ్రామము నుంచి అవతల దిగపొయ్యే గ్రామము నకు పంపుచు వచ్చినాను. ఆరాత్రి దేవాలయముతో చేసిన బ్ర హ్మణ గృహమందు నిలిచినాను. అకితేది ఉదయాన . గంటలకు బయలు దే × కోసుల దూరములో నుండే కామారెడ్డిపేట - గంటలు చే నాను. కృష్ణదాటినది మొదలుగా ఆ బిక్కనూ వేట య ము దోవ గులక యిసక కలసిన గట్టి రేగడభూమి. ఏ కాల మందును వారికి ఒక శ్రమనున్ను ఇయ్యదు. ఆ బిక్కనూరుశిల పలిక మొదలు కామా రెడ్డిపేట చేరే వయజంతము కాలున్ని. డెం • భూమి; వషా౯ కాలములో మిక్కిలి అదునుగా నుంచున్నది. కాలములో ' ముండ్లవలెనే నడిచే వారికి గుచ్చుకొనుచు, కొదూరము భాట గులక యిసక పరగా నుండినా యీ నల్ల పగిడ భూమిలో ప్రయాస ఆ సౌఖ్యమును జ్ఞాపకానికి రానియ్యడు. గోపలో కొన్ని వాగులు దాటవలసి యున్నవి. ఆ కామారెడ్డి పేట వినతి గ్రామమే. అంగళ్ళు కలవు. అన్ని పదార్థాజులున్ను చేరును. బ్రాహ్మణగృహమం దే దిగినాను. చెరువు వున్నది. జలతిలకు. కృష్ణదాటినది మొదలుగా ప్రతిగా విమములో నున్ను బియ్యము మంచి దిగా దొరుకుచున్నది. వడ్లపయిరు విస్తరించి హెయికరాలను మొదలుకొని పండుచున్నది. ఆ రాత్రి అక్కడ వనించినాను. డికి అర తేది ఉదయమున ౬ గంటలకు ఆ యారు ఇటలి అక్క ౫ కోసుల దూరములో నుండే మల్లుపేట అనే ౧ం గంటలకు ప్రవేశించినాను. దోవ నిన్నటికన్నా యెక్కువ అయిన సల్ల రేగడభూమి. బహు లోతుగల పొగులున్ను, చెరుపు ' లున్ను దాటవలసి యున్నది. ఆ గ్రామము ఖిల మయిన యశోచితి ముగా ముసాఫరులకు కావలసిన సామానులు రుగును. స్థలము లేక ఆ గ్రామమందు మూడు డేరాలు ఒక చావడివని కొట్టించి దిగినాను. హయిద రాబాదు దాటినది మొదలు ప్రతి గ్రామాసికొన్ని కోటలు బల మయినవి లేవు. కొన్ని కొన్ని గ్రామాలలో బురుజులు

[పుట 98]
మాత్రము " 214 యుజమతారు. ఆ మల్లు పేటలో ఆ Xm². ఒక పాడుకోట ఆ గ్రామములో రాత్రి ఘుంటలకు బయిలు వెళ్ళి ౧౧ గంట ం మ నుండే యీదలవాయి అనే రామస్థలము జనం దాకునితో చేసినది. గుడి చక్కగా శివ మర్యాన ప్రకారము ఆ జమీను శివాను. లలి జిల్లా మదర్ పోయిందా చున్నాడు. ఆడిన ఈ ముంచి నది. చారములతో ఆ ఆరాధన నడిపింపు ఇండ్లుగల బ్రాహ్మణుల యగ్రహార మున్నిడు. ఈ సరస్యామలను ఈ కు ఈ స్థలము కుంపటిలో దామర వేరే స్వామి తెగించి ఈ కాల పాములు మం వదిలిని వెనక రాజోపచారములతో ఆరా సూచినాను. నా విచారణలోనున్ను యశో చితముగా బస్తీగా నే యున్నది. నతిక్కడి గుడిలో ప్రతిఫలించి యున్న వంశస్తులకు ఫలిచితే పలుకు ననే 1977లు కొను చున్నాడు. మల్లుపేటకు రెండు కోసుల దూరమున 'ఈదల గండి' అను దట్టమైన భయంకర అరణ్య మార్గము కలదు. రెండు కొండల నడుమ రాతిబాట సాగుచున్నది 521 భాట బహు రాతికోటట్టు. నల్ల రేగడ నల్ల రేగడ భూమి. బహు చోర భయము కాడ. మిక్కిలి భయంకరమైన రీతిగా ఆంగ్లేయ అధికారులనే దారిదోపిడీ దొంగలు బాటలో దోచుకొనిరి. నేను మల్లుపేట నుంచి ఆయుధ పాసులను కొందరిపూజా తీసుకొని నాతో కూడా వచ్చిన మనుష్యులను " యుద్ధసన్నద్ధురాలు చేసుకొని నండి దాటి వచ్చినాను. దీని పేరు బూదృలకు అవ కప్పు చున్నారు. నిడు వాగులు పులోనుంచి సక్కిలి గు. ఇడము వాగులు దాటవ లెను. యూకముందు వహజ కాలములో చెరు నా పొరుచునున్న బహులోతు గల రెండ లుగు కాలువలు దాటవలెను. అక్కడ డేరా మేకుల కంట్లము చెరువు కాలువలు దాటా దా ఓటప్పుడు కొట్టుకొని పోయినది. ఇట్టి భయ మడుగు కాలువలు

[పుట 99]
ప్రదేశములకు తుపాకులు బహుజరూరు గనుక కడపలో రెండు తుపా కులు తీసుకొన్నాను. హాయితీరాబాదులో కొల్యు అయిదుగురు తుపాకులు తెచ్చేటట్టు నిశ్చయము చేసినాను. ఆ గడిలో నడిచేటప్పుడు అక్కడక్కడ తుపాకీలు కాల్చుచు వానిని మయినది. మల్లుపేట మొదలుగా యీదల ఘాటు చేరేవియం శము భాట పిల్లల రేగడభూమి; అటు వెనుక భాట రాతిగొట్టు. ఆ యీదల పొయి యూనిలో చీలి జవిూనుదారుని తరఫున పట్టేలు అనే అధికారస్థు డున్నాడు. "దేవా లయ ‘విచారణను అతడే చేయుచున్నాడు. ఆయూరిలో విజ తేది రా రాత్రి పయణంతము నిలవడ మయినది. ౨౭ తేదీ ఉదయమున గంటలకు యీదలవాయి వదిలి అక్కడికి ౬ కోసుల దూరములో నుండే జగనంపల్లె అనే గ్రామము. ౧౨ గంటలకు ప్రవేశించినాను. యీదలవాయి దాటినది మొదలు కొని కోసెడుదూరములోనుండే డిచ్చుపల్లె అనే మలీ గ్రామము చేరే వరకు ఒక చిన్న ఘాటు నడుమ మాగము పోవుచున్నది. అయినా ముందర వదలివచ్చిన మాటంతో భయము కలది కాదు. భాట సమ భూమి. గులక యిసకపొర. కొంచెము రాతి గొట్టు; ఇరుపక్కల 'మోదుగ్గి చెట్లువ గై రాలు యడివి. ఈ డిచ్చుపల్లెలో యీదలవాయిలో నుండీ రామమూళిని ప్రతిష్ఠ చేసే నిమిత్తమై పూవులమందు గొప్ప దేవా లయము కట్టినారు. అయితే వాసానికి యోగ్యముగాదని తోచి పక మాత్ముడు కొన్ని లోకదృష్టాంతముల చేత తెలియచేసి యీదల వాయిలో యిప్పుడు ఆరాధనలు గైకొనే మూతులను సాపింప చేసి కాడు. ఇప్పటికిన్ని డిచ్చుపల్లెలో కట్టిన దేవాలయము పాడుగా ఉన్నది. ఈ డిచ్చుపల్లె మొదలు జగనంపల్లె కోసెడు దూరము కల వనే వరకు భాట సరాళము, గులక యిసకపర, నిండా అడివి లేదు; అవతలి కో సెడుదూరమున్ను ఘాటునడుమ పోవుచున్నది. భాట కు క్కల దట్టమయిన యడివి. కొండలసందున భాట. ఈ ఘాటు నిండా వయాస్పద మయినది కాదు. ఇక్కడ మొగలాయి జాణా వారు "ందరు తుపాకులతోకూడా ఉంచున్నారు. వారు వచ్చే వారిచేత

[పుట 100]
కాశీయా 59 58 59 మనిషికి గొంచేసి పయినాలు వంతున పుచ్చుకొనుచున్నారు. యీ ఠాణా వారు పాంసులను కాపాడేవారివలె అభినయించడమేగాని వేరుగాదని తెలిసియుండ వలసింది. ఈ భాగనంపల్లెలో రెండు చిన్న దేవాలయా లున్నవి. ఏమణి. ర్యు మైన స్నానఘట్టము కలిగిన చెరువున్నది. అంగళ్లు కలవు, అన్ని ప దాథా" లు దొరుకును. బ్రాహ్మణుల యిండ్లలోనే దిగి నాను. యిక్కడికి సమీపాన నరసింహక్షేత్ర మొక అడివినడమ నున్నది. లము. ఇక్క డికి రమణీల దూరములో వేములవాడ అనే మహాక్షేత్ర మున్నగా అది భీమేశ్వర రాజేశ్వర క్షేత్రము. వేములవాడ భీమకవి దేశము. ఈ ప్రాంతములలో వ్యాఘాలు పశువులను అప్పుడప్పుడు బాలపు చున్నవి. ఆ రాత్రి') జగనంపల్లెలో నిలవడ, మయి జాగ్రత నాల్గవ ప్రకరణము ౧. ౨ తర తేది ఉదయమున . గంటలకు ఆ యూరువదిలి ఘుంటలకు ఆగ్కడికి కోమల దూరములో నుండే దూదుగాం అనే ఊరు వేసినాను. అది గోదావరీ తీరము. ఆరు బ్రాహ్మణుల యిండ్లు న్నవి. గోవదావరీ కవతలికట్టున స్వణం అని చెప్పబడే బ్రాహ్మణుల యిండ్లు గల యగహార మున్నది. ఆ దినము నడిచిన బాట సరాళము, యిసకపొద, నిండా అడివి లేదు. జగనంపల్లెనుంచి యీ దూదుగాముకు రెండు మూడు భాటలు కలవు. అందులో నేను వచ్చిన భాట కొంచము చుట్టయినా వసతి యనది. ఆర్మూరు అనే బ స్త్రీ గ్రామము జగనం పల్లెకు 2 కోసుల దూరములో నున్నది. ఆయూరి మీద నొక భాట పోవుచున్నది. అది వసతి కాదు. జగనంపల్లెకు ర కోసుల దూరములో బాలకొండ యుకీ గొప్పకామము షహరువలెనే బస్తిగా నున్నది. యేకస్తా గుండా జగనంపల్లెనుంచి వచ్చినా యీ బాలకొండ నడివీథిలో నడిచి రావలసినది. నేను వచ్చిన భాట శీదాగా బాలకొండకు మధ్య యేయూరున్ను తగలకుండా వచ్చుచున్నది. హయిదరాబాదు వదిలినది

[పుట 101]
మొదలుగా పాలు, పెరుగు మాత్రము తంబళజాతి ఇ రిలో సమృద్ధిగా దొరుకును. కూరగాయలు మానము ఈ బాల ఒకే కొండలో కండ్లు చూడవలసినదిగాని మధ్యడొ రకపు × కోసుల దూరములో రామన పేట అనే యూర మేనాసవారీలు గంజీఫాచీట్లు ఇవి మొదలయినవిచేసి హాయి రాజమకు తీసుకొనిపోయి అమ్ముచున్నా రు. అనేకులు ఉపపన్నులుగా నున్నారు. ఈ దేశములో తంబళ జాతివారు పుష్పాలు, పాలు, పెరుగు, తెచ్చి యిచ్చి మేళాలు వాయింపుచున్నాడు. చేసింది. వారు మషాల్ వేయుచున్నారు. బాలకొండకు ఇవతల కోపెకు హములో మూకలా అనే చిన్న గ్రామము; అది దాటి యీ చూకు ూముకు రావాల యీ సినది. యిది నిండా బస్తి అయినది కాదు. అమూజను పటేలు గుమాస్తా ఉన్నాడు. నది దాటించే పుట్ట విచారణక ముగా నున్నాడు. ఈ యూరికి అవతలికల నుండే మందు మా మాధ్యుల మయము. వారే తీర్థవాసులు. స్మాతుజలు పది యిభృన వారి ఈ రెండూళ్ళలో నున్నారు. కావలసిన పదార్థాజులు యధోచితముగా దొరుకును. యీ దూదుగాముకు ఉభయ పాశ్వాలలలో వంటి గ్రామాలు రెం డున్నవి. ఒక పక్క. గోదావరి నదికి అటుపక్క నిర్మల అనే షహ రొకటి యున్నది. రెండు స్థలములలో పట్టణములలో దొరికేలాగు సకల వసప్పులు కొడా బాలకొండ కును. యీదలవాయి మొదలుగా రూమురాము వహకుల సజేగదాః భాట యోగ్యముగా నున్నది. అడుసువల్ల, రాతిగొట్టువల్ల, ప్రయాస నించాలేకు. ఈ గోదావరి తీరమందు తీర్థ విధులు మొదలయినవి చేయడాని దీని ములు ఉంటిని. హయిదరాబాదులో నున్న మెట్టుకు అన్ని దినములు అక్కడ వృథాగా నిలవవలసి వచ్చెగదా అనే వ్యసనము చాలా వుండెను. ఇప్పుడు తద్వ్యతిరిక్తముగా మనస్సుకు బోధ అయినది. ఏలాగంటే అక్కడ నేను నిలిచియున్న సుమారు అం దినములున్ను ఈ ప్రాంతములలో క్షోణీ పాత మయిన వషణము. ఇరిగింటి మనిషి పొగింటికి పోకూడ

[పుట 102]
కుండా గణకు ఆవుల కాలువలు పుష్కలముగా నిండినవి. ఆ 3 ఆ నేను గ్రామాలలో తగిలి నట్టయితే మిక్కిలి నడుగును గాకుండా శ్రీరాము లదేమో నన్ను కొన్ని కాణాలచేది పోయిన రాజాకు మహరులో నిలిపినదీన్ని కాక, షహరు విడిచి. ను కూడా, ప్రతిదినమున్నూ నేను మజిలీచేరి భోజనము చేసిన వ సాయంకాలము మొదలుకొని ఉదయము వరకు ఇలి పిట్టలు కటాక్షింపుచు వచ్చేను. విష కాను. చేసే: హెయినాబాదు జాలింజ ముదలు ఈ గోదావరి తీరము మండే మీనుదాటలు, జాగీరుదారులు, పరగణాదారులు, చిపాటి జలాభ్యులున్ను కలహప్రియులున్ను సూ హితు ప్రజాబందిమీద రూకలు వసూలు బంగా దేశపు వారికి ఉన్నది గాని, షరుకు బాబు ఊగూరికి కోటలు, కొత్తళాలు, త్తళాలు, బలము చేసి పాడుచేయడము లేదు. కృష్ణదాటినది మొదలుగా ఈ శోకానికి రఘువు యిక్కడి వారు వాడే కోసు, మన 24 గడియ దూరి ఇపుడున్న యిహల్కా కోసు అనుచున్నారు. కృష్ణకు అవ కలిగట్టు పర్యంతము వాడంతో మన రెండు గడియల దూర మవు యిక్కడి కోసు 9 మయిళ్లకు కొంచెము తక్కువనే చెప్ప వచ్చును. నేను మనకోసల సుమారే చూచి వాయుచు వచ్చు చున్నాను. మిడియ దూరము అర నిమిషాలకు నడవ వచ్చును. చున్న ఆ సరాళమున ఊహించి, ఆ యా యూరికిగల దూరమును నీణ యించి నాయుడు ఇచ్చుచున్నాను. ఇకనున్నూ అట్లాగే వ్యాయని మపుచున్నదని తెలియవలసినది. ఈ శోదావరీ తీక మువరకు ఆ యా మజలీ గ్రామములలో తమలపారులు చొరుగుచు వచ్చినా మంచివిగా నుండవుగనుక దిగిన మజిలీ గామారులలో తమలపాకు లున్న చోటు విచారించి తోటల పట్టికి మన స్వంత మనుష్యులను పంపించి లేతవిగా గిల్లించి సంగ్రహించు కొనుచు వచ్చినట్లయితే అనుకూలముగా నుంచున్నది. హయిదరా బాగులో గొప్పవాకందగున్ను పండుటాకులు వేసుకొనుచున్నారు.

[పుట 103]
రూ యీదలవాయిలో తమలపాకులు బహునయము. బాలకొండలో పిండు టాకులు దొరుకును. కడప మొదలుగా గో అమ్మే వక్కలు ముడివక్కలురెండుగా వొత్తి ఉంగరం కావు; మంచిదిగా ఏప౯రచి వొ త్తి వేసుకొంటే మన దేశపు ఏప౯రచివొత్తి రుచిగా ఉంచున్నవి. యీ దేశములో పీడలు విందా న్నా బాగా బూలము వేసుకోవడములేదు; వొక్కలు మాత్రము కవులుతారు. మాములు చేతి హుక్కాలు ఇతరులు తాగుచున్నాడు. యి రాజకు కృష్ణదాటినది మొదలుగానున్ను ముఖ్యముగా మొదలుగానున్ను, ప్రతి మజిలీ యూళ్ళలో బియ్యమంత' ' తియ్యగానుండే గోధుమలపిండి విసిరి అమ్మును వచ్చుచున్నా. దేశములో రొట్టె వినాగా అన్నమే భుజియిం ట బలములేదని నదంతిగనుక, మే మొకపూట రాత్రి అగ్ని మితో కూడా రొట్టె తీసుకొనుచు వచ్చుచున్నాము. అది ఆరోగ్యముగా లే క పై జగనంపల్లెనుంచి కుశదర్పణ మనే గోదానికి సాయి రామ క్షేత్రానికి దారిపోవుచున్నది. ఆక్షేత్రము దూరము. నాగపూరి దారికి వొతియుంచున్నది. తీరవాస బ్రాహ్మణులు తీర వాస మని యిండ్లు కట్టుకొనియున్నారు. ఈ దూకు గాము నదికి గడియదూరములోనున్నది. యిక్కడ నా వసతికాదు; నీడ లేదు. నది యిప్పట్లో పూర్ణ ప్రవాహముగాను.. ఇక్కడ సుమారు నది గడియదూరము వెడల్పుకలది. కొన్ని లంక లున్నవి. కడప వదిలినది మొదలుగా అరవ భాష 'తెలిసి కగినవారు సకృత్తుగా నున్నారు. తెనుగుమాటలు సర్వసాధారణముగా రాగసరిళిగా చెప్పుచున్నారు. ప్రశ్న పూర్వకముగా ఉత్తర ప్రత్యుత చ్చేటప్పుడు శబ్దములను సంకుచితపరచి మాట్లాడుచున్నారు. ఎట్లా గంటే, యీ యూరు ఆయూరికి ఎంతదూరముంటే నాకు యేడు రుని ప్రత్యుత్తరము పుట్టుచున్నది. పండుకొన్నా అనడానకు గాడని అనుచున్నారు. హిందూస్తాని తురగమాటలు తరుచుగా

[పుట 104]
భాష ఆ మాటలు తినుగుభాషలో కలిపి మాట్లాడు దేశములో మగలు బహు బాధ పెట్టుచున్నవి. నషాణ కాలము న యిటు విస్తారమయిన దని చెప్పుచున్నారు. ములో నాను. దావిళ్ళు లేరుగదా! ఆంధ్రు వాసబందరు పత్రముగాక, ఋషి ప్రవర కలియక శ్రీ మధ్యదేశమివలె వెలనాడు, కాసలనాడు అనే తెగలు సంబధములు చేయుచున్నారు. తాకీకులను వ్యాపారు లను ధ్వజేశిపు సిద్ధాంతి పంచాంగముతో ఈ గోదావరీ తీర లక్షీశ పక్షాలతులు గుణియించిన పంచాంగాలను సరిపెట్టి నక్షత్ర యోగ కరణములు అహః ప్రమాణములు జరవడయ యెక్కన తక్కువుగా పడుచు వచ్చుచున్నవి. యీ దేశ పంచాంగీయిలో సాహిర్యతిథులు, తిధిద్వయాలు వ్రాయడము లేదు. 5. తద్వారా వారి మాన్యముచేత తిథులు ముణిగిపోవుచున్నవి. ప్రజలు పాశా, చొక్క వేసి, ఆశీర్వాదము చేసే సంప్రదాయము లేదు. స తీష్వజుని కున్న చేత పంచాంగ ముండవలసినది. పంచాంగ ఈ జేశములో యిప్పట్లో నషా కాలము దేశపు కాతికమాసములోని వతములు శ్రావణ ముందు శాస్త్రంగా సోమవారాలని, నిత్యాభిషేకాలని, నక్త భోజనాలని, చేయుచున్నారు. సృహకల్లోల కార్యములలో పురుషులకన్నా స్త్రీలకు చొసిన యెక్క వికా దేశములో కలిగియున్నది. ముదలుగా గొప్ప వతః కులు, ధనికులున్నుండే స్థలములో చేతి దాగా వాం ప్రైనీ దొంగలు అతి ధైర్యముతో సాయం కాలములలో గుంపుగా ప్రవేశించి యెదట కండ్లపడ్డ వారినంతా చంపి ధరకుల యిండ్లలో, అంగళ్ళలో జొరపడి ఖామందులను పొడిచి చంపి, ఉండే ధనము నెత్తుకొని, అరగడియలో మటుమాయ మయి పోవు చున్నారు. యీప్రకారము హయిదరాబాదు యింగిలీషు లష్కరు మధ్యే జరిగినది, యీ డౌగా వారి భయము యీ దేశములో విస్తరించి కలిగియున్నది. సాత్వికుల యోగ్యత యిటువంటి దుష్టులు లేకనే

[పుట 105]
ülö ప్రబలము కాదు గనుకనున్ను యిటువంటి వారు యవ్వన చిద్విలాసానికి సామాగ్రి గనుకనున్ను, వారినిన్ని యీశ్వరుడు రక్షీలకు ఆ 30 తేది మధ్యాహ్నము ౧౨ గంటలకు ఆ హోదాలు దాటి యివతల అయిదు కోసుల దూరములో నుండి సి షహరు ర గంటలకు ప్రవేశించినాను. దారి ఇరికి అటుపక్క మజిలీల వరకు ఉన్న టే బాగా గులక యిసుక విరగా నుంట దాటగానే ఒక బంగాళా జాతుల వాండ్లు దిగి వానికి ట నదిగా నున్నది. యివతల చిన్న యూళ్ళు మూడున్నవి. కొన్ని రోజు బూతి అయిన పాడు కోట లున్నవి. ని నిర్మల అనే యూత్ర వంటిది. సకల పదార్థాజులు దొరుకును. సకల ముం వాండ్లున్నారు. ఊరుచుట్టున్నూ, ఊరు కొండలు నిండా వున్నవి. గొప్ప యిండ్లు కలవు. ఊరికి చుట్టను, తోటలు, చెరువులు కలిగి యున్నవి. ఇక్కడ ఆరకాటి లోగడ రాయిజీ సర్వాధికారిగా ఉన్నట్టు ఒక గొప్ప ఉన్నాడు. దేశముఖి, దేశపాండ్యాలు ఉన్నారు. కొత్త వాలు మధ లయిన యధికారస్థు లున్నారు. ౧౦౦ బ్రాహ్మణ యిండ్లున్ను, ఒక దేవాలయమున్నూ ఉన్నవి. అక్కడ నేను దిగినాను. యూళ్ళలో నుండే బ్రాహ్మణ మండలికి సభాపతి అనే ఒక బ్రాహ్మ ఉన్నాడు. అతని యాజ్ఞకు తక్కిన చితముగా లోబడి యున్నారు. నిర్మ ల ఈ లపంచ పాత్రలు ంతములలో బహు ప్రసిద్ధిగా ముస్నవి. కంచరయిండ్లున్నవి. అయితే కూతురి పౌమ తండ్రికి సకాలము అనుభవానికి రాదో అలాగే ఆయాపదాధాన్యం పెడి యందు అచ్చటి వారికి అనుభవానికిరావు. అందుకు దృష్టాంతి ముగ యిక్కడ చేసే పంచపాత్ర యొకటి చూతాన్నా యీ నిరుక దొరికినదికాదు. ఈ నిర్మల వరకు నుండే పోష్టు రన్నర్సులనే టప్పా ఆర్కాటు నవాబుకింద రాయరెడ్డిరావు అను నాతడు శిరిస్తాదారుగా నుం డేవాడు. ఇతడు 1809 లో బలవన్మరణము నందినాడు.


---


<a id='chapter-04'></a>

# నాల్గవ ప్రకరణము: హైదరాబాదు నుండి గోదావరి దాటుట

**మేడ్చల్, కామారెడ్డి, మల్లుపేట, ఈదలవాయి, నిజామాబాదు, నిర్మల్**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** మేడ్చల్, కామారెడ్డిపేట, ఈదలవాయి అరణ్య మార్గం, 'ఈదల గండి' వద్ద దొంగల భయం మరియు ఆయుధ రక్షణతో ప్రయాణం, నిర్మల్ కొయ్యబొమ్మలు, గోదావరి నదిని పడవలపై దాటుట, బాసర జ్ఞానసరస్వతి క్షేత్ర సమీప మార్గం.

[పుట 106]
మనుష్యులు హైదరాబాదు పోస్టాఫీసు యిలాకావారు. ఇది మొదలుగా నుండే టప్పా మనుష్యులు నాగపూరి పోస్టాఫీసు యిలాకావారు. గనుక ఆ రెండు యిల్లాకాల యిద్దరు మునిషీలు ఇక్కడ నున్నారు. నాగపూరు మునిషీగుండా నాగపూరు వరకూ నొకటప్పామనిషిని మజిలీ మజిలీకి కూడా వచ్చేటట్టు దిట్టము చేసుకొన్నాను. వూరి అమలుదారుడు నేను వచ్చేందుకు ముందరనే తగయిరు అయినాడు గనుక దేశపాండ్యా వెంకటరాయనివారిగుండా యేదులబాదు వరకు వచ్చేటట్టు ఆ పంచాయితీదారులయిన జవానులను తయినాతి చేసుకొన్నాను. ఈ సంస్థానంలో దృశ్యా అనేవాడు నిజాముకింద అధికారము చేసేవాడు. భూమి శిస్తు రాజ్యాజ్ఞ ప్రకారము యజమానునికి పంపించకుండా తన చేతిక్రింది భూమిని ఆక్రమించవలెనని కోటలు కట్టి యజమానునితో ఎల్లప్పుడు యుద్ధముచేయుచు రాజ్యము ననుభవింపుచు వచ్చినాడు. యీ నది నూరుగాము అనేది నదీతీరమందలి యూరు. బహు బస్తీగా కాశీభాటలో నున్నది. ఆ నిర్మలలో మొదటి తేదీ ఉంటిని.

అగష్టు ౨వ తేదీ ఉదయాన ౬ ఘంటలకు బయలువెళ్ళి ౭ కోసుల దూరములో నుండే వొడ్డూరు అనే యూరు ౧౧ ఘంటలకు చేరినాను. తోవ బహు ప్రయాస. నల్ల రేగడ భూమి. వర్షాకాలములో నడిచేవారికి అడుగు ఆమడగా నుండును. ఒక కొండమీద కాలిదోవనెక్కి దిగవలసియున్నది. దారిలో అడుసుతో కూడా రాళ్ళు విస్తారములై యున్నవి. దారిలో అంకిరి అనే యూరున్ను మరికొన్ని చిన్న పల్లెలున్ను ఉన్నవి. మజిలీ చెయ్యడానికి వయిపు అయినవి కావు. నిర్మల నుంచి నేరేడుకొండ అనే యూరిమీదనొక ఘాటు పోవుచున్నది. ఆ ఘాటు సమీపమయినా వర్షాకాలములో నడవకూడదు. యీ దినము నడిచిన బాట కిరుపక్కల దట్టమయిన యడవి. వ్యాఘ్రభయము జనారపల్లె మొదలుగా కలిగియున్నది. అల్కలి అనే యూరువద్ద ఒక వాగు దాటవలెను. ఇది బలమయిన వాగు. నిర్మల యూరి ముందర నొక లోతుగల వాగు ఉన్నది. యిదిగాక వానకాలము గనక చిల్లర వాగులు అనేకములు దాటినాను. ఈ

[పుట 107]
వొడ్డూరు బస్తి గ్రామము. సకల పదార్థాలు దొరుకును. బ్రాహ్మణుల యిండ్లు చావిళ్లున్ను న్నవి. ఇక్కడ నొక చావిడిలో ఈ రాత్రి నిలిచినాను.

౩ తేదీ ఉదయాన ౬ ఘంటలకు బయలువెళ్ళి ౭ కోసుల దూరములో నుండే విచ్చోడా అనే యూరు ౧౨ ఘంటలకు చేరినాను. దారి నిన్నటివలెనే సకల విధములయిన ప్రయాసను ఇచ్చుచున్నది. కొండ యెక్కుడు దిగుడు గలది. రాతి గొట్టు మార్గము. నడుమలో కడం అనే నది దాటవలెను. ఈ నది వెడల్పు కొంచెము అయినాను బహు ఘాత చేసేది. పడవ, పుట్టి, తెప్ప, మొదలైనవి కూడా ప్రవాహవేగములో నడవవు. ప్రవాహకాలములో కలకత్తా టప్పా కూడా రెండు మూడుదినములు ఇక్కడ నిలిచిపోవుచున్నది. విచ్చోడా అనే యూరు బహుచిన్నది. యథోచితముగా కావలసిన దాఖలాలు ముసాఫరులకు దొరుకును. ఇక్కడ డేరాలలో వసించినాను. వొడ్డూరు విచ్చోడా మధ్యే కొన్ని చిన్న గ్రామాలున్నవి. వసతియోగ్యములు కావు. దారికి యిరుపక్కలా చిన్న పర్వతముల దేశముగా నున్నది. మెట్టలలో నుంచి పల్లానికి నిండా దిగి కడంనది దగ్గిర నెక్కవలసియున్నది. ఆయూరున ఆరాత్రి ఉన్నాను.

౪ తేదీ ౬ ఘంటకు బయలుదేరి ౨ ఘంటలకు ౧౦ కోసుల దూరములో నుండే యేదులాబాదు అనే షహరువంకి దయచేసి చేరినాను. దారి అట్నూరు అనే యూరివరకు నల్ల రేగడిభూమి. అడుసు లోగడి రెండుదినములవలెనే దిగపడుచున్నది. ప్రయాస చెప్పి తీరదు. అట్నూరు మొదలు యేదులాబాదు వరకు బాట నడవడానికి గులక యిసుక పరయన్ను చిన్న రాళ్ళగొట్టున్ను గనుక అనుకూలముగా నున్నది. అయితే మేకల గండి అనే ప్రసిద్ధమైన ఘాటు ఇక్కడ దాటవలసినది. ఈ ఘాటులోని యడవి, సూర్యుడు దూరని పాటి దట్టమని చెప్పవచ్చును. వ్యాఘ్రభయము విస్తారము. పులియడుగులు దారిలో చూచుచు మేము నడిచినాము. బహు జాగ్రతగా బాటసార్లు ఇక్కడ నడుచుచున్నారు. ఒకరిని ఒకరు విడిచి నడిచే ప్రదేశము కాదు. తుపాకులు అక్కడక్కడ కాల్చుచు

[పుట 108]
వచ్చినాము. కొండల చెరువుల నడుమ ఘాటు పోతున్నది. అట్నూరి వద్ద నొక పెద్దవాగు దాటవలసినది. యింకా శానాశానా చిన్నచిన్న వాగులు దాటవలసియున్నది. నిర్మల మొదలు భాటలో సన్నముగా, నిడువుగా ఉండే యొకజాతి యీగలు నిండా కరుచుచున్నవి. యీ మేకలగండి యడవిలో నడిచే యప్పుడు నడిచేవారు చిన్న మండలు విరిచి చేతితో వాటిని తోలుకొనుచు రావలసినది. ఆ మక్షికాల బాధ ఘాటు దారి యంతా తోడువచ్చును. అట్నూరు మొదలు అనే యూరి పర్యంతము ఉన్నది. ఆ యీగలను మేకలగండి అనడానికి కారణమేమంటే ఘాటు మధ్య వుండే రాళ్ళన్నీ మేక అడుగులతో ఈశ్వరుడు సృష్టిచేసి యున్నాడు. యేదులాబాదులో సకల పదార్థాలు దొరుకును. సకల స్థితులయిన యధికారస్థులు వున్నారు. జలవసతి కలదు. బ్రాంహ్మణ యిండ్లు కలవు. వూరి బయట గ్రంథాలవారి బావా మఠ మున్నది. వూరి మధ్యే కొన్ని మఠాలున్నవి. ఒక మఠములో దిగినాను. విచ్చోడా అనే గ్రామము మొదలుగా రోణి అనే వూరు వరకు ముహోర్మల్కు అనే నవాబు జీర్ణి జాహగీరు అయి వున్నది. యీ యేదులాబాదులో నాయబు అనే అమలుదారు వున్నాడు. ఈ యూరు పూర్వపురాజా చచ్చినవారియొక్క ఆయాస నివృత్తిమున్ను, పదార్థాల సంగ్రహము కొరకున్ను ఆ దినమంతా నిలచినాను.

౫ తేదీ ప్రాతఃకాలము ౬ ఘంటలకు బయలు వెళ్లి ౮ కోసుల దూరములో నుండే ధనోరా అనే యూరు ౧౨ ఘంటలకు చేరినాను. దారి నల్ల రేగడ అయినా అడుగున రాతిపారు గనుక నెంత వర్షము కురిసినా అట్నూరు పర్యంతము దిగబడేలాగు ఈ దారి దిగబడదు. దారి కిరుపక్కల భూమి వెల్లడిగానున్నది. అడివి లేదు. అయితే దారి రాతిగొట్టు. శానా వాగులు వర్షాకాలములో దాటవలసి యుండున్నది. యేదులాబాదుకు కొంత దూరములో నొక పెద్ద వాగు మధ్య వుండే డేపను అనే వూరి వద్ద నొక పెద్ద వాగు దాటవలెను. ఈజేనదు అనే యూరు మంచి బస్తీ అయినది. ముచ్చటగా రాతిపని చేసిన యొక విష్ణు దేవాలయము ఈ యూరి చెరువు గట్టున వున్నది. సకల పదార్థాలు దొరుకును. యేదులాబాదుకు సమీపముగా

[పుట 109]
౪ కోసుల దూరములో ఈ వూరున్నందున నేను దిగ లేదు. ఇదిగాక చిన్నవూళ్ళు కొన్ని వున్నవి. మజిలీ చేయడానికి తలుచుకోదగినవి కావు. ధనోరా వూరిముంధర పిన్నగంగ అనే నది దాటవలసినది. కొయ్యతో కొయ్య తొలిచిన రెండేసి చిన్న దోనెలు జోడించి నడిమధ్యన పలక వేసి సవారీలున్ను ఆరుబోయీలున్ను ఒక తేపకు దాటించుచున్నారు. సామానులున్ను పరివారమున్ను దాటడానికి రూ ౨ కోశావారస్సుకు ఇనాముగా నిచ్చినాను. కుంఫిణీవారి తపాల్ దాటించడానికి సదరు దోనె దోనె వాండ్లకు ౧౨ రూపాయీలు గోదావరి పడవవలెనే వాండ్లకు దాటించేవారికి యిచ్చేటట్టు వర్షాకాలము నాలుగు నెలలకు నెలకు ౩ రూపాయీలు లెక్క జీతముగా నిచ్చుచున్నారు. బాటసార్ల మనిషికిన్ని పశువుకు న్నింతమాత్రమని పుచ్చుకొని యీ దోనె వాండ్లు తమ వచ్చుబడిలో నొక హిస్సా నిజాముసర్కారుకు ఇస్తారు. ధనోరా అనే వూరు చిన్నది. యథోచితముగా ముసాఫరులకు కావలసిన సామానులు ప్రయత్నముమీద దొరుకును. నేను నదియొడ్డున డేరాలలో వసించినాను. బ్రాంహ్మణుల యిండ్లు లేవు. ఒక అంగడి యున్నది. యీ ప్రాంత్యపు గ్రామాలలోనంతా వర్షాకాలములో కాలుపెట్టను మనసురాదు. అసహ్యమయిన అడుసు. నడమ గ్రామములున్నవి. యిక్కడ యీ రాత్రి నిలిచినాను.

౬వ తేదీ ఉదయమైన ౬ ఘంటలకు బయలుదేరి ౧ ఘంటకు ౭ కోసుల దూరములో నుండే కాయరా అనే వూరు చేరినాను. దారి నిన్నటి దారివంటిదే. చిన్న వాగులు శానా వర్షాకాలములో దాటవలసియున్నది. యిదిగాక ఒక రాతి గొట్టుకల కనమ యెక్కి దిగవలసి యున్నది. యీ కనమమీద ముందు వెనక అడివి కలిగియున్నది. యీ యడివిలో మేకల గండిలోనున్న యీగలవంటి యీగలు నడిచేవారిని బాధ పెట్టుచున్నవి. రోనేగరుగాం అనే వూరితో యీ యడివిసరి. అవతల పొడిచెట్లుగాని భయములేదు. కాయరా యూరి ముందర నొక పెద్దవాగు దాటవలెను. కాయరా అనే యూరు బస్తీయయినది. నాయబు ఉండే కసుబా స్థలము. సకల పదా

[పుట 110]
ర్థాలు దొరుకును. బ్రాంహ్మణ యిండ్లు యిరవై దాకా కలవు. సాహు యొక్క యింటిలో దిగి యీ రాత్రి ఇక్కడ నున్నాను.

౭ తేదీ ఉదయమున ౬ ఘంటలకు బయలు వెళ్లి ౫ కోసుల దూరములో నుండే రోణి అనే యూరు ౧౧ ఘంటలకు చేరినాను. దారిలో చిన్న గ్రామాలు నాల్గున్నవి. నడిచినంత దూరము నల్ల రేగడ, అడుగున రాతిపారు అయిన అడుసు. చిన్న వాగులు కొన్ని దాటవలసినది. అడివి; రాతిగొట్టు. వేమవో అనే గ్రామము బహు బస్తీ అయినది. దేవాలయాలు ౧౦ దాకా వున్నవి. సాహుకారు కోఠీలున్నవి. బ్రాంహ్మణ యిండ్లు కలవు. సకల పదార్థాలు దొరుకును. అధికారస్థులుండే కసుబాస్థలము. జలవసతి కలదు. ఇండ్లు గొప్పవి. నేను గోపీపతి స్వామి దేవాలయములో దిగినాను. సవారీల నుంచడానికి, బోయీలు జవానులు కావటివాండ్లు నగయిరా లుండడానికిన్నీ, చావిళ్లు మరిన్ని సత్రములు, మశీదులు ఆసర్ ఖానాలు శానా వున్నవి. నాణెములు ఇక్కడ మార్చుకోవలసినది. ఈ యూరంతా నాటుగాని, అడవి కాదు. ఆ యూరు నదీ తీరము. నిజాము వద్ద కొలువులు హోదా చేసినవారు కొందరు జాతులవాండ్లు యిక్కడ యిండ్లు పెట్టుకొని యున్నారు. ఇంగిలీషువారు కలకటరులు కావడానికి హేతువేమంటే నిజాము తరఫున నున్న అధికారస్థులు జమీందారులు సర్కారుకు బాకీలు పంపించనందున యింగిలీషు దొరలు తాలూకాలమీద నుంటే బాకీలు వచ్చునని దివాన్‌జీ చేసే చందులాలా యోచించి రెసిడెంటుతో మాట్లాడి తాలూకాలమీదికి తన యములుదారులతో కూడావుండి వ్యవహారము చూడ గలందులకు యింగిలీషు దొరలను పంపించినాడు. వారు అక్కడక్కడ నిజాం అధికారస్థులతో కూడావుండి వ్యవహారము జరిగించినారు. అందువల్ల మొగలాయి ధోరణీజులుము లోకులమీద నిండా వ్యవహారస్థులు చేయకూడకుండా వచ్చినది గనుక అధికారస్థులకు వైపు (ఉపాయము) తోచక, చందులాలాకు తెలియచేసినంతట్లో మళ్ళీ ఆ కలకటరులను రెసిడెంటు పిలిపించుకొన్నాడు. యిప్పటికి యింగిలీషువారి న్యాయ

[పుట 111]
మళ్ళీ పరిపాలనమందు రుచిమరిగిన సర్వ జనులున్ను షి వారు యెప్పుడు వత్తురా అని యీశ్వర ప్రార్థన చేయుచున్నాడు. యీ రాత్రి యిక్కడ వసించడ మయినది. తేది ఉదయమైన ౬. గంటలకు బయలు వెళ్ళి జ కోసుల దూరములో నుండే హోరోడ్ అనే యూరు ౧౨ గంటలకు చేరానాను. దారి నిన్నటివలెనే నల్ల రేగడ. వరదా అనిన్ని, వనమా అనిన్ని పేళ్ళు కలిగిన నది చిన్న గంగవలెనే జోడించిపెట్టిన దోసాలగుండా రాట వలసినది. శివల్లి అనే యూరు, మరికొన్ని చిన్న యూల్సిన్ను 2లో నున్నవి. యీ వరదానదితో హయిన రాజామ వారి రాజ్యముస. నదికి అవతలిగట్టు మొదలుగా నాగపూరి వారి రాజ్యము. నేడు ఇడిచిన భాట కిరుపక్కల బయిలేగాని అడివి 'లేదు. పరోడా మూడు లుగా నాగపూరి వారి రాజ్యమంతా కొంతకాలము యిగినవారి యధీనముగా నుండెను. గనుక ప్రతి గ్రామానికిన్ని సరఫరా అని యొక బిళ్ళబం ఔతును వచ్చిన దొరల పరాశక నిమి తమ ఉంచియున్నారు. ఆబంట్రౌతులు అద్యాపి యున్నా అద్యాపి యున్నా గుగనుక వచ్చిన మోతు బరు ముసాఫరులకు కావలసిన పదార్థాలు దొరుకుచున్నవి. ఈ యూరు బస్తీ యైనది. సకల పదార్థాలు దొరుకును. జల వసతి గలదు. సుబా స్థలము. బ్రాహ్మణయిండ్లు కలవు. కాయరాఅనే యూరు మొదలు తెలుగుభాష సకృత్తుగా నున్నది. బ్రాహ్మణులు మొదలయిన జాతులన్ని మహారాష్ట్ర " భాషతో మాట్లడు చున్నారు. హిందూస్థాని, తురక భావ సర్వజనా సాధారణముగా నున్నది. గోదావరి మొదలుగా విచారించే వరుసలో ఉత్కృష్టులయిన వారు ఏక వారాశనమే చేయుచున్నారు. వుఁడ లేకుంటే రాత్రింటుకులు ఫలహారము చేయుచున్నారు. రెండోసారి భోజనము చెయ్యడము మన దేశములో బాలులు, అశక్తులు, నియమము పాటించని వారున్నూ చేసే మూడో సారి భోజనమువలెనే నిందితముగా నున్నది. యిక్కడ శనిచారము విచా రించగా మధ్య దేశపు కావేరిపాక సిద్ధాంతి వ్రాసినట్టు యిక్కడి పంచాం గాలలో ఆశ్వయుజ ఆశ్వియుజ మాసములో సింహరాశిగతు డయ్యేటట్టు

[పుట 112]
లలో నుంట కాశీయాత్రన రిత్ర యింతకు మునుపే సింహ లేదు. తూపజు దేశమునుంచి గ్రామాదులకు వా ఉన్నది గాని, రాజి సిద్ధాంతి వాసినట్టు రాశిNతు డైనట్టు లేచి వచ్చి యిక్కడ నిలకడగా నిలచిన వా రెవరయినా గ్రామాదు వారు మాత్రము తెనుగు మాటలాడుచున్నారు. తూరం దేశళు: శాంహ్మణులు, కోమట్లు మాత్ర మీ దేశానికి యిది వరద యెుగపాకే ఇచ్చుచున్నారు. నేను బ్రాహ్మణయింటిలో యీ రాత్రి వరించి, యిండిమీషు వారు బుక్కడనున్ను ముందు మజిలీలో నున్ను గట్టించి మ న్నుంచినాను. (20 ముసాధ గుఖానాలో నా సవారీలు మూడు గంటలకు లేచి యిక్కడికి లా కోసుల దూరములో నుండి వా అని ూరు చేసినాను. దారిలో సదరహి దోనెలవంటి దాటవలసినది. చికినీ అనే యూరివరకు దారి వెండిగా ఇల్ల రేగడ భూమిగా నున్నది. ముందు గడిచిన దినముల రోజంతెనీ కాలు దిగితే అరుసుకలది కాదు. 19 ఆ ఆ గ్రామము మొద భూమి ఇట్టి ఓడయయినా గట్టిపర గనుక అడుసు త్వరగా వెండిపోవుచున్నది. వివరించి వాగులు యెక్కుడు దిగుడుగా దాటవలసి యున్నవి. యీ నాగికి అనీ గ్రామము యధోచితముగా బస్తీ అయి నది. మాక్మి 'బా దేవాలయము కొంచము విస్తారమయిన ముఖ మంట ముశోకూడా నున్నది. బ్రాహ్మణ యిండ్లున్నవి. ముసాఫరు భావా కలను. నేను దేవాలయములో దిగినాను. ముసాఫరులకు క్యాలు పదార్థాలు దొరుకును. యేదులాబాదు మొదలుగా నిది వరకు మరిక పంటభూమి; పంజధాన్యము చేనులు చేసి పయిరు చేయుచున్నారు. భాటర్ వరుపక్కల చేనులలో పశువులు చొరపడకుండా ముండ్లకంపలు తెచ్చి వెలుగు వేరుటవల్ల యీ ప్రయాస నిచ్చే అడు సుతో కూడా ముఁడ్లుకలిపి యుంచున్నవి. ఆ గ్రామములో ఆరాత్రి వసించినాను. యీ మద్రాసు ఫోట్టసెంటు జార్జికోటలో సివిలు సర్వీసు ఉద్యోగులకు దేశ భాషలు వ్యవహారముల ములు నేర్పడు కోసం 1814 లో నొక కాలేజీ స్థాపింప బడినది,

[పుట 113]
౧౦ తేది ఉదయాన ౬. గంటలకు లేని సు సుల దూరములోనుండే మాండు గాం అనే యాక్ ఆటకు చేరినాను. దారిలో హింగ౯ ఘాటు అనే షహరువంటి ఆచా సదరహీవ్రాసిన దో నైకుండా దాటవలసినది, హక్ ప్రధానే షహను స్థలము నిన్నటి మజిలీకి కోసులు, యీలలో ని బహు దూరానికి అందేటట్టుగా వుప్పు తెచ్చిముంచి కాత కలు రాసులమోడిగా అమ్ముచున్నారు. సాహుకారు నాణ్యములు ఇక్కడ మార్చుకొనవచ్చును. ఒప్పులు విరియురాలును పదాథా౯లు, ఔషధ దినుసులు సమేతంగా యి దొరుకును. నేటి దారి చికిని అనే యూరు మొదట తము ఉన్నట్టే యథోచితముగా అనుకూలముగా మన్నిం విస్తారము దాటవలెను. మాండుగాం అనే బ స్తీ అయిన దే. ముసాఫరులకు కావలసిన సామాను స్థల సంకుచితము అయిన యిండ్లు కలవు. బాలూ నిన్నటి దేవాలయము వంటి దేవాలయము ఒకటి యం గోకులాష్టమి గనుక ఆ గుళ్ళో ఉత్సవము జరుగుటచేత జా మైన మారువాడివాని అంగట్లో దిగి ఈ రాత్రి ము ౧౨ తేది ౬. 4 గంటలకు బయలువె తోము దూరములో నుండే చింది అనే గా మము ౧ం గంటలకు చేరినాను. ట లో కామము. వలెనే యున్నది. అనేకములయిన పలాలు అని వాగులు దాటవలసి యున్నవి. చింది యవీ పేట స్థలము. అన్ని పదాథాజులు దొరుకున చావిళ్ళున్ను కలవు. నేను కచ్చేరి చావడిలో దిగినాను. ఈ ప్రాంతముల బస్తీ మజిలీ వూళ్ళలో వారానకు నొక దినము సంత. గా అన్ని పదాథాకాలు ఇతర గ్రామాలనుంచి తెత్తురు. అదే ప్రకారము ఈ దినమున ఈ యూరికిన్ని తెచ్చినారు. అప్పట్లో అన్ని వస్తువులు నయముగా బాహటముగానున్ను దొరుకుచున్నవి. కూరగాయలు,

[పుట 114]
తమలపాకులు మయిని కూడా సంతకు తెచ్చుచున్నారు. ఈ ఉమా 2.4 గంటలకు బయలు వెళ్ళి లా కోసుల ద్యూమితోను సంగాల అనే యూరు మయినా పక్కల " ౧౨y గంటకు చేరడ ముందు నడిచిన వనముల దా: వలెనే నల్ల రేగడ, రాతి గోట్టు బడా డియున్నది. యిక్కడికి ర కోసుల దూరములో నుండే బరగారి వరకు కొంచెము పొడిచెట్ల యడివి భాట కిరు ఘాటు ఊరివద్ద సదివంటి వాగు ఒకటి దాటులు, పొదలాబాదు మునలుగా పరిస్థితియూరు న్నొక యేరు ఇంటి ర్యాంకు తుంచి యున్నది. చెరువులు నింజా లేవు. ఈ వాగులే ఉరతి సిమ్మంది కలిగి చేయుచున్నవి. కాకిలిఘాటు మొదలుగా రాతి ని లేదు. భాట కిరుపక్కల చదరమైన భూమి. జాంరాం అణీ యూరు కము స్థలము. బక్కి బాయి అనే నాగపూరు రాజు నిదానికి జాతీరు గ్రామము. ఈ వూరివారున్నూ, ఇక్కడి యధులున్ను నాగపూరు షహరుకు సమీపమందున్నారు గనుక అలక్ష్యతి నన్ను, అహ కారమునున్ను వహించియున్నారు. అయినా పై నామము మరి అన్ని పదాథాజులు బజారులో దొరుకును. ఈ హెూమధ్య స్వచ్ఛమయిన జలముకల వాగు ఒకటి పారుచున్నది. దేవాలయము, ధమః శాల అనే చావడి, శాంహ్మణ యిండ్లున్నున్నవి. ధమ జాల అనేట తాళ్వారము వీధికి అభిముఖముగా "చేసి యంచున్నది. దేశపు ముసాఫరులు తాము బ్రాహ్మణులయినా దృష్టిదోషము పాటించడము లేదు గనుక అందులో దిగి, వీధిలో వచ్చేవారు. పొయ్యేవారున్నూ చూడగా వఁట చేసుకొని భోజ సము చేయుచున్నారు. బ్రాహ్మణులు భోజనము చేసేటప్పుడు శూద్రులను యెదురుగా కూచుకొండబెట్టుకొని మాట్లాడుచున్నారు. శూదులను ఎదట పక్తిగా తమతోటిపాటు కూర్చుండ పెట్టి వడ్డించి చూచుచు, మాటాడుచు భోజనము చేసుట కలదు. అయితే “మన ఏవ మనుష్యాణాం కారణం బంధమోక్షయ్యో" అనే న్యాయము చొప్పున

[పుట 115]
ఇట్టి నియమములంతా స్వతంత్ర ప్రవృత్తి నిర్మాృతులను పిలక వెనుక ఈ ఆచారము ప్రమాదమైనది కాదు. అయినా ఆ సమ యు కృముగా తోచనందుననున్ను, బ్రాహ్మణ యిండ్లలో జాగ నున్ను మరిన్ని వారి యాచారవ్యవహారాలలో శూరులుగా ఉందము తెప్పించుకొని వాడుకొనేటట్టు గా కూడా ఉన్న దిగనును గా కున డేరాలు వేసి దిగి ఆ యూరిలో ఆ రాత్రి వరించినాను. దారిలో వాకిలి ఘాటుదాకా కొన్ని యూళ్ళున్నవి. మజతీ చేయడానికి యోగ్యములు కావు. హయిద రాబాదు మొదలుగా మంచిది కెటుక నేవారు మట్టిమిదై నొక అర యింటికిగాని, కూటానికిగాని వేసి పైస పూరితో నొక కొట్టడి యేర్పరచి పైన నెక్కడానకు ఒక నిచ్చెన గాని, పొడుగుమెట్లుగాని కట్టి పెట్టుచున్నారు. సాధారణముగా ఒక వారు పెంకులతోను, పూరితోను కట్టుచున్నారు. యేకుల నుండే పెంకులు దక్షిణ దేశములో నీళ్ళకాలువ. నల మాదిరిగా నుంచున్నవి. ఆయూనికి ఇవతలి పెంకులు దక్షిణ ప్రశిమలో మిద్దెలకు వేసే చదరపు పెంకుల జాజాగా నడమ ంచము కాలం కలిగి యున్నవి. 26 12 49 ఐదవ ప్రకరణము, ౧ర తేది ఉదయాన 2 గంటలకు ఈ యూరు వదిలి యి డికి ర కోసుల దూరములో నుండే నాగపూరు షహరు ౧౦ గంటలకు ప్రవే శించినాను. దారి ఘట్టి నల్ల రేగడభూమి; అడివి కలదు. రాతి గొట్టు లేదు. బాట కిరుపక్కల కనుచూపుమేరకు చదరముగా నుంచున్నది. నాగపూరు ముందర నాగ లేరు అనే పెద్ద వాగు దాటవలెను. నాగపూరు షహరువద్ద శీతాబులిడి అనే ప్రదేశ మున్నది. అక్కడ కొని డెంటు ఇల్లు, తోట కలగచేసుకొని యుంచున్నాడు. చుట్టున్ను కొన్ని యందు, అంగళ్ళు, తోటలు న్నున్నవి. చెన్న పట్టణపు కాపుర సుడయిన వీరా సామి మొదలారి పోస్టాఫీసు రయిటరుగా ఇక్కడ నున్నాడు. గనుక నితో, హయిద రాబాదులో కమ్మిస్సెరియాట్ మ్యానేజరు రామస్వామి

[పుట 116]
) 8 89 కూరటంచు కోట్ల ఓ విహితము చేసుకొని అతని గుండా మోతీ భాగం అనే పతి అయిన తోటలో బంగాళాలో దిగినాను. ఈ ఈ నాశపూట రాజ్యము పూవి పూవకముగా కొండ రాజులది. వారు అడివిని జలము చేసుకొని కొండల దుగ ప్రదేశాలను ఆశ యించకొని భాటసార్లు కూడా తమభూమిలో రాకుండా వుండేటట్టు ఘాతిచేయుచు ద్విపాత్పశువులుగా సకలవిధాల నటించి ఈ రాజ్యము సముధశించాడు ఇచ్చినాడు. సుమారు 200 ఏండ్లకు మునుపు బుద్ధిజీ అనే ఒకని పెట్టాలు మాహి రాజు సుతులు గనుక పునా శ్రీమంతునికి పాపం రాజు రాజ్యమును దానము చేసి జ్ఞాతులను కొండ రాజ్యముల సాధించుకొని శ్రీమంతుని అని కింద నుండు డని నియమించినారు. నాగపూరు సమాచవర్తి అయిన భూమిని బుద్ధోజీ యొక్క పెద్దలు సాధించినారు. తరఇంతనము వితధమణము చొప్పున క్రమక్రమ ముఖా ఈ శాండరాజులను పూతి గా సాధించి యీ నాగపూరును ఈ జధానిగా చేసుకొని రాజ్యము చేయుచు వచ్చినారు. షాహు రాజు యొక్క సరి నేను జాతులు దక్షిణరాజ్యములో ప్రవేశించి తంజా వూపీనాధించి కొంత నమః చేయుచువచ్చినారు. ఆషాహు రాజవంశము భోషలు వంశమని చెప్పబడుచున్నది. సాతారా అనే షహరు రాజధాని. ఆ పాహురాజును ఢిల్లీ పాదుషా పాహు కూతురు మోహించి వివాహము చేసుకోవాలి పని యుండగా పాదుషా షాహు రాజును చెందినాడు. అతని కొడుకు చిన్న షాహురాజును పాదుషా కూతురు పెంచి యీ నాతారాకు రాజుగా చేసెను. వెనక రాజ్యము చేయ. చున్ని అతని వంశస్థులకు పుత్రసంతతి లేనందుచేత ఆశ్రయించి యున్న బాలహ్మణునికి రాజ్యమును దత్తము చేసినాడు. జ్ఞాతులను, కొండ్ రాజ్యములను పయిన వ్రాసిన ప్రకారము సాధించుకొని తాను రాజ్యదాన మిచ్చిన బ్రాహ్మణునియొక్క ఆజ్ఞకు లోబడి నడుచుకొను ఆజ్ఞకులోబడి డని ఉత్తరువు చేసినాడు. ఆ బ్రాహ్మణుడే శ్రీమంతుడు. మహా ఈ పునా శ్రీమంతుడు పీష్వా అని చరిత్రలో ప్రసిద్ధి వహించిన రాష్ట్ర నాయుకుడు, శ్రీ శివాజీ తరువాతి మహారాష్ట్ర రాజు ఆయన మనమడగు మహు పేరుకు రాజా ప్రధానమంత్రి జాహ్మణు డగు వీప్వాయే నిజమునకు రాజు.

[పుట 117]
ఏనుగుల వీరాస్వాముఖ్యాంశాల బుద్ధిజీ రాజ్యతంత్రము చేయగ పొంది ప్రసిద్ధి కెక్కినాడు. ఈ బుద్దోజీ మంత్రి అతనికి మరి కొందరు కొడుకు లుండిగా వారికి మిం బుద్ధిజీ నాగపూరిని రాజధాని చేసుకొన్నాడు. చందా అనే వూరిని రాజధాని చేసుకున్నా నంది గ్రామమునున్ను రాజధానులుగా చేసి న్యాయం చేయుచు వచ్చిరి, బుద్ధిజీ దినములు మొదలుగా ఈ రాజ్యములో ప్రవేశించి అతని కొడుకు అని యుద్ధ ప్రసక్తి కలగ చేసుకొని కాలు నిండి చేసుకో రాజ వంశస్థులు ప్రత్యేకముగా రాజధానులు కొందరు లయ మయిరి మిగిలి యుని మిగిలి యున్న వాటి మ ఘాత చేసి చఁపుకొన్నందువల్ల రాజ్యముతో అప్పాసాహెబు అనేవాని ఆధీనమయిన యింగిలీషు వారిని వెళ్ళకొట్టవలె వని యశ్నము భష్టుడె యిప్పట్లో మృతజీవిగా నున్నాడు. ట్టే స్థల మన్న వారిలో మంచిన త అతకు ము రఘోజీ దౌహితృనికి పట్టము క ట్టే వయసు వచ్చేదాకా విస్తృతంత్రము తామే విచారిఁపుచువచ్చి కొన్ని ఖరారుమదాసులు మినారు. ఆ చిన్న వానికి రఘోజీ అని పేరు పెట్టివారు ప్ర్రకారము సంవత్సరానికి ౧కి తొమ్మిది లక్షల రూపాయిలు కట్టవలసినది. వీరి రాజ్యము గత కాలములో తూర్పున కటకము వరకున్ను, దక్షిణమున వరదానది సరకున్నూ విడిపాట పనా వరకున్ను, ఉత్తరమున జబ్బల పూరు దాకానున్ను ఉండింది. దావ ములు మొదలుగా కలహ పడ్డప్పుడంతా కొంచెము కొంచెముగా తూరు దేశోత్తరములను కుంఫిణీవారు ఆశ్రమించినారు. అ్పట్లో నానపూరికి మార్పు ఉత్తరమున ౧౫ కోసులమీద కుంఫిణీ వారి అధికారముగానే నాగపూరు రాజుకు నిమి త్తములేదు. రామటెంక నాగపూరు వారి కా హద్దు ముగిసియున్నది. రాజ్యపు

[పుట 118]
నుండేవారు ౠ నాగపూరి రాజు మరాటీజాతి తంజావూరి రాజు బంధువు. ఆ రాజువంశస్థులు శ్రేయస్కాములయి యుండగా దేవ బ్రాహ్మణ పూజ చాలాగా చేయుచు వచ్చినారు. ఈ సరికి కుంఫిణీ వారి కలకటకులు నియమించిన తహశ్శీలుదారులు వగై రాలగుండా రాత్రింత్రము గడుచుచున్నది. రాజ్యములో నుండే వారు రాజులకు రాజ్య మివ్వపడడము వల్ల ఏమాత్రమున్ను సంతుష్టిని పొందియుండు లేదు. ఈ రాజుకు సాలుకు ఇంతమాత్రమని రూకలు కట్టే జమీందా కులు కొందరు ప్రబలులుగా నున్నారు. శీతాబులిడి యనే కొండవద్ద ఇదివరడు రాజుకున్ను, ఇంగిలీషు వారికిన్నీ కొన్ని యుద్ధములు జరిగి చుట్టూ కొన్ని జాతుల వారి యిండ్లున్ను, ఆర్సనలు అనే ఆయుధశాల, పోస్టాఫీసు పోస్టాఫీసు మొదలయినవి కట్టియున్నవి. పాపం జాతివారు బొంబాయి నుంచి సీమ వస్తువులు తెచ్చి యింగిలీషు లావు అయిన షాపులు ఉంచుకొనియున్నారు. ఇక్కడ నొక బజారు, కొన్ని హిందువుల యిండ్లు కలిగియున్నది. యిక్కడి జాతుల, వారి యిండ్లు విడవలితో పూరి వేసి కట్టియున్నవి. యిక్కడ విడవలి పూరి అల్లే నాజూకు బహు వింతగా, అతి సుందరముగా నున్నది. ౠ నాగపూరికి . కోసుల దూరములో కామిటి అనే పేరు కలిగిన ప్రదేశములో యింగిలీషువారు అయిదు బటాలాల బారునున్ను అందుకు తగిన యధి కారస్థులనున్ను, ఉద్యోగస్థులనున్నుంచి యున్నారు. యీ కామిటి పెద్ద బస్తీ గ్రామము. దండులో లెక్కలు వగై రాలంతా యిఁగిలీషు భాషలో వ్రాయవలసియున్నది గనుక మధ్య దేశస్థులు బహుమంది ఆరికాటు మొదలారులు మొదలయినవారు చేరియున్నారు. వారు స్వదేశస్థులు వచ్చినంకిలో స్త్రీతి చేయడము మాత్రమే కాకుండా యీ దేశస్థులకంటే ఎక్కువగా తాము పరస్పరాభిమానము కలిగి ఒక పొట్లముగా మిశ్రభావమును పొందియున్నారు. యిదివరకు జాతుల వారు యీ 'దేశములో ప్రవతిజంచుటలో స్వజాతి వైరము లేక ఒకరి కొకరు ఉపకారము చేయ నిచ్ఛ కలిగియుండడము వీరి దేశ సంప్రదా యము కాబో లనుకొంటిని. యిప్పట్లో యీ కామిటిదండు ప్రవే

[పుట 119]
శించిన వెనక సహజముగా పరదేశానికి మరియొక 'దేశస్తులు కూడరు పోయిన ట్టయితే కానని యిష్ట పదార్థము అవ్వమిగా కనుటక నొక విశ్వాసము అందరికిన్ని జనియింపుచున్నను యిప్పట్లో హిందువులుచేసే యుద్యోగాలలో నాగపూరు, జాలనా, మహిసూరనే ఈ నాలుగు ము యాటు ఉద్యోగాలు ఉ త్తమములుగా దోచుచున్నారు. దొరలు కత్తికట్లున్ను అట్లాగే బంగాళిదంకున్ను ము వసించి బ్యారుకుసులు, వారధులు మొదలయిన రాబాదు, ఇచ్చే బులు గుపు అనే గృహశాలలు శానా కట్టించినారు. ఇటువంటి పట్టు గవునరుమెంటువారి శాంకిస ననే అన్ను చుృధము కాని, గౌనరుమెంటు వారు ధారాళముగా అనుమాూకంప చున్నారు. యీ శీతాబులిడిమొదలు కామిటిదలను దారా పోయి వచ్చేటందుకు 'యోగ్యముగా జాల వేసి పడమనుండే నాగులకు వారధులు కట్టియున్నవి. అయితే దారి యద నున్నది. పూరు షహరులో సుమారు యిరువై వేల యిన్లు ఉండవచ్చును. చిన్న యిండ్లు. చూపుకు లక్ష్మీకరములుగా, వాసయోగ్యములుగా నుండి లేదు. బాజారులు శానా వున్నవి. సకల భోజనపదాధ్యా బన్ను, ఆ దేశపు వస్త్రాలున్ను సమృద్ధిగా దొరుకును. పనుల విశేషాలు వారు విస్తరించి లేరు. నివాసస్థులు కృతిములు గాని, హయిడ షహరు వారివలెనే మాటకు మునుపు ఆయుధమును స్త్రీలు పురుషులున్ను బలిష్ఠులుగానున్ను, గూపవంతులుగానున్నున్నాను. సకల ఫలజాతులు దొరుకును. కమలాపండు కాలమందు మంచి 'వీగా, విస్తారముగా - ఇక్కడ ఫలింపుచున్నవి. సీమ బాదు మన్నారు పూలున్ను, అమితముగా ఫలింపుచున్నవి. సారన శ్రమయి సమాన అనేక తోటలు షహరుచుట్టు ఉన్నవి. అరటి చెట్లు సమృద్ధిగా వేస్తారు. నిధులు కుసంది.. ఇప్పట్లో కొత్తవాలే చేసే తురక షహరులో పడివీధిలో వేసే వస్తువు వేసినవాడువచ్చి వెతికి యెత్తుకొనేదాకా పడి యుండేటట్లు: అప్లై చేయుచున్నాడు. సందుకు ఒక ఠాణా ఉంచియున్నది. ఈ రాజుకు

[పుట 120]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర విషయములో బహు స్ధయస్సు కలిగేలాగు తోచుచున్నది. కుంఫిణీ వారు చేసి నములోగాని న్యాయవిచారణలో గాని యెంతమాత్రము సం యుండలేదు. మారుజాతి వారు కొందరు గోసాయిలున్ను యిక్కడ కోటలు చేసుకొని సాహుకారు పనులు గడుపుచున్నారు. ఒక మాత్రం చిన్నపదకమున్ను వీరివల్లనే జరుగుచున్నది. రాజునగిరిలో మాశ్రయి రెండు దేవాల యాలు అలంకారముగా కట్టియుంచి పూజ జరి గింపుకు చున్నది గాని మరియెక్కడను లేదు. నాలుగు సత్రాలలో రాజు అన్నప్రవాసము సము నిత్యము నూటికి జరిగింపుచున్నాడు. అధ్యయన పాఠశాలలు లేవు. అధ్యయనము వినవలసియుంటే ఆజజన నిమిత్తమై యిక్కన వచ్చియుండి మధ్య దేశ బ్రాహ్మణుల గుండా వినవలసినది. యీ జీశములు హసౌధ చేయడము చేయించడము వలన ఇహ పరాలు సాధించేటట్లు నాకు తోచుచున్నది. హయిదరాబాదు మొదలుగా కయుండే దేవాలయాలలో సంతా ఒక గర్భగృహమున్ను తగుపాటి ముఖముల, మను అరటిపువ్వు చందముగా నొక స్థూపిన్ని నిర్మింపబడి యున్ని -11 ఈ దేశవాలయోక్క ఆచారము మన దేశానకు యోగ్యము రాజన్నా శాస్త్రసమ్ముక మైనదే కాని వేరే కాదు. ఆచారాలు, అలం కారాలు, ఆహారాదులున్నూ దేశానికి తగినట్టుగా పెద్దలు స్మృతుల యేర్పరచియున్నారు. అద్ది లియక ఒక దేశస్థులు మరియొక దేశస్థులను అన్యాయముగా నిందింపుకున్నారు. ఇందుకు దృష్టాంత మేము ట యీ దేశములో భోజనానికి దృష్టి దోషమున్ను, ఉదకానికి స్పశ దోషమున్ను అక్కరలేదని అంగీకరించి అలాగే నటింపు చున్నారు. అయితే అందువల్ల విరోధ మేమి? బ్రాహణులు పరిషే చనము చేయడము దృష్టి దోషము పరిహారమయ్యే కొరకే కదా? అటుగా దృష్టిదోషము కలదని పాటించే విషయమైన ఆపస్తంబ సూత్రము వ్యథ మవుచున్నది. అయి తే ప్రధమములో కూప దృష్టి కూడ దని ఒక వచనము ప్రవతియించి ప్రదృష్టి వున్నది గనుక అది పట్టుకొని పిమ్మట ఆపస్తంబులు సూత్ర ద్వారా పక్షమందు పరిషేచన

[పుట 121]
పరిషేచన ప్రకరణము కలగచేసినా పరిషేచనమునున్ను చేయుచు శూద్ర దృష్టిన్ని లేకుండా దేశము నేలే ప్రభువుల అరరణచేతను మధ్య దేశపు బ్రాహ్మణులు వగయిరాలు జరుపుకొనుచు వచ్చుచున్నారు. పృథివ్య ప్త జోనాయ్యాకాశాలు బ్రహ్మాండానికి చ మహాభూతా లయి యుండగా అన్నిటిని పరిశుద్ధి చేయగల జలమునకు లోని 'మక్క డిది? ఒక గుంటలో సకల జాతులున్ను నాల్గు జీవులలో సమకాల మందు స్నానము చేయలేదా? ఉదకము కొజ్జగానంగా సృక్షణ దోషము పాటించవలె నని చెప్పే పక్షమందు అప్పుడు పరుమయిన అపో భూతముగానుండే అగ్ని కిన్ని ఆ దోషము చెప్పవచ్చు?? మాత్రము యెంత కొంచమైనా యెవరు తాకినా అంటు దోషములేక పోవలసిన దేమి యిక్కడి యాచారానికి ప్రతిగా మధ్య వాపిడ? దేశములో పర్యుషి తాన్న ముతింటే పునరుపనయనము క్యాపీఐ చింతపండుతో మిరియాలు కలిసి పచనమయితే సురత ఈ అగ్ని మనిన్నీ శాస్త్రము ప్రవర్తించియుండగా ఈ రెండున్ను టీసిపోతే ఉష్ణవాయువు భూమిలో వసించేవారు చచ్చిపోదురు గనుక అవతార పురుషు డయిన అప్పయదీక్షితులు ఆ పదాథశా భక్షణరు అన్ను ఇచ్చి నారనే బలమునుబట్టి దక్షిణ దేశస్థులు వాటిని పుచ్చుకొనుచున్నా రా, లేదా? ఇతర దేశస్థులు ఆ పదార్థాలతో తమకు నిమిత్తము లేదు గనుక అద్యాపి వాటిని ని షేధించే యున్నారు. కమలద్వారా జ్ఞానము సంపాదించవలసి యున్నది గనుకనున్ను, కమకాములకు నియమము లేక పూతి కాదు గనుకనున్ను నానా విధములయిన నియమాలను ఆయా దేశములకు అనుగుణముగా స్మృతజ్ఞులు ఏపరచినారు. ఇటువంటి ఆచారాలకు వచనాలచేత నే ప్రవృతిజ్ఞ నివృత్తులు కలుగవలసి యున్నవి. యీ నియమాలన్ని వృద్ధాచారమువలన అనుసరించుటచేత యీ మనో బంధకము లయినవి. అందుకు దృష్టాంతముగా కొందరి మే మంటే నిన్నటి మడుగు వస్త్రము నేటి దేవతాచనకు పనికివచ్చు నని ధరింపుచున్నారు. కొందరు నాటి మడుగు వస్త్రమే కావలె నను చున్నారు. ఇందులో నేమి భేదము? ఒక వస్త్రము ఉతికి ఆర వేసి

[పుట 122]
£8 రక్త నాలుగు జాము అయితే మరి యొకటి రెండు జాములై యుంచున్నది. ఈతిగా న్యాయశాస్త్రమున్ను దేశానుగుణముగా స్మతజ్ఞులు ఏర్పరచి యున్నా అని యెట్టాలం టే నికు దక్షిణ దేశములో స్త్రీ చాపల్యము విస్తాము గనుక తోడబుట్టినదాని కొడుకు నిశ్చయముగా రక్తసంబంధి కుడని తెలుసునుగదా!! సంబంధికుడని తోచే కుమారుని కన్నా ర సంబంధికుడని లిపిన మేనల్లుడే మేలని తోడబుట్టు కొడుకే ధనాని కొన్ని మా సికిన్నీ అధికారిగా చేయబడినాడు. నిండు ఉత్తర దేశములో బాల్యము తక్కువ గనుక "శరీరాన స్మృతా జాయా" అనే:) కారముగా అవిభక్తవిషయములో బహుమంది అన్న దమ్ములున్నా భార్యకు పత్తిపొత్తును గురించి అహజత కద్దని నియమించ బడియున్నది. మధ్య దేశములో స్త్రీల విషయముగా చాపల్యము మధ్య మముగా నున్నటి గనుగ పుత్రద్వారా సొత్తులో సకల స్వాతంత్ర్య మున్ను వారికి కలగ చేసి అపుత్ర విషయములోనున్ను అవిభక్త విష యములోనున్ను పోషణకు మాత్రము వారికి అహజాత కలగ చేసి పొత్తును అన్ని దమ్ములకు ఇచ్చినారు. మెట్టుకు దేశాచారము లంతా శాస్త్రానికి, యుక్తి కిన్ని విరుద్దములుగా నుండవు గనుక అన్య దేశస్థుల పట్ల వారి యాచార వ్యవహారములు, అలంకారములు, ఆహారాదులున్ను భిన్నములుగా నున్నా వారియందు భక్తి వారియందు భక్తి విశ్వాసములను ఉంచి వారున్ను ఈశ్వరసృష్టిలో చేరినవారు గనుక మనయొక్క అన్నదముల వలెనే సకల విషయములలో నున్ను వారిని విచారింపుచు రావలసిన దని తోచు చున్నది. నాగపూరు షహరున్ను యింగిలీషు దండువుండే కామిటి అనే ప్రదేశమున్ను జహుల్ల రేగడభూమి; వషాణ కాలములో అట్టిభూమి యందు సంచరించేవాడికి లేనివారు చూస్తే అది బహు అసహ్యముగా తోచబడును, సమాన, కాలములో వీధులున్ను, సందులున్ను కాలు పెట్ట జానికి యోగ్యములుగా నుండవు. శీతాబులిడిలోనున్ను, కామిటీలో నున్ను జాతులవారు మాత్రము గులకరాళ్ళు కలసిన ప్రదేశముగా చూచి శీతాబులిడలో కొండసమీపముగా నున్ను, కామిటీనది


---


<a id='chapter-05'></a>

# ఐదవ ప్రకరణము: నాగపూరు రాజ్యం - కామిటీ & రామటేక క్షేత్రము

**మహారాష్ట్ర సరిహద్దు, హింగన్‌ఘాట్, నాగపూరు భోంస్లే రాజులు, రామ్‌టెక్**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** నాగపూరు భోంస్లే సంస్థానం ప్రవేశం, కామిటీ బ్రిటిష్ సైనిక స్థావరం, నాగపూరు నగర వైభవం, రాఘోజీ భోంస్లే చరిత్ర, రామటేక (రామ్‌టెక్) పర్వత దర్శనం, 200 మెట్లు ఎక్కి నరసింహ-వరాహ ఆలయాలు, అంబరీష తీర్థం, కార్తీక బ్రహ్మోత్సవాలు.

[పుట 123]
ఏనుగుల వీర స్వామయ్య గారి ప్రాంత వోరగానున్ను తోటలు యిండ్లున్ను కట్టుకున్నారు. ములలో జాజిపూలున్ను మొల పూలున్ను దొరుకునుగాని, మల్లె పూలు లేవు. శ్రీరంగ కస్తూరి పట్టెలు చిన్నపట్టణము వదలిన వెనక కండ్ల చూడవలసినది లేదు. నాగపూరు రాజ్యము ముకలుగా యీ నపుడకలు దొరకవు. ఈతాకులతో ఈతాకులతో శృంగారక్టులు కట్టు కొని పనులు గడుపుతారు. విస్తరాకులు జొన్న చొప్పను, వెనుకు దెబ్బలతోనున్ను కుట్టుకోవలసినది. సన్ని గల్లుగుండు గడు వెనక లోకులు వాడడము లేదు. నూరవలసిన పదాథా: లం రోటిలో వేసి తొక్క వలసినది. నిండా మన దేశస్తులకు పెన్నిగలు కావలసిన ప్రయత్నము చేస్తే కలవంగుండు సంపాదించి అందుగుండా పని గడుపుకొనవలసినది. కామిటి అనే కంటోను మెంటు నుడువు. డో ప్రదేశములలోనున్ను పార్శి వారు ఇంగిలీషు షాపులు కూడా వుంచి యున్నారు. ఊరున్ను, బజారు వీధులతో బస్తిగా కనుపడుచునున్నా హయిదరాబాదులో యింగిలీషుదండువుండే బస్తీకళలో తాంశలలో నొక యంశమైనా లేకుండా వున్నది. అది యెందుచేతంటే స్వయం స్వయంమంత్రి' అనే న్యాయ ప్ర కారముగా రాజ్యానికిన్ని దండు న్యాయప్రకారముగా కున్ను యింగిలీషువారే యిదివరకు కామందు లయి యుండి ఐదు:: వీట ప్ర్రాపును అనుసరించి వీరి దండులో లోకులు చేరవలసిన ఆవశ్యము యిదివరకు లేకుండా వుండిపోయినది. అంతేకాకుండా అం వేశాుండా యీసరికీ హయిద రాబాదు ప్రభువు 'లేస్తే కొరగాని చేను తోలే మంచమీది మొండివానివలె' గౌరవములను కాపాడుకొనుచు వచ్చుచున్నాడు గనుకనున్ను నాగపూరువారు స్నానముచేసి చలిభయమును పోగొట్టు కున్నారు గనుకనున్ను యింగిలీషు వారి దాపున్ను, చెల్వమున్ను వాయిద రాబాదు వారి దేశములో విశేషముగా నున్నది. రాజా హలు ఇంతే కాకుండా ప్రపంచంలో ఒక మంచితో కూడా, ఒక చెడు కలిసి యుంటేనే సౌఖ్య హేతువుగా తోచుచున్నది. నాగపూరు రిసై డెంటు అయిన మేస్తర్న్ దొరగారితో ప్రపంచ సంబంధము లయిన కొన్ని మాటలు మాట్లాడుచునుండగా ప్రపంచమే పుణ్య పాప

[పుట 124]
శా శీ యాత్ర చ రి చరిత్ర మిశ్రమమయినదసిన్ని ఫణ్యము నిగుణ బ్రహ్మసంబంధ మయినదనిన్ని పాపము సంకల్పద్వారా స్పష్టమయిన మాయ సంబంధమయిన దనిన్ని ఈడున్నా కలిసి స్కరించము నిమింపబడ్డది గనుక ఎట్టి మంచిపనిలో నన్ను చిరుగలిసి యుంచున్నది. అందుకు దృష్టాంత మే మంటే హిందు వులు మూసలకున్ను, బాలులకున్ను దైవమందు భక్తి కలిగే నిమిత్త మయి కంబాల యెడల పైవత్వమును ఆరోపించుటచేత పరిపక్వ కాలయందు కూడా ఆ నమ్మికె నిలవపడి మనుష్యకోటిని ముంచి వేయు చున్న పనిన్ని, తద్వ్యతిరిక్తముగా విలాయతీ క్రీస్తు మతస్థులు ఈశ్వర స్వరూపము సర్వభూతాత్మకమని ఆదిలోనే బోధచేయ తలచుట చేతి మూసులున్ను, బాలులున్ను ఈశ్వరుడు కలడనే జ్ఞానమే లేక ముణిగిపోతారని సిన్నీ, హిందువులు ద్వితీయ వివాహము స్త్రీలకు లేక చేసిట చేత బహుమంది బాల్యమున విధవలయిన స్త్రీలు మిక్కిలి కష్ట పడు చున్నాదీనిన్నీ దానికి వ్యతిరిక్తముగా యింగిలీషు జాతివారు స్త్రీలకు ద్వితీయ వివాహానికి అనుజ్ఞ యిచ్చుటచేత స్త్రీలకు చాప ల్యము సహజముగా నుండబట్టి స్వపురుషునియెడల భయభ క్తులు తక్కు యి వాణ్ని కృతి మము చేత చంపి వేరే పురుషుని వివాహము చేసు కృతిమముచేత కొను చున్నా గనిన్ని ఒక మంచిని ఊహించితే ఒక చెడు ప్రపంచ స్వభావి ద్వారా ఆ మంచిలో జనింపుచున్న దనిన్ని యివి మొదలయిన హేతువులచేత చెడు కలియని మంచి పని ప్రపంచ ములో లేదనిన్ని నిశ్చయించినాము. పయిగా ఈ యనేక జగత్తుల సృష్టిని పరబ్రహ్మ తన తన చిద్విలాసాథజ మయి చేసి నందున ప్రతి దేహానికిన్ని ప్రకృతి వేరువేరుగా నున్నది. ప్రకృతి భేదము మనస్సువల జనిత మయినది. మనస్సు బుద్ధి జనితమైనది. కావ ములో అగ్ని ప్రవేశించి యున్నట్టు బుద్ధిలో పరమాత్ముని చైత వ్యము ప్రతీ; లించియున్నది. కాష్ఠ భేదములు అనేక భేదములయి · నట్టు బుట్టిభేదములు అనేకములుగా నుంచున్నవి. ఒక రాజుకు అధీ నములుగా అనేక మండలాలు ఉండుటకు బదులుగా ఒక్కొక్క మండలానికి ఒక్కొక్క రాజు ఉండినట్టయితే బుద్ధి భేదముల చేత

[పుట 125]
నున్ను, ఒకరి యుక్తి మీద నొకరు తమ బుద్ధి ద్వారా మొదటి వాని యు క్రిని కారణ మగురూప దేశముగా నుంచుకొని తాము యుక్తిని కలగ చేసి రాజ్య తంత్రము గడుపుదురు. దండ్రులుగల బిడ్డలు తల్లి కోపము చేస్తే తండ్రి, కోపము చేస్తే తల్లి వద్దికిన్ని యెట్లా పోవుచు వచ్చుచు నుందురో హయిద రాబాదు యింగిలీషు దండులలో నుండేవారు ఒక వును వదిలి మరియొక ప్రభువు వద్దికి పోవుచు, వచ్చుచు ఇట్లా ఆనందింపుచున్నారో అలాగే ప్రజలు సుఖపడవచ్చు కాని తోచు చున్నది. యీ యుక్తి చేతనే యీశ్వరుడు (విభా)తి విశేషాలను భూరి దక్షిణ పంచినట్టు ఆయాకాలాలలో పాత్ర మరిగి ఉంచి పెట్టుచు వచ్చుచున్నాడు. ఈ యీ నాగపూరు రాజ్యానకు చెన్న పట్టణపు దండు రాష్ట్ర మునుపు యీ చింతపండు దేనికి ఉపయోగమయ్యేదిన్ని తెలియదు. ఈ దేశస్థులు వేడిగా కాచక నే పచ్చి మజ్జిగాని పెరుగుగాని పోసుకొనరు. దక్షిణ దేశపు శూద్రులు రాత్రిలో మజ్జిగ పెరుగు పోసుకుంటే యెట్టా, జలుబు చేసునని భయపడుదురో అలాగే ఒక భయము వీరికి జనియించి యున్నది. ఆహార విశేషాలు జాఠరాగ్నికి స్నేహమయ్యేదాకా ఎటు వంటిదిన్ని అనుకూలించదు; స్నేహమయిన వెనక బాధించదుగనుక మేమురాత్రిలో, పగటిలోనున్ను ఈ రాజ్యములో విశేషముగా దొరు కుటచేత మజి మజ్జి గాని పెరుగుగాని తాగడమువల్ల మాకు ఏమిన్ని విరో ధము చేసినదికాదు. యిందుకు దృష్టాంతము వనములో సంచరించే మనుష్యులు విషజంతువుల భీతి లేక నుండీ కొరకు మనిషిని చంపదగిన గరళమును, ముష్టి విత్తులనున్ను తిని జీణం ము చేసుకొనుచున్నారు. గనుక దేశాచారమునుబట్టి. వాడికెయయిన ఆహారపదాథాజులు విడవతగ్గవి కావని తోచుచున్నది. దేశాటనము చేయడములో పోష్యులు గానుండే దారాపుతాదులను కూడా తీసికొని విషయా పేట్ నివృతిపొందక వచ్చినా, తృణాగ్రముగాని భగవదాజ్ఞ లేక చలించ ద నే సత్యవాత పెద్దలకుండా వినపడినట్టు రాజఠీవిగా శ్రీరాములు ఇదివరకు దోవలో

[పుట 126]
నాకు శాశీ యాత్ర చ 8 త్ర చరి అణుడు వచ్చినారు. ఈక్షణ త్రయాలమీది యభిమానము నిరోధిస్తే వచ్చినా ఇంము గలుగ చేయగల మాయద్వారా ఆశ్చర్య కరమలు: భయ హిందువుగా మనసుకు తోచుచున్నందున అయోధ్య మొదలు మహాములు స్వదేశములో నున్నప్పుడు అనుకొన్న పరిచారము మయిలు చేసుకొని పోదామనే తాత్పర్యము ఇక్కడ కమలద్వారా జ్ఞానము సంపాదించవలెననే అస్మదాదులకు నమ్మించిన కడ నేరపినది గనుక మిత్రబోధవత్తుగా నుండే స్మృతి వాక్యములకారము గంగాస్నానము, గవజనమున్ను చేసి స్వదేశానికి రావలె సని యున్నాను. స్వదేశపక్షపాతము లోకులకు కలసి దానికి ముఖ్యకారణ మేమని విచారించగా ధరించి యుండే ససాముహికాక యభిమానము కలవారు బాల్యాదారభ్య తమతో సహవాసం వారు బహుమంది స్వదేశములో నుండుట చేతనున్ను, మనసుకు చేరాము నానవంటిది గనుకనున్ను మనసనే నావతిప్పేవాడు జాగరూరుడు. కాకపోతే యేలాగు వాడ స్వేచ్ఛగా కొంత కాలము సంచ రించగా ఆనాడవాడు వాడకు అధీనమైపోవునో ఆలాగే యీ దేహము మనిషి ఆధీనమయినా దేహ సౌఖ్యము తన దనే భ్రాంతిని పొంది యుండుటవ్వ మనసు దేహాధీనమయి స్వదేశాగమనమును నిరీక్షింపు చున్నది. ఇటువంటి నాగపూరు పట్టణములో ఒంటికంభం డబ్బల్ టాపు, కవాతులు కల డేరా ఒకటిన్ని, వంట భోజనాలకు కంబళి డేరా ఒంటిన్ని సంపాదించు కొనుటకున్ను పిల్లకి మరమ్మతు చేయించు కోపడమున్ను అగష్టు ఒర తేదీ మొదలు ౨౦ తేది వరకు నిలిచి అం నాను, హెయిదరాబాదు షహరువలెనే యీ షహరులో నేను ప్రవే శించిన కాలమందు కృష్ణనివరాత్రి యుత్సవము బహు విభవముగా యీ దేశస్తులు ఇంటింట జపించినారు. ఉత్సవానంతరము మధ్య దేశ ములో పసలపొంగలికి జరిగించే ఆగమనంతా పశువుల విషయముగా నున్ను మనుష్యుల విషయముగా నున్ను జరిపింపు చున్నారు. హాయి దరాబాదులో నుంచి తెచ్చిన ప్రయివేటు డెంటుసు అనే శిఫాయి జేరాలను ఇక్కడ వదిలి, నూతనముగా సంపాదించిన డేరాలకు

[పుట 127]
ఆరుగురాలను కాశికి పోవడానకు గుర్రము కి రూపాయీలు ౧జి లెక్క బాడిగెకు మాట్లాడి జుములా రాలు క కంబళి ( అందుకు గురాలు రకంబళిటి తగ్గ బొంగులు, మేకులు, కింద వెయ్యజనకు కీలు చాపలు, ఇవంతా ఆ యారు గుర్రాలమీద సాగించుకొని రావడ మయినది. హెయిద రా బాదునుంచి వచ్చిన యెద్దులకు మళ్ళీ అవి స్థలము చేరడానికి ౧౫ 4 దీని ముల జీతము కట్టియిచ్చి పంపించివేయడ మయినది. సంతే కాకుండా ఒక కావటి మనిషి బళువులో 3 మంచాలు కావలసినప్పుడు తీసి మళ్ళీ జోడించేటట్టు చేయించి, డేరాలలో చెమ్మగా నున్నా పండుకోని జానికి విరోధము లేక నుండేటట్టు చేసుకొన్నాను. ఇక్కడ నాగపూరి రూపాయి యనేది ఒక్కటే చెలామణి, రూపాయల మార్పులో హయిదరాబాదు వలె చేతికి చెయ్యి నష్టము. తగలదు. దుడ్లుమాత్రము నాలుగేసి యూళ్ళకు ఒక్కొక్క మాదిరి చలామణి అవుచున్నవి. ముందు చెలామణి దుడ్లవయినము విచారించు కొని అప్పటప్పటికి దుడ్లు మార్చుకొనుచు రావలసినది. నాగపూరు రూపాయి ౧ కి ఇక్కడి దుడ్లు ౩౨. దుడ్ల భేదము కొద్ది సంఖ సంఖ్య వ్యత్యాస మవుచున్నది. నేను చెన్నపట్టణము వదిలి నప్పుడు కావలసిన సామానులు నుంచుకొనేటట్టు పల్ల కీలో జాగా చేయవలె నని తోచినది. పిమ్మట పల్లకీ బరువు చేత దారి సాగక పోయినంతలో వేసు కొనే పడుపుకూ తీసివేసినాను, గనుక పాలకీ దోవప్రయాణానికి చులకనగా ఉండుట మేలు. ఇక్కడ ౧ సంవత్సరములుగా వాసము చేయుచు నుండే ౧. డాక్టరు వొయిల్ (. ) గారితో మాట్లాడగా నాగపూరు మొదలుకొని జబ్బలపూరు వరకు అడివి బలిసిన భూమి గనుక అధికా నీళ్ళతో తడిసి ఆ యడివిలోని ఆకులు మురిగి వాటి రసముతో వూట యెక్కుటచేతను ప్రతి సంవత్సరమున్ను ఆగష్టు ఆఖరు 'మొదలుగా అకుటోబరు పర్యంతము చలిజ్వరాలు తగులుచున్నవి; నీవు త్వరగా జబ్బలపూరు చేరవలసిన దని చెప్పినారు. ఈ దేశస్థులున్ను ఆ మాట నిజ మే నని ఒప్పుకొన్నారు.

[పుట 128]
యాత్ర చరిత్ర బహుదుష్ట హటుక రాలేదు వద్ద ఒక మనిషిని బహు దుష్ట సర్పము కరిచి కండలో పాముయొక్కనూరి యిచ్చి యెడులూసున్ను తాగించినాను. ముందు మనిషి లేచి తన యింటికి నడిచిపోయినాడు. చలిజ్వరా లకు అంటుకట్టు బ్యాడు ఇచ్చుచు వచ్చుచున్నాను. కొంత అభిముఖ మయి వెనుక భీతికి యిచ్చుచున్నాను. శ్రీరామ కటాక్షముచేత గుణ మంచు ఇచ్చింది. కూడా వచ్చేవారికి నేను యిచ్చే ఔషధాలు గుణముఖానికి వచ్చేటందున దిగేయూరిలో నొప్పిగలవారు కనుపడి తే మా యజమానునివద్ద మంచి మందు లున్న వనిన్ని ధమాజానికి యిచ్చు నాసిన్ని కహస్యముగా నా మనుష్యులు చెప్పుచు వచ్చినారు. వారు వారు వచ్చినన్ను కసు పెట్టసాగిరి. తెలిసి తెలియని చికిత్స చేయడమువల్ల బహుపాతక మరి చెప్ప ఉన్నది గనుక, హయిదరాబాదు మొదలుగా నారివారము వినాగా ఇతరులకు ఆపదలేని విషయములో మందులు ఇవ్వడము లేదని నిశ్చయము చేసి ఆప్రకారము జరిపింపుచు వచ్చు చున్నాను. దక్షిణదేశములో తిరుపతి తిరుణామలె యాత్రచేసిన వారిని అనేకులను చూడడము ఎలా సహజమో ఆరీతిగా ఈ నాగపూరు రాజ్యములో శాశీయాత్ర చేసి దాని బుల్ల సుకూడా చెప్పగల వారిని అనేకులను చూడవచ్చును. ఖ ఇటువంటి నాగపూరి షహరు అగష్టు అని తేది వదిలి ఆ దిన మున ౨ గంటలకు కామిటి అనే యింగిలీషుదం డుండే స్థలము ప్రవే శించినాను. కామిటీశ్వర ఘట్టం రేవులోను అక్కడి ఖననానదిని దోనెల కుండా ౨౬.. తేది దాటి అక్కడికి 2 కోసుల దూరములో నుండే రామ టెంకీ అనే గుహస్థలము పగలు ఆ గంటలకు చేరినాను. నేను ఉదయాన కామిటి వదిలి బయలు దేరేటప్పుడు ౬ గంటలు. అప్పుడు త్యాజ్య శేషము ఉండినది. దాని ఫలమేమంటే సదరహీనది దాటడానికి నాలు గయిదు “జీవులలోను న్నుండే పడవలకు కర్నలా ప్యారన్ మొదలయిన దొరలు వారికింది యధికారస్థులకు తొలుదిన మే ఉత్తర్వు చేసినందునకింది అధికారస్టు లందరు నాతోకూడా దోవ పంపించను నదిదాకా వచ్చిన్ని పడవవాండ్లు యీ రేవున దాటుతారని ఆ రేవు వారున్ను ఆ రేవున దాటు

[పుట 129]
తారని యీ రేవువారున్ను సందేహముతో హాజరపలేక తునను ఒక యొంటికొయ్య దోనెను ౮ గంటలకు పట్టి దానికుండా గంట సేపులో మూడు సవారీలనున్ను దాటించుకొని యవతల సాగివచ్చినాను. దారిలో వషణముచేత రామ టెంకిముందర కొంచముగా తడి నాము. సామానుకావిళ్ళు పోయినదోన తెలియక కొంతని వ్యగ పడితిమి. కామిటినుంచి రామపెంకీకి మూడు దోవలు వున్నవి. కార టేశ్వర ఘట్టమువద్ద ఒక చిన్న శివాలయము వున్నది. అక్కడ ఖనానా అనే నదినిదాటి వచ్చేదారి రాజమార్గము. నా సామాను కావళ్ళు మరియొక రేవున దాటి వేరే మార్గము పోయి క్రీడి అనే 623 గాసో వద్ద కలుసుకొన్నవి. మరికొందరు పరిజనులు రామ ఒంకి అటూకి ముందర కలుసుకొన్నారు. దారి నల్ల రేగడ. అడివి లేదు. మామి శాల వేసియున్న ది. కొన్ని వాగులు దాటవలెను. చిన్న యూడ కొన్ని దారిలో నున్నవి. వాటి పేళ్ళు యీ అడుగున వాసినాను. నెంబరు బరోడా ౧ - అగోరి ౨ - కేణి కేడి 3 - నాటక్కుర హూరాశి - రామటెంకి ౬. ఈ రామటెంకి రామక్షేత్రము; షహరువంటి యూరు, కొండ చుట్టుకొనియున్నది. నాల్గు వేలయిండ్లు కలవు. నాలుగును చెరువు లున్నవి. బహుజనవసతి. తమలపాకులతోటలు అనేకముగా ముజు బూతి అయిన పందిళ్ళు పెట్టి వేస్తారు. యిక్కడ తమలపాకులు బహు ప్రసిద్ధిపొందినవి. దక్షిణమున హయిదరాబాదు వరకు, ఉత్తరమున ప్రయాగ వరకున్ను పోవుచున్నవి. రాజాధి రాజులు టప్పావుంచి యీ తమలపాకులు తెప్పించుకొనుచున్నారు. నెలదినములవరకు కాపాడుచు వ స్తే ఆకులు చెడిపోకుండా వుంచున్నవి. యీ ఆకుల గుణ మేమంటే పండిన వెనక చెన్న పట్టణపు రవేసాకులంత సన్నము లుగా మృదుత్వముకలిగి వుంచున్నవి; రుచిగాను నుంచున్నవి. ఈ యూరిలో సకలపదాథాకాలున్ను దొరుకును. ఈ యూడికి అర కోసెడు. దూరములో కొండలమధ్యే అంబరీషతీథ మనే కొలను దివ్యోదకముకలిగి చుట్టు అనేక మంటపాలతో కూడా వున్నది. తీరా

[పుట 130]
కాశీ యాత్ర 8 తొ లు నికిచుట్టు కొన్ని తీరుకావాసుల యిండ్లున్ను ఇతర పరిజనుల యిండ్లున్ను నాగపూ రాజు ఒకరిన్ని వున్నవి. యీ నగరు అతి విశా లముగా యున్నది. బక్కడ బ్రహ్మోత్సవము తిరుణామలె ఇత్తుగా కాతీం కవద్ద ఖన్నా మకు జూపింపుచున్నారు. లక్ష జనులు చేరు చున్నారు. కొండకూడ 'దేవాలయానికి 200 మెట్లు ఎక్కిపోవలసినది. దేవారము చిన్నదయినా సుందరముగాను, పరిష్కారముగానున్ను కొండమీద నరసింహమూర్తికా కిన్ని వరాహమూతి తీర్థమునుంచి మాత్రమే గా యాలుకట్టి స్వామిన్న అంశాలయాలు కట్టి మూతులను స్థాపించినారు. ఆ రెండు మూతులున్ను అతిగాన తములుగా, యథాశాస్త్రముగా జీవకళ తనకు వాని యుండేటట్టు చేసియున్నవి. దేవాలయములో సకల కాళోవిచారములతో నాగపూజరాజు సంవత్సరానికి ౧॥ ॥·000 రూపాయిల ఖర్చుతో పూజలు బ్రాహ్మణులకుండా నడిపింపుచున్నాడు. కొండ మీదనుంచి దూపై ఆయూరి విస్తారము చక్కగా తెలియుచున్నది. దక్షిణద్వారమని ఒక వాకిలి ఉత్తరపు పక్కనున్నది. కొండ నెక్కడానికి మెట్లుకట్టి యుండడము నాని ఊరిలో నుంచి కొండ యెక్కడానకు వేరే మెట్లు సుందరముగా కట్టియున్నవి. రాజునగరులో దిగి క్షారము తీర్థ శ్రాద్ధము మొదలయిన కోయలు చేసినాను. ఇక్కడి తీథ వాసులు మధ్య దేశిను అయినా ఆచార వ్యవహార భాషలు దాక్షిణాత్యులతో భేదించియున్నవి. అరువై బ్రాహ్మణుల యిండ్లు ఇంత యూరికి ఉండియున్నవి. తీథమునకు చుట్టున్ను మంటపాలు, ఫల వృక్షా లున్ను విస్తారముగా నుండుట చేతను చుట్టూ కొండ ఆవరించుకొని యుండుట చేతను న్ను బహు తపస్విజన వాసయోగ్యముగా నున్నది. కొందరు పుణశ్చరణను తీర్థ తీరమందున్ను కొండమీద నున్ను నియమముగా చేయుచున్నారు. తీథ తీరమందు దత్తాత్రే యుల వారి ప్రతిమ యొకటి మహా సుందరముగా చేసి ప్రతిష్ఠ చేయ బడియున్నది. తీథశామధ్యే అంబరీష మహారాజు సువర్ణ మయముగా గుడికట్టి నాడనిన్ని అది కదాచిత్తుగా ఉదకము లోపమయిన కాలా లలో అగుపడుచున్న దనిన్ని తీర్థ వాసులు చెప్పుతారు. ఆ కొలను ణ

[పుట 131]
ఉన్నవో సద్వత్తుగా పాతాళ తీర్థ హీనముగా ఎన్నటికిన్ని కాతగ్గదిగా నుండ లేదు. తీథఖము పాతాళలోక జనితమయిన దనిన్ని యెట్లా ఊధ్యం లోకానికి మందాక్ నిన్ని, భూలోకానికి భాగీరథిన్ని ఉన్న వో లోకానికి భోగవతి అనే తీర్థమిది యని పురాణ పిశ్చితి మయున్న. అంబరీష మహారాజు అతిథిరాకను నిరీక్షించనందుక కుర్వాసుల శాపగ్రస్తుడయి యుండగా ఈతీర్థము ఆశాపమును నివ ర్థించేసింది. అంబరీష మహారాజు ఇక్కడికి ర కోసుల దూరములో నుండే ఇంది గ్రామములో రాజధాని కలగ చేసుకొని దొరతనము చేసినాడు. రుక్మాంగదుని రాజధాని యెంత విచారించినా యికవరకు తెలిసినది గాదు. ఈ పవజాతము పేరు సింధురాజ పనజాతము. శ్రీరాములు తల్లీ. దొరతనములో బ్రాహ్మణ శిశువుయొక్క మరణ హేతువును కనిపెట్టి కొరకు వెతకగా శూద్రుడు తపస్సు చేయుచు నుండెను గనుక వాని సంహరించిన వెనుక వాడు నమ్రతను పొంది ప్రార్థన చేసి నందున వాని లింగాకృతి చేసి తాను సీతాలక్ష్మణహనుమత్స సుతుడై యిక్కడ ఎప్పుడున్ను దశఖాన మిచ్చేటట్టు వరమిచ్చి ఆ సరి కారకు యిక్కడ వసింపు చున్నాడు. యిది యీ స్థల మహాత్మ్య పురాణ బోధితముగా నున్నది. ఈ స్థలమందు చాలా తేది రాత్రి పరి ఉండినాను. ఆ ఱవ ప్రకరణము ౨౯ తేది ఉదయమున E4 గంటకు లేచి అక్కడికి ౬. కోసుల దూరములో నుండే దొంగల తళావు అనే వూరు గా గంటకు ప్రవే సించినాను. ఈ దినమున్ను కొంచము త్యాజ్య శేషము ఉండగా ప్రయాణ మయినందున చెన్న పట్టణము వదలిన యిన్ని వషా౯ కాలములో ప్రయాణ మయి నడిచి నందుకు సెలవుగా దినమున అడవిమధ్యే ఒక గంటసేపు సంతతో ధారమయిన వషణ ములో తడియడ మయినది. దారి బహు బాగా ఉన్నది. నిర్మల వది దినములు

[పుట 132]
ఒక కు సౌఖ్యకరమయిన యెక్మగులక యిసక గల భూమిని సమయినా చూచినది లేదు. దట్టమయిన అడివి మధ్యే భాట, రెండు గొప్ప నాగులున్ను మరికొన్ని చిన్న వాగు లున్ను నాలో దాటవలసినిది. జోంగలతళావు అనే ఊరు చేరగానే దుకాణాలవారు తమ తమ యంగళ్ళకు చేరి నట్టుగా 47 అడుగుల నీడీపిన్ని గా అడుగుల వెడల్పున్ను గల కొటాయీలు పెట్టి, యిలు వేసి ప్రతిదినమున్ను గోడలు సమే, కొట్టాయీల ముందర గుర్రా లున్నూ పరుపులున్నూ కట్టడానికి మేకులు పెట్టి కొట్టి యున్నారు. ముస్కారులు సమ్మతి జూబాయిలో దిగవచ్చును. అయితే కావలసిన భోజ సామగ్రీలు కొట్టాయి ఖామందు వద్ద పుచ్చుకోవల సింది, ఒటెన్నీ కొనకపోతే పేదలను కొట్టాయిలో నిలవనియ్యరు. ముస్కాములకు కాపలపిపి సామగ్రీలు ఆహర పూవు మహంపూవ మనీ యిచ్చుచున్నారు. యీ పంపి మాగజములో కృష్ణ మొదలుగా స్థలమునకు సముండుచు నిచ్చినవారికి ఈ విశాలము అయిన స్థలములు అయాచితముగా దొరకటములో నుండే ఆనందము చెప్పితీరదు. అయితే యీ కొట్టాయీలు వీటికి యెదురుగా నిరుపక్కల వేసియుంచున్నవి. పరదా కెట్టివేస్తే యిక మిక్కిలి అనుకూలమయిన స్థళములేదని తోచబడును. గుర్రాలకు పచ్చికసువు మోపులుగా తెచ్చి ఉంచి ప్రాథికాంచి తీసికొను సునుచున్నారు. కృష్ణదాటినది మొదలు సెనగలు అతినయముగనుక గుర్రాలదాణాకు చింతలేదు. ఈ నాగపూరు రాజ్యములో దక్షిణ దేశమువలె, యర్ర కందులు, నల్ల నువ్వులున్ను దొరకవు. అందుకు ప్రతి తెల్లకందులు తెల్లనువ్వు లున్నూ సమృద్ధిగా అమ్ముతారు. తిలతయిలము దొరకడము అరుదు. ఆముదము శుద్ధముగా దొరకదు. అవిశలని నువ్వులవంటి గింజలు పండు చున్నవి. వాటినూని విప్పనూనెయున్ను దీపాలకు పోయుచున్నారు. సకల ధాన్యాలున్ను అమ్మడముగాక అన్ని టినిన్ని పిండిగా విసిరి అం గడిలో పెట్టి ప్రతియూరిలోనున్ను అమ్ముచున్నారు.

[పుట 133]
ఈ రామ టెంకికి ఉత్త రము బంగాళా గౌవరుమెంటులో చేరిన శిమిని తాలూకాలో చేరినది. ఈ రాజ్యము ణీవానికి స్వాధీన మయిన వెనక గవనర్ జనరలు వారు జబ్బల పురిలో ఒక మంటును సాగ జబ్బలపురిలో రులో ఒక ఏజంటునున్ను ఉంచి వారికింద కొందరిని పంపి పాల్ అసి స్టాంట్సు అని యేడుగురు దొరలను ఏపకారచినారు. ఇంగిలీషు వారి ఆర్జను ముగా ఈ రాజ్యముకాకమునుపు యీ యడవులలో దొంగల భయము ఈ విస్తారముగనుక ఇప్పుడు ఊరికి మూడేసి గుర్ర పుసవాల ను కారణాలుగా ఉంచి బహుమందిని పట్టి శిక్షించి కొందరిని దారులలో తూరు తీసి (ఉరితీసి) ఆ కళేబరాలు శిథిలము లయ్యే దాకా వేలుకాడుచు నుం డేటట్టు చేసినారు. మజిలీ యూళ్ళలో పరువుకల ముస్కాముల సరఫరా నిమి త్తమయి ఒకకొత్త వాలునున్ను యిద్ద సరఫరాతులు నున్ను ఉంచియున్నారు. ఇప్పట్లో మృగ భయము ఒంటిగా వచ్చే వారకి మాత్రము ఉండవచ్చును. యీ దొంగల తాళవు అనే యూరు బహుబతి కోట, జోగిని వేసేతళావు కలది గనుక దొంగలతళావు అని పేరువచ్చిన తెమిస్ట్రీ తాలూకా కిందవుండే గ్రామాలు యిజారాలకు తీచినా యిచ్చినారు. ఆ యిజారాదారులను పటేలు అని వాడుకొనుచున్నారు. యీయరు చిన్నదయినా ముసాఫరులకు సౌఖ్య ప్రదముగా నున్నది. ఆ రాత్రి అక్కడ వసించినాను. మోది అనే ఊరు ఒకటి దారిలోనున్నది. అక్కడ నాగపూరు రాజు చౌకీ ఒకటియున్నది. ౬y 30 తేది ఉదయాన 24 గంటకు లేచి యిక్కడికి డి కోసుల దూరములో నుండే కురాయి అనేవూరు ౧ గంటకు చేరనాను. ఐడిమి వూళ్ళు: నెంబరు ౨గర కవాసా ౨ రెల్లి -3 రంవి ౧ - -క కురాయి- 1. దారి నిన్నటి దారివలెనే బహుఅనుకూలముగా నున్నది దట్టమయిన అడివి మధ్య భాట. ౬. వాగులు గొప్పవిన్ని; చిన్న విన్ని దాటవలెను.. మధ్యె గర అనే యూరివద్ద సుందరమయిన తామరకొలను ఒకటి వున్నది. అక్కడక్కడ గిం బారల దూరము కదాచిత్తుగా నల్ల రేగడ భూమి తగులుచువచ్చును. అదిన్ని గట్టి రేగడగాని, కాలుదిగపడే అడుసు కాదు. కురాయి అనే ఊరిలో

[పుట 134]
" తన కోరాయిలు, చావిళ్ళున్ను కట్టియున్నవి. రామటెంకి మొదలుగా జిల్లా టప్పాచునుష్యులు శిమినీ టప్పారయిటరు యొక్క వారైనా నాగపూరి యిలాకా టప్పా డభేదారులు నాతోకూడా వచ్చినారు గనుక వారి పెత్తనమువల్ల కురాయి దాకా టప్పా మనుష్యులను మజిలీ మజిలీకిన్ని తెచ్చినాను. రామ టెంకి మొదలు ందుకోములును లను పక్కా కోసు లని చెప్పుతారు. ఒక పక్కా కోసులు. ఒక కచ్చా కోసుకు ఒక కచ్చాకోసుకు ౨ మయిలు లని యి నాకు చెప్పినాడు. ఈ యూ "కన్ను నిన్నటి యూరివలెనే యి ముసాఫరులకు సౌఖ్యము కలగ చేయడానకు యీ నాగపూరి రాజ్యము ప్రవేశించి "నియూరిలోనున్ను కూరగాయలు దొరుకుచు భావార్లలో నున్ను చెరువు కలదు గనుక జలనసతి మీ. యిక్కడి చెరువులలో శింగాడి కాయలని ఎయికు 'యంలో బాదంపప్పుజాడగా విత్తులు ఉన్నవి. ఉపవాస దినాలలో పూరీలుగా కాల్చి ఫలహారము సినిమయిన తీప్పుకలిగి ఉన్నది. ఆ పిండి ఆరోగ్యకర చెప్పశాడు. ఆ యూనిలో ఆ రాత్రి వసించినాను. ఉ ఉదయాన . గంటలకు లేచి అక్కడికి ౬ కోసుల చేనా.. దూర్గములోనుండే చావిడి అనే ఊరు ముకో ఆ నుండ గంటలకు చేరినాను. సూకుతలా ౨ గోపాల కార్డు నెంబరుతి - మోహగాం - ౧ - పూరు - - డూలోనున్ను ఆరీతిగానే కొట్టాయీలు దుకాణపు గాలు ముంచినా బస్తి అయిన వూరుగనుక బజారు వీధు ముండుట చేత మనసుకు రమ్యముగా లేదు. కురాయి యివూను దాటగానే కొండయెక్కి దిగవలసినది. ఇక్కడ వింధ్యపర్వతమను ఆరోహణము చేయవలసిన ద నేది ప్రసిద్ధముగా ద నున్నది. భాటవాతి గొట్టు; నల్ల రేగడ కొంత మేర. కొండదిగగానే యెర్ర జీగడగా నున్నది. అడివి మధ్యేభాట. దారిలో కొన్ని వాగులున్ను నాటవలెను. ఈ కొండ యెక్కగానే యాత్రకు వెళ్ళేవారు వింధ్య -వాసినికి పత్రిగా కొన్ని టెంకాయలు కొట్టి చూరవిడుచు చున్నారు.

[పుట 135]
ఎండు కొబ్బెరలోపల నుండే టెంకాయలు దొరుకుచున్నవి. యీ ప్ర్రాంతములలో ఉప్పుడు బియ్యము, చింతపండున్ను ప్రియమయినా కావలసినది దొరుకును. రాతి ఉప్పు విశేషముగా అమ్ముతారు. యూరునుంచి శిమినీ అనే యూరిలో కేప అనే యూరిలో శేపర్ వాడు లో చేరవద్ద ముఖ్యుడుగా నుండే బంగాళీ బ్రాహ్మణు డయిన 'బాలకిన బాబు అనే వానికి ఒక యుపచార మయిన యింగిలీషు జాబు వ్రాసి నా శయినాతిగా నర్మద వరకు ఒక బిళ్ళ బంఔతున్ను, ఒక టప్పామనిషిన్ని మజిలీల ప్రకారము కూడావచ్చేటట్టు శ్రీరామ కటాక్షము చేత ఉ త్తరువు తెప్పించుకొన్నాను. చావడి అనే ఊరు గొప్పది. ఆ చావడి అనే ఊరు గొప్పది. ఆ రాత్రి అక్కడ ' వసించినాను. శప్టెంబరు నెల ౧ తేది ఉదయాన గంటలకు లేచి యేడు కోసుల దూరములో నుండే నారాయణగంజు అనే ఊరు గంట లకు చేరినాను. నడిమివూళ్లు. నెంబరు 8. పిండిరి. () ౧ - శింగపూరు ౦ హోరాం - చౌకి - నారిని ౧ నారాయణ గంజు ౧. లక్కు కోవాడ. గంటియా దుకా దారిలో అడివి లేకపోయినా బహుశా నల్ల రేగడ. జొనా పశ్చిమవాహిను లయిన వాగులను దాటవలెను. కొంత దూరము రాతిగొట్టుగా నున్నది. యీ యూరు యడామధ్యే ఉన్నది. ణపు దారులు పేదలు గనుక పనిగడుపుకొనే పాటిగా కొట్టాయిలు కట్టియున్నారు. ముసాఫరులకు కావలసిన సామానులు ఒక్క టిన్ని తక్కువ లేక దొరుకును. చెరువు కలదు. జలవసతి అయిన గ్రామ మేను. ఇక్కడ యీ రాత్రి నిలిచినాను. ౨ తేది ఉదయాన శ్రీ గంటలకు లేచి " కోసుల దూరములో నుండే. గణేశగంజు అనే ఊరు చేరినాను. నడిమి వూళ్ళు. నెంబరు 1. బండోలు - ౧సాదక్కు నూని ౦చప్పారా - ౧ గనికెతాలు - కుయ్యా - ౧ - గణేశ గంజు - ౧. అవూరు కొండ కిందనున్న ది. దాకీలో చప్పారా అనేకసుబాబప్తి యూరివద్ద భానుగంగా అనేనది దాటవలసినది. చప్పారా అనే యూరి -వరకు భాట నల్ల రేగడ, రాతిగొట్టు, ఆయూరికి ఇవతల కొండలు

[పుట 136]
యెక్కి దిగినలేను. ఇవతల గణేశగంజు చేరేవరకు ఇరుపక్కల పవ తములు కలిగి వున్నవి. భాట రాతిగొట్టు. ఈ వూరిలో కొట్టా యీలు యధోచితమయిన వసతిగా కట్టియున్నారు. కావలసిన సామా నులు చేరుకును. ఈ యూనికి సమీపముగా ఒక నిమ౯ల మయిన జలముగల వాగు పారుచున్నది. ఇటువంటి వాగులు కొన్ని దారిలో దాటవలసి యున్నవి. రాత్రి అక్కడ వసించినాను. 3 తేది 2 గంటలకు బయలు దేరి యిక్కడికి ౧౦ కోసుల దూరములోనుండే ధూమా అనే వూరు 3 గంటలకు ప్రవేశించినాను. నడిమి వూళ్ళు. నెంబరు లక్కునోడాక్ మకరాచౌకీ - - నేడుపడంజూబాగామరువాడా౧" ఘఘురీ౧- ధూమా౧. దారిలో లక్కునోడాక్ అనే ఊరు ఉన్నది. అదివరకు కొండల మధ్యే మియెక్కచు, పల్లానదిగుచు దారినడవవలెను. భాట నల్ల రేగిడి, రాతికోట్లు. చిన్న నాగులు అనేకములు దాటవలెను. జూబానది అనే ఒక పెద్ద వాగు దాటవలెను. గణేశ గంజువద్ద నుండే వాగున్ను పెద్ద నేను. ఆఉదాటి కొండవంటి మిట్టయెక్కవలసినది. లక్కునోడాక్ మొదలలుగా డా॥ కిరుపక్కల కొండలు లేవు. యడారిమధ్యే భాట, అడివిలేదు. ధమాఅనేఊరు కను బౌస్థలము, బ స్తీఅయినది. దుకాణం చారులు శకలయినా బ నులముందు వాసముచేసేవారు గనుక బేఫ రవాచేత ముస్కానులనిమిత్తమై యెంతమాత్రమున్ను వసతి అయిన కొట్టాయిలు గట్టి వారు కారు. నేను వూరికి బయిట డేరాలు వేసి దిగి నాను. నాలుగు శిపాయిడేరాలు, ఒక కంబళిడేరా, ఒక యొంటి కంభం డేరా అంతు ఆకుడేరాలున్ను వేయడానికి రం బోయీలున్ను, ముగ్గురు కళాసులున్ను వుండిన్ని దిగిన వెనక గంటసేపు పడుచున్నది. ఈ యూరిలో బియ్యముతప్ప సకలప దాదాజులున్ను దొరికినవి. యీ దేశస్థులకు పిండి జమా రేగాని బియ్యము నిమిత్తము లేదు గనుక అంగడి వాండ్లు కొందరు కొన్ని జాగాలలో బియ్యము సిద్ధముగా ఉంచ డము లేదని చెప్పినారు. బహు ప్రయత్న ముమీద నా పరిజనుల కందరి కిన్ని చాలేటందుకు ఎక్కువగానే శ్రీ రామ కటాక్షము చేత బియ్యము

[పుట 137]
తెప్పించినాను. ఈ యూరు జలవసతి యయినది కాదు. తమలపాకులు ఈ యూళ్ళో దొరకడము కష్టము. శ్రీరామ కటాక్షమని అప్పుడప్పుడు నేను నారుమములో బ్రహ్మ యొకవస్తువే జగత్కారణమై యుండగా అవ తారమూతి నామమును నావలెనే ఆశ)యించి ఆరాధు మేమని శంక తోచును. అందుకు సమాధాన మేమంట సర్వాంతర్యామిగానున్నా చందన కాపములో చేసిండు. అన్ని పరిమళించినట్టు సృష్టిస్థితి సంహారాలకు కారణమయి: మత్తు.. లలో ప్రతిఫలించే పరమాత్ముడేమి లోక వివిధ న అంగీకార్యములు అవతరించిన సత్వగుణ ప్రధానుడయిన శ్రీమన్నా రామాయణమ ప్రతిఫలించే పరమాత్ముడేమి, అస్మదాదులలో "తించే మాన డేమి, అంతా ఒక్క వస్తువయినా ప్రతిభాతిని ఇచ్చే న స్వవిశేషాలు ఒక ప్రకృతికి మరియొక ప్రకృతి పూజ్యమయినది. అన్యాయంకా రమే రామకృష్ణాద్యవతారాలు అస్మకాదులకు అతిధ్యము లయినవి గనుకనున్ను నిత్యశుద్ధ బుద్ధ పరిపూర్ణ సచ్చిదాంద స్వరూప మయిన పరబ్రంహ్మము అవాజ్మానస గోచరము గనుక నన్ను త్తులో తృణము మొదలుగా మేరువువరకు సమ స్తములోనున్న ఛక్కుగా నున్ను ప్రతిఫలించే పరబ్రహ్మము పూర్వన్యా మాలతి బౌద్ధకమున్ను సాధకమున్ను వొక్కటే అయినందున రూపాంతం, నామాంతరాలను బట్టి ఆరాధన చేసుటచేత బాధకము లేక సాధకముగానే యుండ వచ్చును గనుకనున్ను ఈశ్వరలీలావతారకథలు నరవణము చేసుటలో ' ఏలీలచేత భ క్తులను మిక్కుటముగా పరమాత్ముడు హర్షించి, పోసింది నాడని నా డని వారివారికి తోచబడుచున్నదో ఆయా యని తార నామమే మిక్కిలి ముఖ్యమని యెంచి దాన్ని వారు వారు ప్రకారము ఆశ్రయించి భక్తిపూర్వకముగా ఆరాధింపు చున్నారు. తామసగుణప్రధానుడయి తిమూర్తులలో ఒక్కడు సాంబమూతికి తమోగుణముచేత సంహారము చేయుచు రావలసినపని యొక టే మాయాయుక్త మయిన పరబ్రహ్మ నియమింప బడ్డందున సంహారము చేయడానికి తా నున్న రీతి

[పుట 138]
చుః చాలు పని అవతారాలె తిస వాడు కాడని నాడు కాడని తోచుచున్నది. అందు వల్ల అతికి అవతారాలు, తత్సంబంధము లయిన నామాలున్ను లేవు. లీలా విశేవలు చేత కలిగిన నామాలుమాత్రము అనేకములుగా అతనికి కనిగి యున్నవి. రక్షించ వలసిన పని సాత్విక మూతి యయిన శ్రీమన్నారాయణముకాకి నియత మయియున్నవి గనుకనున్ను రక్షించని మదరా వారి వారి యిష్టసిద్ధిని పూతికా చేయుట గనుకనున్ను అందులో ముష్టులకు శిక్షలను హింస పెట్టడము ఇష్టముగా నుం మనున్న మస్తశిష్ట విభజన చేయడము బహు ప్రయాస గనునున్ను విష్ణువుమాత్రము అనేకావతారాలు లోక శిక్షాథ కామయి యె, సాధువులను రక్షించి తదపేక్షయా దుష్టులను పరిష్కార ముగా చప్పుడు యజ్ఞో' చితముగా శిక్షించి శిక్షానంతరము మళ్ళీ వచ్చినాడు గనుక గనుక అతనికి అనేకావతారా లెత్త వాసి వచ్చింది. జాతీయవతారానికిన్ని ఒక నామము కలిగిన దని శోచుచున్నది. రజోగుణముచేత సృష్టించడానికి నియమింప ఆడిని బాలనాగున్ను సాంబమూతి వలెనే అవతారాలు అగత్యము లేనందుకు చములో 21 యవతారము నయినా వహించ లేదు. సామూతిపై సంహార నిమి శ్రమయి జగత్తులో జరిపించిన లీలలున్ను అత సికి జరపవలసిని నిమిత్తము లేక పోయినది. తద్వారా అతనికి నామాంత! రముకూడా లేకపోయిన దనిన్ని తోచుచున్నది. ఈ రీతిగానే పర బ్రాంహ్మ యీ బ్రాంహ్మండములో కొంత ప్రదేశమందు క్రీస్తు యెడల ప్రతిరించి ఆధాతి పాత్ర ద్వారా యెక్కువయి ఆ దేశస్థులకు అతను శిక్షకు డయినాడు. ఆ ప్రకారమే మహమ్మదు వగయిరాలు ఆయా దేశాలకు పూజ్యలయి యీశ్వరసము అయినారు. నా పాత్రద్వారా జరిపించినలీలలున్ను మనము రామ యే కృష్ణాద్యవతారాలను లోకశిక్షకములుగా భావించి ఆ నామోచ్చారణ చేసి ఆరాధించినట్టు ఇతర దేశస్థులు అక్కడ అవతరించిన వారిని ఆరా ధింపుచున్నారు. ఏ పేరుతో ఏ మూతిని గాని, ఏవస్తువునుగాని యే రీతిగా ఆరాధించినా ప్రతిగృహీత అంతర్యామి యొక్కడే గనుక ఏమిన్ని బాధగము లేదు. ఈయు క్తి చేతనే “గురుబ్రహ్మ గురువిష్ణుః" " అనే ప్రశస్త వాచకాలు ఏ ప్రకృతి పట్టితే ఆ ప్రకృతే సమస్త

[పుట 139]
మున్నని నెగడియున్నది. అయితే అనేక మూతులలో నున్ను అనేక వస్తు విశేషాదులలోనున్ను పరబ్రంహ్మ ఈ ప్రకారము ఎక్కువగా ప్రతిఫలించడానికి నిమి౯ంచవలశిన దేమి! ఒక వస్తునందే తాను పూతిగా ప్రతిఫలిస్తే చాలదా అంటే కయిన వాసేన వత్తిగా రము పరమయిన వస్తువు అవాజ్మానసగోచర మయి పోయినది గమః వస్త్వంతరములు ఆరాధించను కావలసివచ్చెను. ఒక్క వస్తువులో నిండుగా ప్రతిఫలించి ఆవస్తువును చూపిస్తే సూయా సంబంధమయిన పాపమును ఆశ్రయించిన లోకులు ఆ యొక వస్తువుమీద కొన్ని దోషాలను ఆరోపించి తన్ను ఆరాధన చేయక గతి తప్పిపోదు రని వాత్సల్యముచేత అనేక మూతులులలోను, అనేక వస్తువులలో నున్ను ఈ బ్రహ్మాండములో తన కళ యెక్కువగా ప్రకాశించేటట్టు కల్పించి నాడు. అది మెట్లంటే ఒక విందులో పదికూరలు, నాళ్లు పచ్చళ్ళు, ఇరువయి పిండివంటలున్ను మనముచేస్తే ఒకడు పిత్తముని ఒక వస్తు వును తాకక, మరియొక వస్తువును ఇది మహాజీర్ల కారియస్ తిని నని తెలుసుకోవలసినది. ఆ ప్రకారమే కృష్ణుడు జారకోర శిఖామణి శ్రీరామమూతి యేక పత్నీ నితుడని, సత్యసంధు కనిన్నీ యేకపత్నీ కొందరు లోకులు ఆరాధింపుచున్నారు. ఇందువల్ల దూరముగా విచా రిస్తే యేదిన్ని బాధక మయినది కాదు. యని, ఆ రాత్రి నిలిచినాను. లుటువంటి యూరోలోలో రాయ ర తేది ఉదయాన ౬.4 గంటకు లేచి... కోసుల దూరములో నుండే రాయచౌడు అనే యూరు ౧౧y మంటకు చేరినాను. నడిమి వూళ్ళు: నెంబరు - 2 - కోశానది ౧ - ఖాంబిచౌకి - ౧ - చౌడు౧. దారి నల్ల రేగడభూమి, రాతిగొట్టు గలది. అక్క డక్కడ చిన్న చిన్న కొండవాగులు అనేకముగా దాటవలెను. ఈ వాగుల కంతా దాటడానికి పడవలులేవు. ఒక మాత్రపు ప్రవాహాలకంతా కాలిపడక గానే వుంచున్నవి. అత్యుత్కటమయిన ప్రవాహాలు వచ్చినప్పుడు కొన్ని జాములు కాచియుంటే కాలినడక నిచ్చుచున్నవి. అల్లా యెక్కడా యిదివరకు ఈ వాగుల యయినా కాచియున్న వాడను కాను. నిమిత్తమయి నేను వొకగడి సాధనాలచేత సాధనాలచేత దాటవలసిన

[పుట 140]
వాగులు, నదులున్ను వివరించి వ్రాయుచు వచ్చినానుగదా! ఊరికే దాటవలె ఇని నేను వారియుచు వచ్చిన వాగులంతా కాలినడక గా దాటక్కువని తెలిసి యుండవలసినది. నిన్న దాటిన జూబా నదివద్ద ఇరుపక్కల గొండు కొయ్యలు నాటి రెండు కొయ్యల తలలకు ఒక కప్పితాడు కట్టినారు. తపాలాగట్ట రాగానే ప్రవాహ కాలాలలో ఒక హరకారా వంతుని ఇరుపక్కల కాచియుండి తపాలా కట్టను ఇప్పటి కట్టివేస్తే యివతలి పక్క వాడు యీడ్చుకొ నేటట్టు చేసినారు. రాయచోడునిని ఒక కొండ యెక్కి దిగవలసినది. యీ రాయ పెద్ద చెరువు కొండను కట్టగా చేసుకొని యున్నది. యీ కట్టమీదనే అప్పాసాహెబు అనే నాగపూరి రాజును కుండణీవారు ఖయిదు చేసి తీసుకొని వచ్చుచుండగా తప్పించుకొని పరుగెత్తి పోయినాడు. ఇక్కడ దిగడానకు అంగళ్ళ వాండ్లు, యధోచిత వసతి గలవిగా చానళ్ళు కట్టి పెట్టినారు. అందులోనే దిగినాను. సకల దాథాలు ముసాఫరులకు దొరుకును. ఇటువంటి కాలు దిగబడే అడును, రాతిగొట్టు, ముండ్లు, వొరుగుడు, కాలువలు, వాగులు, కొండలెక్కి దిగడము, వీటివల్ల కలిగే ప్రయాసను ఓచి అథఃముకన్నా దేహము మీది యభిమాన మెంత జమన్యునికిన్ని యెక్కవగా నుండవలసినది సహజమై యుండగా కొంచానికి ఒకరితో నొకరు కలహమాడే బోయజాతి ఒక జతగా కలిసి యేక వాక్యతను పొంది దోవి సాగించడము ఎందువల్ల నని ఊహించితిని. అథారి౯ పేక్ష చేత ఓచు చున్నా రంచామంటే లోభులవద్ద అథజము గుంజవలిస్తే వారి దేహమును బాధించి అథాఁకషణ చేస్తారు. అప్పటికి అథా పేజీ చేత సామాన్యముగా మనుష్యులు దేహకష్టమును మిక్కుట ముగా ఓచకాజాలకు గనుక ఒకరు కాకుంటే ఒకడు యిటువంటి మిక్కుట మైన కష్టము వచ్చినప్పుడు నాకు రూక వద్దబ్బా అని వెనక తీసిపోవును. రాజాజ్ఞ చేత సహిస్తానం దామంటే మిక్కుటముయిన కష్టపుమోత కలిగి నప్పుడు ఒకడు కాకుంటే ఒకడు ఇప్పుడు దేహానికి ఆశ క్తి వచ్చినది, యీ కష్టపుమోత నేను మోయలేనని తిరగబడితే రాజయినా ఏమీ చేయగలడు!. గనుక అదిన్ని కారణము కాదని తోచినది. అప్పటికి


---


<a id='chapter-06'></a>

# ఆరవ ప్రకరణము: సాత్పురా కొండలు & నర్మదా తీరము

**సేవనీ, ఛింద్వారా, సాత్పురా పర్వతాలు, తిలవారా ఘాట్, నర్మదా నది**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** సాత్పురా పర్వత శ్రేణులలో ప్రయాణం, గోండుల జీవన విధానం, దట్టమైన అరణ్యాలు, తిలవారా ఘాట్ వద్ద పవిత్ర నర్మదా నది దర్శనం, 'నర్మదా బాణలింగాలు', నర్మదానది పడవ ప్రయాణం, భేడాఘాట్ పాలరాతి కొండల సమీపం.

[పుట 141]
నేను ఊహించిన కారణ మేమంటే సమానులలో ఉత్తమ క్రీడి నిలచాను కావలెననే శ్రుతి వాక్యాథ౯ ప్రకారము సతీ సకిన్ని సమాను లలో ఉత్తము డనిపించుకోవలెన నే ఆసక్తి సకల విధానంతో పుంజును గనుక యీ బోయీలు ఒక జతగా కలిసి పండు మంచి డయితే వారిలో ఉత్తమకీతికా జనింపుచున్నది, తను ప్రయాసలకు ఓచనేరక వెనక పడ్డా, మతిలో అయిన జతలో నుండే యితరులు అప్పుడే చాలాగా వెనకప వాసని నిందింపు చున్నారు. గనుక సమానులవద్ద నిందింపబడి దాని కన్నా దేహము పోవడము మేలని తోచి యిటువంటి ప్రయాసను ఓవితా సమానులచేత స్తుతింపబడక పోయినా, నింద యయినా లేక నుండి తననే తాత్పర్య ముతో ఈ కష్టములను ఓ చికా యీ బోయీ చున్నా రని నిశ్చయించినాను. సూత సాగింప లో సమానులలో యోగ్యు డనిపించుకోవలెనని యితి ఉండ తద పేక్షయా ఉత్తములకు పరంపరంగా ఎంత ఉండండి; యోచించి సమానులను నిష్కారణముగా అవమానించి ప్రమాదము వచ్చుననిన్ని సమానులను ఆదరించి గోవిధము తాను ఉత్తమశ్లోకుడు కానేరడనిన్ని, తెలిసి పేపిందములో పని తి౯ంపుచు రావలసినది. యీ యూరీలో యీ రాత్రి వసించినాను. శ్రి తేది ఉదయాన 14 గంటకు లేచి కణిక్ దూరములో నుండే పిప్పర అనే ఊరు ఆ గంటలకు కనాను. (మధ్యనున్న ఊళ్ళు) కోతివాలాం నెం౮ జఁజూరికే భావనా దారి రాతిగొట్టు. నల్ల రేగడ. సాతుగడ అని కొండలు ఎక్కి దిగ వలసినది. మోతినాలా అనేవాగు మధ్య ఉన్నది. ఆ వాగుకు ఇంతల యేడుకొండలు యెక్కి దిగేవరకు కొంత అడవి కలిగి యుంచున్నది. కురాయి అనే యూరు మొదలుగా లోగడ యిలీషు వారికి నాగే పూరు రాజు యిలాకా దారులతో అనేకావృత్తులు యుద్ధ ప్రాసలు కలిగినవి గనుక అప్పట్లో విస్తారముగా అడివి కొట్టి భాట వెడల్పు చేసి చక్క పెట్టినారు. అది యిప్పట్లో లోకోపకారముగా నున్నది.

[పుట 142]
పిప్పర అ 3 ఊరు మనీలాయలు అయినదే. దుకాణం దారుల కొట్టా యీలలో శ్రీ ఆగినాను. నియ్యము అతి ప్రయత్నమువిూద దొరికినది. చింతపండు ఎంత సరియన్నము చేసినా సాధ్యమయినది కాదు. రామ! ఒంకి ముకలు దాతిప్పు మాత్రము దొరుకుచున్నది గనుక మెత్తగా విసిరి శాఖ ములలో కలపవలసినది. ఈ దేశములో చింతపండుకు బదులు అముడూరు అనీ మామిడివరుగు వాడుకొనుచున్నారు. నింమపండ్లు మాత్రము పట్టిన తావున దొరుకుచున్నవి. యీ యూరిలో యీ రాత్రి వసించినాను. తేది ఉదయాన × గంటలకు లేచి యిక్కడికి నాల్గు కోసుల దూరములో నుండే తెలవారా అనే ఊరును దారిలో నర్మదా మహాది దాటి గంటలకు ప్రవేశించినాను. ఇక్కడ ౨౦౦ మంది యెక్కే. పడవ ఒకటిన్ని గం మంది యెక్కే చిన్న పడవ ఒకటిన్ని ఉన్నది. ముందు యిటువంటివి ఈ నర్మదామహానది రేవులో అనేకము లుగా నుండిఃవి. అయితే యిటు తర్వాతను సంవత్సరముల కిందట అకస్మాత్తుగా ప్రవాహము వచ్చి గోవున నున్న పడవలన్ని కొట్టుకొని పోయినందున ఇప్పుడు కుంఫిణివారు రెండు చేయించి వేసి ఘాటు సుంకము సంవత్సరము కి కిం రూపాయీలకు ఒక గుత్తి కిచ్చినారు. వాడు మనిషికి ఒక పయిసా, గుర్రానికి ఈ వంతున హాళ్ళీలు తీస్తాడు. ఆసామికి మహా యీ నది ఈ నది పశ్చిమ వాహిని. సుమతి అనే పశ్చిమ సముద్ర తీరపు గ్రామమువద్ద సాగరసంగమవుచున్నది. యిక్కడికి ఆ సంగమ ప్రదేశము రెండు నెలల ప్రయాణ మున్నది. అమరకంటక మనే ప్రదేశములో వెదురుపొద మధ్యే యీ నది పుట్టినది. ఆ స్థలము ఇక్కడికి అం దినముల ప్రయాణముంచున్నది. మహిమ యేమంటే ధృవమహారాజు యాగము చేసినప్పుడు ఋత్విక్కు లుగా వచ్చిన మహాపురుషులు యాచనమీద తపస్సుచేత సంతోష పెట్టి భూమిలో ఎక్కడా నదులు లేక నుం డగా పశ్చిమ వాహినిగా ఒక నది కావలె నని ప్ర్రాథికాంచి సాంబమూతి యొక్క అధజ దేహాన్నే ప్రవహించేటట్టు చేసుకొన్నారు. సాంబమూతిని

[పుట 143]
మహానది తద్వారా యిది పురుషనది అనిపించు కొనుచున్నది. యీ మహిమ వాయు పురాణములో ౧౨ నేల గ్రంధములచేత వి భరించి చెప్పియున్నది. యిందులో పుట్టే శిలలంతా లింగాలుగా ఆరాధింపు చున్నారు. ఈ లింగాలు హిందూస్తాని మాటతో “ఉన్నారు. కాకింకరు ఈ సబు శంకరు" అంటారు. బెడౌఘాటులో కృష్ణవర్లను లింగాలు పుట్టు చున్నవి. ఆ స్థలము ఇక్కడికి ర కోసుల దూరము. ఓంకారం మాటులో శ్వేతలింగాలు పుట్టుచున్నవి. ఆస్థలము ఇక్కడికి దీనిముల సయా ణము. ఈ తిల వారాస్థలములో ఒక దృష్టాంతము నాకంపై చూచినాను. అది యేమంటే వేసిన అస్థులు సగము ముక్కాలు వారి శిలామయము లవుచున్నవి. గనుక క్రమముగా అంతా శీతామయము లపుచున్న వనడానకు సందేహము లేదు. ఈ మహానది పశ్చిమ వాహిని రావ డముచేత అత్యాశ్చర్యముగా పది యిపవై తాటిచెట్ల పొదుగు గల కొండల నడమను భేదించుకొని ప్రవహింపుచున్నది. యీ వేడుక బెడాఘాటుకు పోతే చూడవచ్చును. ఈ మహావతి ఇన్ని వెడల్పు లేదు. 30 సంవత్సరముల కిందట ఘాజీబాజాతిని బహు స్తోమముతో కూడా యిక్కడికి యాత్రకు వచ్చి ముందర ఇన్మదానదిని పూజచేసి దాటవలసిన దాని ఘాటువారు చెప్పగా మా నాగపూర్ వద్ద ఖనానా అనే నదిపాటి వెడల్పు లేదే పూజ యేమని అలక్ష్య పెట్టినందుకు, నాటి సాయంకాలమే యివతలి గట్టుకు వచ్చి నదివోరగా దిగివుండగా గడియలో అమితముగా ప్రవాహము వచ్చి ఆమె సర్వస్వాన్ని హరించి మరుసటి గడియలో ప్రవాహము తీసిపోయి యథాస్థితికి వచ్చినది. ఈ తిలవారా అనే ఊరిలో ౧౨ ఇండ్లవారు కృష్ణాతీక మండలి యాంధ్ర బ్రాహ్మణులు, ఇండ్లు కట్టుకొని బహుకాలముగా ఈ దేశపు బ్రాహ్మణులతో సంబంధ బంధుత్వములు చేయకుండా అధ్యయనము చేయుచు పాఠము చెప్పుకొనుచున్నారు. రామటైంకి వదిలిన వెనక ఈ యూరివరకు బ్రాహ్మణ దశనమే అయినది కాదు. ఈ యూరిలో వసతి అయిన కొట్టాయి కట్టియున్నారు. నేను బ్రాహ్మణ యింట్లోనే దిగినాను. సకల పదాథాజులు దొరుకును. ఇక్కడ క్షారము మొదలైన

[పుట 144]
జశృక్రియలు చేసినాను. నేటి దారి నల్ల కాదు. అడివి, రాతికొట్టు, లేదు. రేగడ అయినా ప్రయాస ఈ మహాకవి దాటిన వెనక రంగిడి జాతి బ్రాహ్మణులని ఒక సమూహమును చూచినాను. వీరికి గాయత్రీ జపము కలిగియున్నా వ్యవస్ధలేని ఇడితిని పడిచేవారు. ఈ దేశపు కరాడీ బ్రాహ్మణులున్ను, చిల్పాలను గాంహ్మణులున్ను వీరిని గ్రహింపు చున్నారు. పిమ్మట వాటిని నుడు తగలవారితో మన దేశపు బ్రాహ్మణులు సాహ చర్యము కలిసి సహస్తత్తిగా భోజన మజ్జనాదులు గడుపుచున్నారు. చిత్సావనీవారు పునా శ్రీమంతుని జాతి. కరాడీవారు శక్తిపూజా ఈ యగు తెగల వారినిన్ని పరశురాముడు బ్రాహ్మణుల యెడల దాని తోచి మశీదులలో వుండే శవాలను లేపి చిత్పావనీలను పుట్టించి శాస్త్రములగుండా కరాడీలను సృష్టించి తాను పితృకమాజులను ఆ రెండు నగలవారిగుండా గడుపుకొన్నాడు. తెగకు 2 గోత్రాలవం తుని మీరు న గోత్రాలవారు. వీరిని కొంకణ దేశస్థు లని అను తన చున్నారు. నను చకు ఇవతలినట్టు మొదలుగా విక్రమ శకము ప్లకనామ సంవత్సరము బహుళ పాడ్యమి మొదలుగా పున్నమ వరకు మాసము స్నేని వ్యవహరింపుచున్నారు. వింధ్య సవంతమును కురాయి అనే వూరివద్ద ఆరోహణము చేసినట్టుగా లోగడ నేను వ్రాసినాను. అదే వింధ్యపవతమునకు ఆరంభ మనిన్ని యీ భూమి యావత్తున్ను వింధ్యపవతము మీది దే ననిన్ని చెప్పుతారు. రాయ చౌడు వద్దనున్న పవజాతము మహాదేవ పవత మనీన్ని అచ్చట వరప్రసాదము చేయగల ప్రసిద్ధమయిన యొక శివ స్థలము ఉన్నదనిన్ని చెప్పుతారు. యీ తిలవారాలో రెండుమూడు దేవాలయాలు చిన్నవయినా సుందరముగా కట్టియున్నవి. బ్రాహ్మణ పూజ లేదు. గోసాయీల ఆధీనములో నున్నవి. కురాయి అనే వూరు మొదలు నర్మదా నది పర్యంతము లోగడి కాలాలలో దారినడిచి సురక్షితముగా చేరడము బహు దులబోధము. అందుకు దృష్టాంతముగా యిక్కడి దేశస్థులు సాహి

[పుట 145]
త్యాలుగా ఈ మధ్యవుండే ఊళ్ళపేళ్ళ కని కొన్ని చేసినారు. వాటి తాత్పర్యము ఈ యూళ్ళు గడిచి నర్మద చేరితే తల్లిని మరలలో నుంచి మళ్ళీ పుట్టినట్టు అనుకోవలె నని యున్నది. ఆ భయాలు యింగిలీషు దొరతనము వచ్చిన వెనక లేదు. ఈవిషయములలో ఏని దొరతనము మేలని అనిపించుకొన్నా, యిక్కడి బ్రాహ్మణులు నాగపూరు రాజు సాగరారాజు మొదలయినవారు బాగా వుండగా మేము రాజాన్ని భోజనము చేస్తూ వస్తిమి; వారున్ను వారికింది అధికాలున్ను పుష్కల మయిన జీవనాలు మాకు కలగచేసి యిచ్చుచువచ్చి"; ఎప్పుడు పస్తుగానున్నా మంటారు. దొంగతనముపో తే బొంగను పట్టి శిక్షించే వరకు సొమ్ముపోగొట్టుకొన్న వారున్ను, సాక్షులున్ను నారు వాక్రుపదిలి భత్యముకట్టుకొని తిరిగి చస్తాము. తందుటను శిక్షబలము లేదు. కొంత కాలము గిడ్డంగిలో దొంగను పెట్టి వదులుతారు. వారు మళ్ళివచ్చి కన్నము వేసి దొంగిలింపుచున్నే ఉంటారు; దొంగిలించి, దానికి సాక్షి తెమ్మంటే యెక్కడనుంచి తెచ్చేది? అని యీ విషయాలలో లీషుదొరతనము బహు హింసగా నున్నడని వ్యసనాకుకొంటారు. యీ దృష్టాంతము చూడగా ఒక మంచి వూహించి పనిచేయపో తే ఒక చెడు ఆ మంచిలోనే ఉత్పత్తి కావడము నిశ్చయ మేనని తో చు చున్నది. హయిదరాబాదు మొదలుగా బియ్యని కొండకాయలు విస్తారముగా దొరుకుచున్నవి. యీ తిలవారాఘాటులోపల వరి కాయ లనీ ఒక దినుసు కాయలు చూచినాను. వచ్చిపోక కాయలవలెనే ఆకారముకలిగి దొండ కాయలవలె గీతలు తీరాయున్నవి. వంట చేసి భోజ నముచేస్తే పువ్వులు రాలని లేతవం గ పిందెల రుచితో సరిపోలియున్నవి. ఈ కాయలు బహు ఆరోగ్యకరములనిన్ని రుచిగానున్న ఎనిన్నీ రాజాధి రాజులు నలభై, యాభై ఆమడదాకా విందులకు గుర్తపుసవారీలను తపాలు పెట్టి తెప్పించుకొంటారు గాని తమ స్థలములో వృద్ధిఅయ్యే యోచన చేయడము లేదు. యీ కాయలకు బీజము గడ్డలు. వాటిలో 'మొలక మొలిచి తీగెలు అల్లి కాయలు కాచుచున్నవి. ఆవాల నూనె నాలు గయిదు మజిలీలుగా దీపపుచమురుకు దొరుకుచు వచ్చు

[పుట 146]
కాశీయాత్ర చ రిత్ర చున్నది. చింతకాయ తొక్కుకు నేను ఆవనూనె పోయించినంతలో అతి రుచికరముగా నున్నది. ఈయూరిలో 5 తేది మధ్యాహ్న పర్యంతము వుంటివి. ఏ ద ప్ర ఏ డ వ ప్ర క ర ణ ము అనే బయిలు దేరి షహరు నా తేది మధ్యాహ్నము మీద 34 గంటకు యిక్కడికి ౨ కోసుల దూరములోనుండే జబ్బల్ ప్పూరు ప్రవేశించినాను. దారి బాగా ఘట్టన చేసి కాలువలకు వారధులు కట్టి యున్నవి. దారికి ఇరుపక్కలా దూరాన చిన్న కొండ లున్నవి. చిన్న గుర్బు, బావులు, గుంటలున్ను కొన్ని దారికి ఇరుపక్కలా కట్టియున్నవి. గుళ్ళు స్తూవీలు చెరిసగానికి పగలకొట్టిన శిగ గల టెంకాయ చందముగా కట్టి యున్నవి. " జబ్బల్పూరు అనే షహరు లోగడిదినములలో యధో చితి మయిన కసు బౌద్ధశము. ఘరామండల మనే రాజధాని కింద నుండిది. ఆ రాజధాని నిజాంషాహు అనే కొండరాజుది. షుమారు ఓం ఏండ్ల కిందట పునాశ్రీమంతుడు భోసల వంశస్థులు సాధించిన రాజ్యములు గాక ఇంకా కొండరాజుల కిందనుండే ఘర్డామండలము 'మొదలయిన రాజ్యములను తియ్యవలెనని సర్వ ప్రయత్నమున్ను అప్పు డప్పుడు చేస్తూ వచ్చినందున బ్రాహ్మణ జాతిమీద ఒక ద్వేషము ఈ కొండ రాజుకు జనించి బ్రాహ్మణులని తన రాజ్యములో కనుపడ్డ వారి సంతా సంహరింపుచు వచ్చినాడు ఈ నిజాంషాహు రాజును సాధించడము పునా శ్రీమంతునికి ప్రయాసగా నుంచు వచ్చినది. ఆ కొండరాజుకు రాజధానియయిన ఘర్డామండల షహరును చుట్టు కొని నర్మదానది ప్రవహింపుచు వున్నది. యీనది మహాత్మ్యమేమంటే గతకాలములో భృగు మహాముని యీ ప్ర్రాంతమున తపస్సు చేయుచు నుండగా నది అతనికి కొంత దూరములో ప్రవహించినది. భృగు మహాముని నా సమీపముగా వచ్చి ప్రవహించక పరగడగా పోవలసిన దేమని మనసులో నొచ్చుకొన్నంతలో తత్పూవణపు ప్రవాహమును •

[పుట 147]
వదిలి భృగుమహాముని సమీపముగా వచ్చి ప్రవహించింది. పూనము ప్రవహించి మళ్లిన చోటువరకు ఇప్పటికిన్ని బడాయింది వితము వంటి తెలుపు నునుపు వణములతో భూమి చూసత్తున్ను తెముయ మయి యున్నది. ఆ శిలను ఇక్కడి దేవస్థళాలలో నిండుగా చేసి యుంచుచున్నారు. నర్మదాలింగాలు తెచ్చి అమ్మే కోనా లు ఈ శిలలతో కోడిగుడ్డు చందముగా లింగాలు చేయించి స్వయంభువు లని దేశాంతరాలలో అమ్ముచున్నారు. మెట్టుకు వీరు ఎంత కృతి మముచేసినా నర్మదశిలలు శివస్వరూపాలు అనేమాట సశ్యము వెనుక ఆ లింగాలను ఆరాధన చేసేవారికి అభ్యుదయమే కలుగును. ణ ఈ కొండరాజు అపారమయిన ధనముగలవారు గనుక అణీయు డుగా నుండినాడు. ఆ రాజు వేసుకొన్న సవరత్న ఖచితముగా పాసు' ఆ (పాపోసు) ఒకటి యిపుడు సాగరారాజు సంస్థానములో ఉన్నది దాని వెల నిశ్చయించను ఇప్పటికిన్ని ఆశక్యముగా నున్నది. పుండగా గోవింద పంతులు, గంగాధరబావా, బాలాజీ బావా అని రాణి బాలు ్మణులు ముగ్గురున్ను పరస్పర రక్తసంబంధము గలవారు; వారు పునా శ్రీమంతుని ఆజ్ఞను ధరించిన సరదారులు. వారు నర్మదానదని అనేక సహస్ర సువర్ణ పుష్పములతో ఆరాధించి ఆ నదికటా ఎము సంపాదించి దాన్ని కాలినడకతోనే దాటి మర్దా మండలం జిల్లా తీసుకొని కొండ రాజును పట్టుకొన్నారు. ఆ కొండ రాజు తాను పట్టుబడికి ఋను తన ద్రవ్యమంతా ఆ నర్మదకు ప్రతిగా అందులో వేసి పని వారికి లభించకుండా చేసినాడు. ఆముగ్గుకు సందారులున్ను సాగరాయనే యూరును తమకు రాజధానిగా చేసుకొని అబ్బిసాహెబు అనే తమ వంశస్థునికి ఈ రాజ్యమిచ్చి తమ్ము నాశ్రయించియుండిన ఆంధ్ర దేశపు బ్రాంహణులకు తెలవారాఘాలు ముదలయిన స్థలములలో పుష్కలమయిన జీవనాలు కలగ చేసి అక్కడి కాపు రస్తులుగా చేసినారు. ఆ అబ్బాసాహెబు వాడయినందున కొన్ని సమయములలో తమ చిత్ప్రధమ త్ప్రనమణము చేత.. పునాశ్రీమంతుని సంతోష పెట్టి రవంతి నర్మద సమీప వతి అయిన యీ జబ్బల్పూరుతో చేరిన భూమిని నాగపూరు

[పుట 148]
రఫణిబాబా తీసుకొన్నారు. ఎమ్మట నుండి సంవత్సరముల కిందట యింగిలీషు వారికి కలహము పొసగి ఈ నారునున్ను యిక్కడికి సమీపములో ముకలయిన భూములనున్ను ఆక్రమించుకో ని రాజ్యము చేయుచున్నారు. మళ్ళీ నాగపూరు రాజ్యమును రఘోజీ యిచ్చినా ఇచ్చల్పూరు పరగణాలు పూవణము సాగరారాజుల నమః సాగరారాజుకు పుత్ర సంతతి లేక అతని భార్య చేయుచు నుండి యుద్ధ ప్రసక్తి పెట్టుకోకనే రాజ్యమును రాజ్యము యింది బవారి ఆఫీసము చేసి నాలుగు వీరు యిచ్చిన లక్ష రూపాయిలు తీసుకొని భోజనము చేయుచున్నది గనుక ఆమె తరఫున ఈ జబ్బల్ పూరు రాజ్యమును తాము పుచ్చుకొన్నందున ఈ రాజ్యము నాగ ఈ 'పూలతో చేసిది కాదని కంపణీవారు అనుభవింపుచున్నారు. న ఫూజీ రాజు యీ రాజ్యమును కట్టుకున్నది మొదలు ఈ జబ్బల్ పూరు బస్తి అవుమా వచ్చినది. యిప్పుడు యింగిలీషు వారి దొరతన మయి: ప్రతి బజారు వీధులు రాజవీధులున్ను విశాలముగా లక్షణ ముగా కట్టించి బహు మందరముగా నిమ౯లముగానున్ను 'పెట్టుకొని యున్నారు. సారవత్తయిన భూములు గనుక అనేక తోటలు వూరి చుట్టున్ను వేసియున్నారు. ఇప్పుడు సివిల్ అధికారము చేసే దొరలు ఊరికి ఆ విడియల దూరములో సుందరమయిన తోటలు వేసి బంగా ళాలున్ను కట్టుకొని శాలలు (నీడకోసం రెండు పక్కలా పాతిన చెట్ల వరుసలు) వేసి వేడుకగా కాపురమున్నారు. ఇక్కడ నుండే సుమారు ఒక పటాలం దండున్ను అందుతో చేరిన డాక్టర్ మొదలయిన దొరలున్ను • మరియొక పక్క తోటలో బ్యాగుకసులు కట్టుకొని కాపురమున్నారు. సకల పదార్థాలు దొరుకును. కండ గలిగి గొప్పవిగా నుండే దోస కాయలు విశేషముగా అమ్ముతారు. పలవర కాయలు ఇక్కడ శానా దొరుకును. ఇక్కడనుంచే దేశాంతరమందలి ప్రభువులకు సాగిపోవు చున్నవి. బారెడేసి నిడుపుగల బీరకాయిలు, అమితముగా అమ్ము చున్నారు. బట్టలు పాత్రసామాను ఆయుధ విశేషాలున్ను నయముగా అమితముగా అమ్ముచున్నారు.

[పుట 149]
ర ఇక్కడ గౌనర్ జనరల్ యేజెంటు వుండే స్థలము గనుక హజూ రనిపించుకొని చుట్టుపక్కలా వుండే మైహగు రాజు శ్రీమా రాజు సాగరా గాజు మొదలయిన వారి వకీళ్ళు కాచుకొని యున్నారు. అక్కడక్కడి తాలూకాలు విచారణచేసే ప్రసేపాల్ అసిమాంటుషులు, అధికార ముకూడా జరిగింపుచున్నారు గనుకనున్ను వారి పుజులపై ప్రజెం టుకు అప్పీలు చేయవచ్చును గనుకనున్ను చుట్టుపక్కల ఉండే అనేక రహితులతోను ఈ బ స్తీ నిండియున్నది. నాకు ప్రసాము అ.. సాహు కారు ఒకడు కానుపూరు కాపురస్తుడు ఇక్కడ వసించి సాహుకారు పనులు జరిగింపుచున్నాడు. మేజఁటు అయిన స్మిత్తు దొరగారు అత్యున్నతమయిన మొగలాయి సంతనతో దాపు కలిగిఉన్నా నా పెట్ట శ్రీరాముల కటాక్షముచేత ఫరవానా ఒకటి దారిలో నాకు సకలక్షేచు ములున్ను కలిగేకొరకు హయిదరాబాదు కర్నల్ కేమిల్ నాగపూరు మేసర్ గీ౯ దొరలవలెనే వ్రాశియిచ్చి కాశివర కూడా వచ్చే టట్టుగా చప్ప రాశి అనే బిళ్ళబంచాతును ఒకని తయినాతి చేసినారు. యీ జబ్బల్ పూరు చేరేవరకు నాతోకూడా నచ్చిన వారించ కున్ను సురక్షితముగా ఉన్నా యిక్కడ చేరిన రెండు మూడుదినములకు వారిలో నలుగు రయిదుగురికి అడివి గడిచివచ్చినా తత్సంబంధ మయిన చలిజ్వరాలు తగిలినవి. యీ యూరిలో చిన్న పడుచులను కొందరిని తెచ్చి అమ్మేటట్టువిన్నాను. యీ బస్తీలో ౧౨ తేదీదాకా నిలిచినాను. ౧౩ తేదీ ఉదయమైన 24 గంటకు లేచి ఇక్కడికి . కోసుల దూరములో వుండే గోసలపూరు అనేవూరు ౧౦ గంటలకు చేరినాను. మధ్యనున్న ఊళ్లు: నెం. కొటా సహాగిం పరియెనునదిం పన్నాగరు రేవురాం కూసుమీకుం బోజాగల్ గోసలపూరు ౧. జబ్బల్ పూరులో తాలూకా ప్రిన్సిపాల్ అసిస్టెంటు అయిన కర్నల్ ప్లీజన్ గారు. శిఫారసుఉత్తరా లిచ్చి కాశీవరకు చప్రాసీ నిచ్చి పంపివారని వ్రాత పత్తి ౧33 పుట లో నున్నది. ఈ స్లీమన్ గారు తరువాత హిందూదేశాన్ని గురించి అనేక గ్రంథాలు వ్రాశారు.

[పుట 150]
అనే ఘట్ట వేసియున్న ది. చున్న ది. కాశీ యా స్ట్రో చ రి శ్ర చరిత్ర న్న నరంగి కొండకు పొయ్యేమార్గము వలె సడక్కు ఋకు పక్కలా మామిడి చెట్లు అశ్వద్ధాలు శాల ఆ చెట్లు చూడగా వేసి యాడాది అయినట్టు తోచు పొడిగా యిదు పక్కల తోపులతో వరిపయిరులతో శృంగారముగా ఉన్నది. చిన్న వాగులకు వారధులు కట్టినారు. పెద్ద వాగులకు నెల్లురాళ్ళతో ఇనుప మేకులు బిగించి యెక్కి పెద్ద పరిగితే దారిని కోయకుండా వానికి వియిపుగా పట్టు కట్టియున్నవి. యీచెట్ల శాల సూర్యరశ్మిపన్నడదు. గుర్రపు బండ్లు వేడుకగా నడిచి పోవచ్చును. ఈ దారులనున్ను శాల వృక్షాలనున్ను కాపాడడానికి రీమా అజీ యూరిలో ఒక దొరను తగుపాటి సిబ్బందితో మాగ౯ విచారణ త దా కలగ చేసి ఉంచియున్నారు. ఈ దారుల విష యన్లు బంగాళా గౌజర్ మెంటువారు చేసే వయానికి ఈశ్వరుడు సంతోషించునని తోచుచున్నది. దారిలో పెన్నగరు అనే వూరికి నా ముందు ఒక పెద్దనది దాటవలసినది. యిక్కడ దోనెలు ఉన్నవిగాని నాకు కాలువడగా నే యుండెను. "నే వాగు దాటవలసినది. ఈ గోపలపూరు పెద్దది. యున్నారు. పెన్నగరుకు ఇవతల ఒక పెద్ద దుకాణాలు కొట్టాయిలున్ను కట్టి అవి వసతివికావు గనుక వూరికి సమీపాన నుండే ఒక కొలను వొడ్డున జేరాలు వేసుకొని దిగినాను. అది రమణీయ మయిన జలము గలది; ఫలవృక్షాలతో నున్ను ఆవరింపబడియున్నది. ఒక గోసాయి ఇక్కడ శివప్రతిష్ఠ చేసి కొన్ని మంటపాలు కట్టినాడు. అందులో కొన్ని నూతన సృష్టములయినా యీశ్వ రాజ్ఞ చేత శిథిలము అయియున్నవి. యీ యూరిలో సకల పదాథాజులున్ను పుష్కల ముగా దొరుకును. చింతపండు మిరపకాయ యీ రెండు వస్తువు లున్ను బహు ప్రయత్నముమీద కాశీ పర్యంతము దారిలో నా " 14 1 పరంగికొండ ఆరోగా చెన్న పట్నంలో సెంట్ తామస్ మౌంటు. దీనికి పోయే రాజబాటకే నంటురోడ్డు అని పేరు. ఆ కాలానికే ఇది చాలా అందముగా ఉండేది. కాలవేసి యున్నదనగా నీడకోసం రోడ్డుకు రెండు పక్కలా చెట్లువరుసగా వేయబడెనని అర్థం.

[పుట 151]
బ్రాహ్మణ పరిజనానికి చాలేటట్టు జబ్బల్ పూరు బస్తీలో సంపాదించి బియ్యముతోకూడా రెండు బాడిగె గుర్రాలమీద గుర్రము ౧కి ౧౦ నాగపూరి రూపాయల వంతున కాశికి బాడిగె మాటాడి యేప రచి తీసుకొని వచ్చినాను. ఈ యూరిలో ఈ రాత్రి నిలిచినాను. ౧ర తేది ఉదయ మయిన ౬. గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౮ కోసుల దూరములోనుండే సలమాబాదు అనే ఊరు రెండు గంట లకు చేరినాను. నడిమిఊళ్ళు: నెం॥ హోదంన్నయనది రేపరా - మోహలా బజారి౧ - మహీర్రా - సోమిరియా ౧ - పరవా - శిహోరాం - మాసం ధనుగా౯ - ౧ చపా ౧ - సలమా బాదు ౧, బోయీలు యీదినము మెండగొట్టు పడినందున చపా? అనే వూరివద్ద నారు వంటచేసుకొని భోజనముచేసి వచ్చే దాకా నాలుగు గడియలు నిలవడమయినది గనుక మజిలీ చేరడానికి ఇంత ప్రొద్దు పోయినది. దారి నిన్నటివలె సౌఖ్యప్రదముగా జాలవేసి యున్నది. దారిలో హోరా అనే యూరు బహు గొప్ప కనుబా, బస్తీ అయినది. సుందర మయిన మామిడితోపులు గుంటలు చెర్వులు చిన్న దేవాలయాలు జప మంటపాలున్ను కలిగి యున్నది. యీ యూరి వరకు అడివిలేదు, వెల్లడిగా నున్నది. పైరుభూమి. దానికి ఇవతలి మజిలీ యయిన సలమాబాదు వరకు దారికి యిరుపక్కలా తేలికె యయిని ఈ మజిలీ యూరి అడివి కలిగి యున్నది. జబ్బల్ పూరు మొదలుగా వరకు భాట కిరుపక్కలా దూరములో చిన్న కొండలు కనుపడుచు వచ్చు చున్నవి. యీ సలమాబాదులో దుకాణాలలోనే దిగినాను. ఇది తహశీలుదారుడు ఉండే కసుబాస్థలము, ప్రతి యూనికిన్ని ముసాఫరుల సరఫరాయి నిమిత్తమై ఒక కొత్త వాలు ఉన్నట్టు ఈ యూరిలోనున్ను ఒక కొత్తవాలు ఉన్నాడు. సకలపదాధారాలున్ను దొరుకును, ఈఆచార నియమములు మనోబఁధ హేతుకము లనిన్ని “అభావే విరక్తి" అనే సత్యవచన ప్రకారము సాగని పక్షమందు ఆ నియమాల విూద విర క్తి పుట్టగలదని యనడానకు ఒక దృష్టాంత మే మంటే, మేము చెన్న పట్టణము వదలి వచ్చిన వెనక హైదరాబాదుకు ఇవతల నుండే మల్లుపేట అనే ఊరివరకు బ్రాహ్మణ యిండ్లు వుండి కష్టపడితే,

[పుట 152]
కాశీ యాత్ర చ రీ త్ర చరిత్ర ఉపయో యీ స్థలము దొరుకుచు వచ్చినందున బ్రాహ్మణయిండ్లు వినహాగా యిత రము లయిని చావిళ్ళు మొదలయినవి అనేక జాతులకు గించేవి గనుక ఆ బాహ్యప్ర దేశములలో దిగడానకు నాతో కూడా నచ్చిన మూఢభక్తి యాచారములవల్ల కడ తేరవలసిన స్త్రీలకు యెంతమాత్రము సంమ్మతి లేక పోయినవి. మల్లుపేటలో బ్రాహ్మణ యిండ్లే లేకపోయినవి. అవతల పోవడానికి మహ త్తరమయిన అడివి నిర్బంధపెట్టెను. వాన వచ్చితి వచ్చితినని భయపెట్టసాగెను. డేరాలు మొట్టమొదట అక్కడ వేయించి, ఒక ముసాఫరుఖానాలో వంట చేయించి కూడా వచ్చిన వారిచేత ఒక ఆబ్దిక శ్రాద్ధమున్ను చేయించి నాను. నాటిదినము మా స్త్రీలు అన్యాయముకద్దా; మాలమాది గెలుదిగే చావిడిలో యెట్లా అన్నముతినేది? అని విసుకుకొనుచు, వారు వారు సత్యమున్ను పెట్టుకొనే ముగ్గులు పూజలు మాని పురు గులు కొరికనట్టు భోజనము చేసేవారు. అవతలి మజిలీలలో వషణము కురియుచునుండగా మొట్టమొదట డేరాలలో భోజనము చేయవలసిన ప్రకరణము వచ్చినప్పుడు ఈ తురకలు శూదృలున్ను తాకే యీ మయిల బట్టలకింద యెట్లా భోజనముచేసేది? అని ముఖాలు చిన్న బుచ్చుకొని అయినట్టుతిని తీచి నారు. పిమ్మట బ్రాహ్మణయిండ్లే కండ్ల పడడములేక చావిళ్ళు అంగళ్ళు డేరాలు యివి వినాగా వేరేనీడ దొరకని పక్షము పూరాగా సంభ వించిన వెనక, డేరాలుతడిస్తే ముయిల లేదని పయిగుడ్డలు తాకకుండా వంగి కూర్చుండి భోజనము చేయవచ్చు సనిన్ని బోధఅయినది; కాబట్టి ఆ డేరాలలో భోజనము చేయసాగిరి. మరిన్ని అందులో భోజనము చేయడములోనున్ను శూద్ర దృష్టి పరి పాటిగా తగులుచు వచ్చినా అదిన్ని యింపుగా నుండినది. మాండుగాం మొదలుగా నిడివీధి అంగళ్ళు గోమయముతో లెస్సగా అలికి పెట్టి వసతి గావుంటే అనేక జాతులు అందులో వండుకొని భోజనాలు చేసేది నిశ్చయముగా తెలిసివున్నా మనస్సుకు అవి రమ్యములుగా తోచి ఒక తెరచాటున వారు తమ ప్రతిదిన పూజలకు కూడా పరిశుద్ధస్థలమని యెంచి సహజముగా అన్ని క్రియలున్ను యీ నడివీధి అంగళ్ళలో జరుపుచున్నారు. ఈ సలమాబాదులో యీ దినము వసించినాను. ఈ

[పుట 153]
౧. దారి ౧ వ తేదీ ఉదయాన గంటలకు లేచి యిక్కడికి ఆరు కోసుల దూరములో నుండే మురువారా అనే గళగ్రామము ౧౦ గంట లకు చేరినాను. నడిమి వూళ్ళు: నెం ౧ం తెవురి నయ్యగా ౧లక్కె పటారి ౧ పిప్పర చేడు దేవుడి ౧జింజిరి ౧ మురువారా నిన్నటిదారివలెనే శాల వేసి రమణీయముగా నున్నది. పయి మజిలీ పూరు ముందరనే కాటిని అనే నది దాటవలసినది. యిక్కడ దోనెలు వేసి యున్నా నేను కాలినడకతోనే దాటినాను. దేవురి అనేవూరివద్ద మురువారా నేవారు అనే నదిఒకటి దాటవలసినది. అది మొదలుగా చేరేవరకు చిన్న పవతాలు దారికి నిరుపక్కలా సమీపమున నున్నవి. పొడిచెట్లు అడివివలెనే యున్నవి. ప్రతిదినమున్ను అక్కడక్కడ మను ష్యులు భాట మరామత్తు చేస్తూ శాలగా పెట్టియుండే చెట్లను పశువులు తినకుండా చుట్టు అడివికొయ్యలతో గాదులు కట్టుచునున్నారు. దేహ నాగపూరు `మొదలుకొని ముఖ్యముగా జబ్బల్ పూరు మొదలు గానున్ను సకల స్త్రీలున్ను వృద్ధులతో గూడా బహు పనితరముగా అనేకవిధాలుగా చేసి వెండివలె శుభ్రముగా నుండే కంచు పాంజేబు లున్ను మోచేతులకు పొడుగుగా ఆలోహముతోనే చేసిన కడియా లున్ను ధరించియున్నారు. భూమి సారవత్త నయినది గనుకనున్ను దేహము పృథ్వీ భూత సంబంధ మయినది గనుకనున్ను స్త్రీలు పురుషుల వలెనే కండపుష్టిన్ని దేహవణ మున్ను కలిగియున్నారు. మాద్యంతమున్ను పావడ పయిట రవికె వీటి చేత నిండుగా కప్పియుండ డముగాక పురుష దశన మయినంతలో ముఖమునకుకూడా ముసుగు యిడ్చి కప్పుకోవడానకు మాత్రమే యిక్కడి స్త్రీలకు తెలుసును గాని దాక్షిణాత్యులవలె చిన్నెలు వన్నెలు కులుకులు బతుకులు చేయ డానికి యేపాటిన్ని తెలియదు. పనిపాటలు చేసే సామాన్య పురుషులు అందరున్ను తల మట్టుకు యిమిడేటట్టు ఒక కుళ్లాయిపలె యేప రచి దానిచుట్టూ విశాలముగా ఒక చట్టము వెదురు దెబ్బలతో నున్ను మందారపు ఆకులు మోదుగాకులతో నున్ను గొడుగు చందముగా యేప౯రచుకొని యెండకు వానకున్ను తలకు వేసుకొని నడుస్తూ బయిలులో పనిపాటలు చేస్తూ వుంటారు.

[పుట 154]
శాశీయాత్ర దరి యీ మజిలీ వూరు రహితు పుష్టిగలది, నేను దుకాణాలలోనే దిగినాను. యిది నదీతీరము. సకల నస్తువులు ముసాఫరులకు దొరకును. యీ తపాలు రాత్రి యీ యూరిలో వసించినాను. జబ్బల పూరులో వుండే తపాలు ఆఫీసు మ్యానేజరు రుషుచందరుదత్తు బాబు అనేవాణ్ని మంచి తనము చేసుకొని, ప్రతిచౌకిలోనుంచి ఒక తపాలు మనిషి వచ్చేటట్టు జాగ్రత్త చేసుకున్నాను. హయిదరాబాదు మొదలు మనిషి కూడా వచ్చుటచేత ఖచు విస్తారము తగులుచూ వచ్చినా యీ పరి రాష్ట్రములో దారి తప్పితిమి అనే మాటలేదు. దారి యెటు పోవలసినదని ఒకణ్ణి అడగవలసినది లేకుండా దారి తెలిసి నడుస్తూ రాబట్టి సౌఖ్యముగా వున్నది. యీ మురువారాలో యీ రాత్రి వసించినాను. ౧౯. వ తేదీ ఉదయాత్పూవణ మే 3 గంటలకు బయిలు దేరి ౧౦ గంటలకు యిక్కడికి కోసుల దూరములో వుండే సభాగంజ అనేయూరు చేరి అమావాస్య గనుక వంటభోజనములు దుకాణాలలో చేసుకొని ౨ గంటలకు బయలు దేరి అక్కడికి కోసులలో వుండే గుణవారా అనేయూరు సాయంకాలము ౬. గంటలకు చేరినాను. నడివూళ్లు: నెం ౧ ౨. చెక్కాం జాకాహి ౧ సభాగంజు నయం ౧ గుణవారా 0 - 1. సదరహి మురువారా వద్ద ఒక నదిని దాటవలెను. నేను దోనె లున్నా వాటితో దాటితే కాలతామస మవుచున్నదని మొలలోతు నీళ్ళలో కాలినడకగానే దాటినాను. దారి నిన్నటిదారివలెనే సడక్కు వేసి చక్కబరచి యున్నది. అయితే కొంత మేర యెర్రగులక దొరక నందున బంకమట్టితో గట్టించియున్నది. అక్కడ యెండినచోట ముండ్లపలై గుచ్చుకొనుచున్నది. తడిసిన తావులో అడుసుగా నుంచు న్నది. అయినా కాలు దిగబడడము, జారడమున్ను లేదు. చెక్కా అనే గ్రామము మొదలుగా గుణవారా మజిలీవూరు వరకు వారికి నిరు కొండ లున్నవి. పక్కల సమీపమందు సుందరము లయిన యధోచితమైన నునుపుగలిగి అందముగా నున్నవి. కుడిచేతిపక్క కొండ బురుజుకు 'వెంబడి బురుజును కట్టినట్టు యేప౯డియున్నది. అవి

[పుట 155]
మనుష్యులు సకల స్వరూపాలున్ను ఏపజారచడానకు ఈశ్వరుడు ఒక మాదిరిని సృష్టించి చూపించుచు వచ్చుట సిద్ధము గనుక, కోట బురుజులను మనుష్యులు కట్టను ఈ కొండను సృష్టించి చూపించినట్టు తోచుచున్నది. ఔట కిరుపక్కల పొడిచెట్లుగాని అడివి లేదు. దారిలో విస్తరించి వరిపయిరు వేసియున్నది. పచ్చికె దట్టముగా కోగులముగా పొడుగుగానున్ను పెరి గేభూమి పెరి గేభూమి సారవత్తయినది గనుక నిర్మల మొదలు శింధిఅనే వూరిదాకా భూమి పచ్చికబాగా పట్టివున్నందున నున్ను మృదువయిన తియ్యని నల్ల రేగడమట్టి గలిగి యున్నందు ననున్ను అంత మేరయున్ను సారవత్తయినదని చెప్పవలెను. పయిగా ఆ భూమి చెట్లబలం ఇతరభూమి చెట్లకులేదు. అయితే వాస కాలమున అక్కడ. వసించేవారికి కాలు దిగబడుచున్నది గనుక ప్రయాస విస్తారము. ఒక విధమయిన సౌఖ్యము ఈశ్వరుని కృపవల్ల కలిగితే ఒక విధమయిన కష్టమున్ను కలిగి యుంచున్నది. సభాగంజు అనే గ్రామము మజిలీస్థలము. దిగను అంగళ్ళు వసతిగావుండవు. అన్ని పదాధాజులున్ను దొరుకుచున్నవి. గుణవారా అనేవూరిలో అంగళ్ళు దిగను మంచి వసతిగా నున్నవి. చెక్కా అనే వూరు మొదలుగా మయిహరు రాజు రాజ్యము. అతనికింది అధికార స్థులు గొప్ప ముసాఫరుల సరఫరాయి నిమిత్తమై కొతవాలు మొద లయిన మనుష్యులను వుంచియున్నారు. ఈ గుణవారాలో ఆ రాత్రి వసించినాను. ౧౭ తేదీ పొద్దున ౬ గంటలకు లేచి ౧౦ గంటలకు కోసుల దూర మం దుండే మైహరు అనే రాజధాని చేరినాను. మధ్యనున్న సూళ్ళు. నెంబరు 03: గురయ్యాం మైహరు 0. యూ యీ మైహరు యధోచితముగా బస్తీ అయినది. దారి నిన్నటి దారివలె సడక్కు వేసి యున్నది. వానవల్ల అక్కడక్కడ దారి చెడి ఉన్నందున మనుష్యులు మరమత్తు చేయుచున్నారు. నిన్నటివ లె కొండల నడుమ దారి పోవుచున్నది. అడివిలేదు. ఈమైహారులో జబ్బల్ పూరు యిలాకా రహదారులు విచారించే దొర ఒక బంగా కట్టి తన ఠాణాను ఒక డభేదారునితో కూడా వుంచి యున్నాడు. రాజు కోట

[పుట 156]
లోపల వున్నాడు. ఉత్తరువు లేకనే ముసాఫరులను కూడా లోపల పోనివ్వరు. వూరి చుట్టూ మంచి చెరువులున్ను గుంటలున్ను ఉన్నవి. అందులో దాము వేసి యున్నది. ఊ. వద్ద పవ తాగ్రమందు ఈ రాజు తన యిష్ట దేవత యయిన శక్తికి గుడి కట్టించి యున్నాడు, ముసాఫరు లకు గాను సదరహిబంగళాదగ్గిర ఒక చెరువు కట్టమీద సరాయి అనే ఒక పెద్ద కొట్టాము కట్టించి యున్నాడు. యున్నది. అందులో నీ ముసాఫరులు గట్టున శివాలయ ఒక పెద్ద అందులో నొక అంగడి దిగవలసినది. మరియొక గుంట మున్నది. అందులో ఒక మధ్యరంగ మున్ను చుట్టూ తాళ్వారము (మండువా వసారా) న్నూ పయిన అంతస్తులతో రెండుస్తూవీ లున్ను అందులో రెండు అరలున్ను నాల్గు దిక్కులలో నాల్గు పమంటపాలున్ను కట్టి యున్న వి... గడి నేను కన్యాకుమారి మొదలుగా ఇదివరకు దేశసంచారము చేసి ఆ సంతలో దాక్షిణాత్యులకున్ను ఉత్తం దేశస్థులకున్ను ఆహారాదులున్ను ధైర్య స్థైర్యములున్ను బింబారాధనలున్ను మీ రందరున్ను శ్రుతిస్మృతి పురాణములను అనుసరించినవారైనా, భేదించి యుండుటకు కారణ మేమని లూహించగా నా బుద్ధికి తోచినది యేమంటే యీ బ్రహ్మాండము కోడి గుడ్లు ద్దు చండముగా సుబ్రహ్మ యాజ్ఞ చేత రజ్జువుచేత విడవబడ్డ బొంగ రము వలెనే కొన్ని బ్రంహ్మాండాలకు జ్యోతిభూజ తముగా యేప౯రచబడి యుండే సూర్యునికి ఒక ప్రదక్షిణము 3౬. శి దినములు చిల్లర యలకు చేసేది గనుక ఆ సూర్యునికి ఈబ్రంహ్మాండములో అభిముఖ ప్రదే శముగా వుండేదాన్ని మనవారు నిరక్ష దేశమని చెప్పుతారు. యింగి అక్కడ మధ్యాహ్న లీషువారు దానినే లయను అని చెప్పుతారు. కాలానికి ఆయా వస్తువులనీడ వాటి గాత్రము లో లయింపుచున్నది గనుక ఆష్ట్ర దేశము మిక్కిలి ఉష్ణకరమైనది. ఆ ప్రదేశము మొదలు గణితజ్ఞులు భాగించి ఉత్తరధృవుని పర్యంతము ం భాగలుగా యీ యున్నారు. ఆవుత్తర ధ్రోవుణ్ని యింగిలీషువారు నాతుజు పోల్ అను మొదలు భాగకు భాగకున్ను ఉష్ణము చున్నారు. ఆ నిరక్ష దేశము జ తగ్గుచు వచ్చుట వలన అక్కడికి నిండా దూరపు ప్రదేశము శీతము

[పుట 157]
ణ శీతతరము అతిశీతతరము న్నవుచు వచ్చినది. ఆ ప్రకారము భూమిని భాగించి నంతలో కన్యాకుమారి తొమ్మిదో భాగంలోవున్నది. చెన్న పట్టణము ౧౮ భాగలోనున్ను హయిదరాబాదు ౧౮ భాగలలోనున్ను నాగపూరు. ౨౨ భాగలోనున్ను అగరా(ఆగ్రా) ౨౬ భాగలోనున్ను ఢిల్లీ ౨౯ భాగలోనున్ను వున్నవి గనుక కన్యాకుమారి 'మొదలు సుమారు ౧౫ భాగలో నుండే నెల్లూరి వరకు భూమి ఉష్ణకరమయిన వెన్న యెట్లా ఉష్ణానికి క్రమక్రమముగా పలచన అవుచున్నదో తద్వత్తుగా ఆయుష్ష భూమిలో వసించే వారి హృత్కమలము మృదుభావమును పొందే కొద్దిన్ని వారియొక్క ధైర్య స్థైర్యాలు జాఠరాగ్ని, బలహాని ద్వారా తక్కువ అయివుంటున్నది. 'ఉష్ణ ముప్లైన శీతలం' అనే న్యాయ ప్రకారము జాఠరాగ్నికి ఉష్ణభూమిలో దీపనశక్తి మట్టుబడ వలసినది. సహజ మేగదా: జాఠ రాగ్ని మందగతిని పొందియుండుట చేత కన్యా కుమారి మొదలుగా నెల్లూరి వరకు వసించేవారు త్వరగా జీణజా దశను పొందతగిన తేలికె ఆహారాలైన తమిదెల పుల్లటి యంబలి సద్దిఅన్నము కూటినీళ్ళు గంజి, మజ్జిగెతేట, మిరియాల చారు మొదలయిన భత్యములను పుచ్చుకొనుచు వస్తారు. యీభక్ష్యములు బలకరములు గానందున హృత్కమలాన్ని దృఢతరము చేయనేరక యున్నవి. హృత్కమలము దృఢకరము కానందున బిడ్డ పాపలను విడచి ఎట్లా దూరసంచారము పొయ్యేది? పోతె మనగతి అక్కడ యేమవునో; యిక్కడ వీరిగతి యేమవునో అని భయపడి దేశ సంచారమును దాక్షి ణాత్యులు బహుశః మానుకొనుచున్నారు; ఇంతేకాకుండా యెప్పుడు ధయిర్యము కొంచె మవుచున్నదో అప్పుడు చాంచల్యము జనింపు -చున్నది గనుక చాంచల్యద్వారా వస్తువిషయములుగానున్ను స్త్రీ భోగాలు మొదలయిన వాటి విషయముగానున్ను నిండా భోగించే శక్తి లేకపోయినా అలాటి విషయములను భోగించవలె నని తత్సంబంధ మయిన ఆపేక్ష యెక్కువ అవుచు వచ్చుచున్నది. అటువంటి వారున్ను ఒక సద్గతిని పొందవలసినది యీశ్వరునికి అగత్యము గనుక అతడు తన చైతన్యము యెక్కువగా ప్రతిఫలించిన అప్పయదీక్షితులు రామా

[పుట 158]
కాశీ యాత్ర చ రి త్య్ర నుజాచార్యులు ఆళ్వారాదులు అప్పర సుందర మాణిక్య వాసులు మొదలయిన వారిగుండా ఆ దేశపు ‘యద్యద్విభూతి మత్సత్వం' అనే పాటి రాజులుగుండా నున్ను ధనికులగుండా నున్ను వారున్న భూమిలో వూరూరికి సమాపఐతిజ్ఞుగా ఒక్కొక్క ప్రదేశాన్ని పుణ్యభూమియని యేప౯రచి ఆ ప్రదేశాలలో మనుష్యుల భ క్తిని ఆకర్షించేపాటి దేవా లయాలను బహు ద్రవ్యవ్యయముతో అమానుషకృత్యముగా వుండే టట్టు కట్టించి అందులో బింబాలకు మంత్ర మూలకముగా మహత్వ పొందింప చేయుచురాగా పాలు, మును కలుగ జేసి ఆ బింబాలకు చేసే రాజోపచారములు మొదలయిన ఆరాధనలు యీ చాంచల్యము ము కలిగిన జనులకు సుఖకరములుగానున్ను ఉత్సాహకరములుగానున్ను అపేక్షితములుగానున్ను వుండేటట్టు చేసి ౠూ సుఖా నక్ష గుండానయినా అట్టి దేవాలయాలకు మనుష్యులుపోవుచు ఉపదరింపుచు అక్కడక్కడి విభవాలను ధనయము గుండా వృద్ధి వారికి ఒక భ క్తి జనితమై తరించడానకు హేతువు అయివుంటున్నదని చేసినాడు. ఉత్తర దేశమున ౧౫ నో భాగ మొదలు సుమారు కిం యో భాగపర్యంతము వసించేవారు, తత్పూవణ దేశస్థుల అపేయా వుష్ణశమనమైన భూమిలో వశించేవారు గనుక నెల్లూరు మొదలుగా శిల్లీ పర్యంతము వుండే వారికి జాఠరాగ్ని క్రమ శ్రమముగా పటుత్వముకలిగి వుండేటందున రొట్టె, నెయ్యి, 1 దూదు ఫీడాలు పప్పు చక్కెర ఘనీభవించిన పెరుగు మొదలయిన దీఘణముగా జీణము శాశగ్గబలమయిన ఆహారాదులు పుచ్చుకొను చున్నారు. తద్వారా హృత్కమలము యథోచితమయిన దృఢ భావాన్ని పొంది ఉష్ణ దేశస్థుల అపేక్షయా ధైర్యస్థైర్యాలు యెక్కువ కలవారై దేశాటనము చేయడానకున్ను గురుకులవాసము చేసి శాస్త్రవిచారణ గనుక శాస్త్ర చేయనున్ను సామర్థ్యము కలవారై యున్నారు విచారణద్వారా జ్ఞానము ఉదయించక పోయినా భక్తి మాత్రము సహజముగా ఈశ్వరునిపట్ల ఉదయించవచ్చును గనుక మూఢులకు ఉత్సాహకరములైన నృత్య వాద్యగీతాలు రుచికరములయిన ప్రసాద తీర్థాలున్ను లభ్యములు కాగల దేవాలయాలు ఉత్తర దేశములో


---


<a id='chapter-07'></a>

# ఏడవ ప్రకరణము: జబల్‌పూరు & మధ్యభారత విశేషాలు

**జబల్‌పూరు కంటోన్మెంట్, థగ్గుల (దారిదోపిడీ దొంగల) నిర్మూలన, బ్రిటిష్ పాలన**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** జబల్‌పూరు నగర వర్ణన, బ్రిటిష్ అధికారి స్లీమన్ నేతృత్వంలో థగ్గుల అణచివేత, ఉత్తర-దక్షిణ భారతదేశ ఆహార, ఆచార వ్యవహారాల తారతమ్యాలు, ఉత్తరాది స్త్రీల వేషభాషలు, విద్యా విధానాలు.

[పుట 159]
అడుగడుగుకు విశేష ద్రవ్యవయము చేత సృష్టించవలసిన అగత్యము లేదని ఉత్తర దేశపు పూవీజకులైన ఉత్కృష్టులు నియమించిన వారు కారు; కాని ఒక వేళ శాస్త్ర విచారణచేసి అందువల్ల భక్తి మాత్రము సంపాదించడముకూడా అందరికి సాధ్యము కాదని ఊహించినవారై యిక్కడి మూఢులు తరించే నిమి త్తమై యీ ఉత్తర దేశములో నున్ను యథోచితమైన దివ్యవయముతో బహు దూరానికి బహు దూర ' మున ఒక్కొక్క నదియందు ఒక్కొక్క మహాత్మ్యము నిర్ణయము చేసి ఆ నదీతీరముదు కొద్ది అయిన దేవాలయాలు నిమి౯ంచేటట్టు చేసి వాటిలోని బింబాలకు యధోచితమయిన పూజలు ఉపాయముగా జరిగించేటట్టు చేసినారు గనుక అందువల్ల యీ శీత దేశపు మూడులు యీ కొంతదూరము కాయాన్ని క్లేశ పెట్టి దేశ సంచారము చేయడానికి సమర్థులు గనుక ఆ ప్రకారమే చేసి అట్టి నదులలో స్నానము చేసి అట్టి దేవాలయాలలోని బింబాలను ఆరాధించి కడతేరుచు వచ్చు చున్నారని తోచుచున్నది. అయితే మూఢవ్యతిరిక్తులుగా వుండే వారు యీ నదుల స్నానాలున్ను చేయనక్కరలేదే అని శంక తోచును. మూఢ వ్యతిరిక్తులకు శాస్త్రమువల్ల కలిగే తెలివి పై పాచిని తోసిన జలమువంటిది గనుకనున్ను మళ్ళీ మూఢత్వము పాచివలెనే కమ్ముచూ వచ్చును గనుకనున్ను మూఢ వ్యతిరిక్తులు మూఢుల అపే క్షయా పెద్దలు గనుకనున్ను మూఢులకు గతి కల్పించవలసినది మూఢ వ్యతిరిక్తులకు మిక్కిలి అగత్య మయినందుననున్ను తృణము మొదలు మేరువు వరకు పరబ్రహ్మ చైతన్యము నిండి ఉన్నదనే నిశ్చయముతో పూవీ౯కులైన పెద్దలు వ్రాసిన నిమి త్తములను బట్టి యేపకారచివుండేస్థల ముల నేమి బింబాల నేమి తీర్థాలనేమి వారి సంకేతానికి యెంతమాత్ర మున్ను భంగము రాకుండా భక్తితో మూఢ వ్యతిరిక్తులున్ను ఆరాధిం పుచు రావలసినది. తద్వారా “యాదృశీ భావనా యత్ర సిద్ధిర్భవతి తాదృశ్రీ ”అనే సత్యవాక్యప్రకారము మూఢులను మూఢ వ్యతిగి క్తులనున్ను తరింప చేయుచు వచ్చుచున్నది. ధైర్య స్థైర్యాలకు నెల్లూరికి దక్షిణములో నున్ను నెల్లూరికి

[పుట 160]
ఉత్తరములోనున్ను వుండే భేదములు తెలియను ఇంకా అడుగున వ్రాయుచున్నాను. తంజావూరు తిన్నెవల్లి సీమువారు 'తాయికి నందవ తగప్ప' అనే వాక్యాన్ని వాడుచు ఊరికి వచ్చిన అధికారస్థుడు ఏమి చేసినా అంగీకరింపుచున్నారు. హయిదరా బాదు నాగపూరు రాజ్యములలో భిక్షకుణ్ని ఒక ముసాఫరులు దిగేస్థల ములో నుంచి నాలుగు గడియలు అవతలికి లేచిపోయి ఉండుమంటే తనకు నా నిలకడగా చేసిన ఆజ్ఞ న్యాయవిరుద్ధము గనుక నా తలకాయ కొట్టిన వెనక కళేబరాన్ని యీ స్థలములో నుంచి వొత్తించవలసినదిగాని నేనుగా భయపడి లేనసిని సర్వాధికారము కలవారిని నిగ్రహించి చెప్పుతాడు. దక్షిణ దేశస్థులకు జెత్తపు దెబ్బ పుట్టించే నొప్పి, కలగచేసే భయము ర దేశస్థులకు తల తెగడములో లేకుండా వున్నది. అయితే 'దక్షిణ దేశస్థుల భయము భక్తిజన్యము కాదు గనుక వుండేదిలేదు. ఉత్తర దేశస్థులు భయప్రేరణ లేకుండా నే చేతనయినంత మట్టుకు న్యాయముగా నటింపుచు వచ్చుచున్నారు. తమ తాత్ప ర్యము యెదటివారి తాత్పర్యముతో భేదించినప్పుడు పురుష వాహిని ప్రకారము అహంకారాన్ని వృద్ధిపొందించి నటింపుచున్నారు. యిటు వంటి మనోబుద్ధి యహంకారాలు స్థూల దేహముతో నెయ్యి పాలలో కలసినట్టు వున్నందున బౌద్ధులు నెయ్యిని పాలలోనుంచి విడతీ సేప్రయాస పుచ్చుకోచాలక పాలనే నెయ్యి అని భావించినట్టు స్థూల దేహాన్నే పరబ్రహ్మ అని భావింపుచున్నారు. అటువంటి భావన కూడా ప్రత్య వాయమయినది కాదని తోచుచున్నది. కొండకొనకు పోవలిస్తే మెట్టు మెట్టుగా యెక్కి పోవలసినది గనుక ఒకరు ఒకదారిగా మరియొకరు మరియొక దారిగా యెక్కుచున్నారు. యే రీతిగా నయినా ఏ పదార్థ మందయినా పరబ్రహ్మను నిరూపించి ఆరాధన చేసి కడ తేరవలసినది గనుక సర్వం విష్ణుమయం జగత్ అనే న్యాయప్రకారము యేవస్తు వును యే నామ రూపాలతో పరబ్రహ్మగా నిరూపించినా బాధకము గాదు. దాక్షిణాత్యులకు అతిసమీపములో అనేక దేవాలయాలు అతివిభవముతో ఉత్సవాలు జరిగేవిగా వుండిన్ని తమకు భోజనమజ్జ నాదులు ఉపచరించేవారు అక్కడలేని పక్షమందు ఆస్థలానికి వెళ్ళ

[పుట 161]
గంట డము మాని ఉపచరించేవారు ఉండే మహాస్థళానికే చెన్న పట్టణపు శెట్లు తిరువట్టూరికిన్ని కోమట్లు తిరువల్లిక్కేణికిన్ని మొదలారులు మయిలాపూరికిన్ని వెళ్లేటట్టు పోవుచు నుంటారు గాని ఒకపూట అన్నము తమ ప్రయాసతో జాగ్రత్త పెట్టుకొనేపాటి ధైర్యముతో ఇతర స్థళాలకు వెళ్లడములేదు. ఉత్తర దేశస్థులు సహజముగా తీర్థ యాత్రలకు అక్కడ యెక్కువ విభవాలు జరగక పోయినా యెరిగిన వారు యెవరున్ను లేకపోయినా బహుదూరానికి వెళ్లుచున్నారు. మళ యాళ దేశస్థులు సేతుయాత్ర వెళ్ళవలి స్తే వర్త్త్ కొట్టి యమణల్ వెళ్లి కట్టియముళ్ దారిలో వున్నదని అద్యాపి జడుస్తారు. హిందూస్థాని దేశస్థులు మనోభీష్టాలు యీడేరవలిస్తే అనాయాసముగా గంగోత్తరి 'మొదలయిన పంచగంగ కావిళ్ళు తెచ్చి దాతా వైద్యనాధ స్వామికి అభి షేకము చేస్తూవస్తున్నారు. ఆహారములు, స్త్రీ సంగమాలున్ను, దృఢతరముగా చేసి ఉ త్తర దేశస్థులవలె దాక్షి ణాత్యులు తృప్తినిపొంది వాటివల్ల వెంబడిగా నీ విరా దాక్షిణాత్యులు మాన్ని పొందకపోయినా దాక్షిణాత్యులు దినానికి నాలు గవస రాలుగా భోజనముచేసి మధ్యే మధ్యే మజ్జిగే తేట మొదలైన పానీ యాలు పుచ్చుకొని చూచిన భక్ష్యయోగ్య స్వల్ప పదార్థాల సంతా చూచినప్పుడంతా తినకోరుచున్నారు. స్త్రీ సంగమాదులలో నున్ను అదేరీతిగా మనస్సున నిబ్బరముతో దేహధర్మాన్ని వుంచ నేరక దృఢముగా భోగించలేకపోయినా, చూచిన మిణుకుకత్తెల పయి సంతా దృష్టిని పోనిచ్చి సంగమాదులలో అనేకావృత్తులు ప్రవ తి౯ంపుచున్నారు. అందువల్ల నే ఆ దేశస్థులకు త్వరగా వీర్యనష్ట మయి అండవాయురోగము కల్గుచు వచ్చుచున్న దాని యింగిలీషు వారు తాత్పర్యము గలవారై వున్నారు. ఈ చాపల్యాలకంతా కారణము పిత్తో దేకమని తోచుచున్నది. యీ పిత్తో పరి యీ పిత్తోపరి కావడా నికి ఉష్ణమే కారణముగాని వేరేలేదు. వాతము రజోగుణధాతువు; పిత్తము తమోగుణధాతువు; శ్లేష్మము సత్వగుణధాతువు. పిత్తము ఉష్ణ భూమిలో ప్ర్రకోపమవుచున్నది; శ్లేష్మము శీతభూమిలో ప్రకోపమవు చున్నది; వాతము ఉభయమధ్యస్థముగా ఇతరములయిన రెండు ధాతు

[పుట 162]
వులతో లంతో 'కా శీ యాత్ర చరిత్ర) ప్రత్యేక ప్రత్యేకముగా కలుసుకొన్నప్పుడు ఆయా గుణము తాను పరికోసం పుచున్నది. అది యెట్లానంటే శీత దేశస్థులకూ శ్లేష్మవాయవు కోసమయి వేధించినట్టున్ను ఉష్ణ దేశస్థులకు ఉష్ణ వాయువు కోనించి వేధించినట్టున్నా గాని శుద్ధ వాయువు ఎక్కడా ఒక స్ట్రోకోపాన్ని పొందడమలేదని తోచుచున్నది. 27 20 1924 ఎనిమి ద ప ప్ర కరణము అయినా ణ యీ మహరు అనే ఊరు బొందిలీ ఖండము మధ్యేఉన్నది. దీని చుట్టూ ం ఆమడదూరపు భూమిని బొందిలీఖండ మంటారు. యీ మహరు రాజు పేరు 'బిపకాశింగు.' వీని తాత పర్నా దేశపురాజు కింద సరదారుగా వుండి పర్నా రాజు తమ్ముణ్ణి యుద్ధములో చంపి నందున చెయి పట్టుగా పట్టి నాకు ఒప్పగించక నా తమ్ముని చంపితివే అని షెరా పెట్టి వర్నా రాజు యీ రాజును తలకాజ్ఞ చేసి తనకు నుపకారము చేసినందున సంవత్సరము ౧కి లక్ష రూపాయీలు యెత్తే యె ణే 1A17 మయిహరు రాజ్యాన్ని యీ రాజు తండ్రికి జాగీరుగా యిచ్చినాడు. అధ్యాప ఆ ప్రకార మే అనుభవింపుచు కుంఫిణీ వారికి చాలా విహితముగా నడుచుకొను చున్ను ఈ దారిని వచ్చిన దొర. లకు కావలసినట్టు సరఫ రాయి చేసి సంతోష పెట్టి యీ రాజు బహు యోగ్యుడని వారివద్ద క్యారకటరు పూనుకొనుచున్నాడు. భగవంతుడు నాయందున్ను ఆ ప్రకారమే గౌరవము కలగ చేసి నందున ఆరాజు సకల విధాలను నాకు ఉపచరించి వెనక నా వద్దనున్ను క్యారకటరు పుచ్చుకొన్నాడు. కొన్ని సంవత్సరములు కిందట తమ్ముడు ప్రయోగవత్తు అనేవాడు అన్నతో కలహపడి జబ్బల్ పూరు యేజెంటుగుండా రాజ్యమును పంచుకొన్నాడు. కింద యిపుడు అతని సగానికి వచ్చిన 20000 రూపాయీల రాజ్య మున్ను ఉన్నది. ఇతని రాజధానినిండా బసి అయినది కాదు. ప్రయాగకు సీహోరానుంచి బలుహోరా మీదుగా ఒక దారిన్నీ మైహరునుంచి చిత్రకూటము మీదుగా ఒక దారిన్ని పోవు యీ బిషన్ శింగు ఈ బిషన్ శింగు

[పుట 163]
చున్నది. ఆ రెండు దోవలున్ను దగ్గిరై నా సడక్కు వేసివున్నందుననున్ను అన్ని విధాలా ప్రయాస నిచ్చే మార్గములు గనుకనున్ను ఆరామడ చుట్టయినా సుడకు వేసిన నిశ్చయించినాను. ఈ మైహరులో దారిగుండా మిరిజాపురానికి వెళ్ళేటట్టు తేది మధ్యాహ్నము వరకు వుండి నడిమి మూడు గంటలకు బయలు దేరి ౬ కోసుల దూరములోనున్న అమ రాపాటక్ అనేవూరు రాత్రి గంటలకు చేరినాను. నెంబరు ౧౮. బరహ్వ వూళ్ళు: ౯ ముందరి మజిలీవలె సడక్కు వేసియున్నా అమరాపాటక్" ౧ దారి మెరగులక వేసి గట్టించి నందుననున్ను వషా కాలము గనుకనున్ను భూమి గౌరవణపు రేగడ అయినందుననున్ను నడవను అనుకూలముగా నుండలేదు. మైహరు వూరికి కో సెడుదూరాన తమసానది దాటవలెను. అమరాపాట పూరీ ముందర జింజిరీ అనే కాలవయొకటి దాటవలెను. ఆ కాలువ వరకు అమరా మైహరు రాజ్యముసరి. దానికి ఇవతల రీమారాజు రాజ్యము. పాట౯వూరు గొప్ప బస్తి అయినది. అంగళ్ళు విస్తరించి వున్నవి. అన్ని వస్తువులు దొరుకును. రీమారాజు తన తరఫున గొప్ప ముసా ఫరుల సరఫరా నిమి త్తమై ఒక కొత్త వాలును వుంచియున్నాడు. మైహరు నుంచి అమరాపాటనుకు వచ్చేటప్పుడు మాగి౯ములో కుడిచేతితట్టు మాత్రము కొంతదూరములో కొండ అగుపడుచు వచ్చుచున్నది. ఎడమచేతిపక్క కొండలు అక్కడక్కడ తునిగి సంక్షేపబడుచు వచ్చు చున్నవి. వాటిలో రెండుకొండలుఒకటి ఫిరంగిగుండ్లు రాశిపోసి అతి కిన చందముగానున్ను, ఒకటి ఒంటికంభము డేరాచందముగానున్ను వున్నవి. యీ వూరిలో అంగళ్లలో యీ రాత్రి వసించినాను. ౨౧ తేది ఉదయమయిన గంటలకు లేచి యిక్కడికి 3 కోసుల దూరములోవుండే పల్నా అనే వూరు గంటలకు చేరినాను. జబ్బల్ పూరు దాటిన వెనకకూడా కొందరు బోయీలు కావటి వాండ్లు బంట్రౌతులున్ను అటు ముందు దాటివచ్చిన అడివి గాలి సంబంధమయిన చలిజ్వరాలతో పడ్డందున కొందరిని డోలీలలో వేసి కూడా తేవలసివచ్చినది; గనుక వారు వచ్చి కూడా కలుసుకొనే నిమిత్తమయి

[పుట 164]
1 యింత చిన్న మజిలీ చేసినాను. డోలీ అనగా ఒక చిన్న నులక మంచానికి బొంగు కట్టి యిద్దరు మోసేది. యిక్కడి బోయీ లను డీమర్లు అంటారు. వా రిద్దరు అటువంటి డోలీని సాధారణముగా నా సవారితో కూడా మోసుకొని వచ్చిరి. దారి నిన్నటి దారివలెనే అనుకూలమయినది కాదు. ఈ వూరు చిన్నది. జలవసతి కద్దు. దీన్ని యీ దేశపు బ్రాహ్మణునికి రీమా రాజు యీనాంగా యిచ్చినాడు. మజిలీ వూరు కాదు గనుక ప్రయత్నము మీద బియ్యము మొదలయిన సామానులు అందరికిన్ని దొరికినవి. యిక్కడ యీ రాత్రి డేరాలలో వసించినాను. తేది ఉదయాత్పూవణము 34 గంటకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములో వుండే గీమారాజు యొక్క రాజధానిని (రీమా) చేసినాను. నడిమివూళ్లు. నెం - ౧ణి - వుమురి ౧౫ - వుగురి - ౧ రీమా ౧. తోటలు దారి నిన్నటివలెనే వున్నది. రీమా అనేవూరి ముందర తమసా అనే నది మళ్ళీ దాటవలసినది. ఈ నది గంగలోనుంచి చీలివచ్చేదిగా 'చెప్పుతారు. రీమా బహు గొప్పవూరు. కోటలోపల రాజు వుంటాడు. కోటకు బంట అంగళ్ళు మొదలయినవి వున్నవి. వూరిచుట్టు గుంటలున్ను కొన్ని వున్నవి. సకలమయిన పదార్థాల లున్ను దొరుకును. చింతపండు గూడా బహు ప్రయత్న ముమీద ఒక శేరు యిక్కడ దొరికినది. నాతో కూడా వచ్చిన స్వదేశపు పరిజనులు మిరపకాయలు చింతపండు తిననందున మాకు రోగాలు వస్తున్నవని భ్రాంతిపడి చెప్పుతారు. వారికి చింతపండుకు బదులు గోఁగుకూర చింతాకు చింత పిందెలు దొరుకుచు వస్తున్నవి. ఉపపన్నులయిన యాత్ర వచ్చేవారు నా వలె మోసపోకుండా స్వదేశ పరివారసంరక్షణ నిమిత్తమై నెల లకు చాలేపాటి చింతపండు మిరపకాయలు మిరియాలు ఆవాలున్ను నాగపూరులోనే జాగ్రత చేసుకొని కూడా తీసుకొని రావలసినది. లోగడ నేను వ్రాసిన ప్రకారము కోసుకు మూడుకోసులుగావుండే కొండకోసులు నర్మదానదితో సరి. జబ్బల్ పూరు మొదలుగా ఆను కొనే కోసులు కొంచెమెచ్చుగా మన దేశపు కోసులకు సరిపడుచున్నవి. నాగపూరు మొదలుగా వక్కలు లేవు. పోకలు వొత్తి కాచుతో

[పుట 165]
కూడా వేసుకొనుచున్నారు. యీ సంగతి నాగపూరిలో తెలిసి నందున నా దేహ సంబంధికులకు మాత్రము కాశివరకు చాలే పాటిగా నాతో కూడా వచ్చినవారు వక్కలు కొని తెచ్చినారు. యీ దేశస్థులు హుకా తాగడము చేత పొగాకు సాధారణముగా దొరుకుచు వచ్చుచున్నది. తమల పాకులు జబ్బల్ పూరు మొదలు అతినల్పువర్ణముతో బిల్వ పత్రి మిక్కిలి ప్రయత్నము వలెనే వుండేవి దొరుకుచున్నవి. ఆలాటి నల్లని వణ౯ ముగల తమల పాకులే పెద్దవిగా దొరుకుచున్నవి. హయిద రాబాదు మొదలుగా అమ్మే నెయ్యి మంచిది కాదు, గనుక నాగపూరు వరకు వెన్న తీసి నెయ్యి కాచుకుంటూ వచ్చినాము. నిమ్మట జబ్బల్ పూరు వరకునున్ను అటు యివతలనున్ను వెన్న మజ్జిగె దొరక డము ప్రయాస అయినా నాకు యీ రాజ్యములో అక్క డక్కడ. గొప్పవారిని శ్రీరాములు విహితము చేస్తూ వస్తాడు గనుక దొరికే తావులో నుంచి దొరకనితావుకు వెన్న మొదలయిన పదార్థాలు నాకు ముట్టుచున్నవి. ఆగామి సంచిత ప్రారబ్ధ కమా౯లలో మూటిలో నున్ను “అవశ్య మనుభో క్త వ్యం కృతం కర్మశుభాశుభం” అనేవచనము ప్రారబ్ధ రమణ విష యమై సత్యమై వుండగా ఈశ్వరకటాకు మేమి చేయగలదు? మనము చేసినంత అనుభవించవలసిన దాయెనే అని సందేహపడి యీశ్వర భజన చేసి యీశ్వరస్త్రీయము అయిన పనులు చేసినంతలో అది పయివాక్యాన్ని అనృతపరచకుండానే ఆ ప్ర్రారబ్ధకర్మఫలము దుఃఖమయిన పక్షమందు దుఃఖఫలమును పొందకుండాచేసి అభ్యుదయాన్ని నిస్సందేహముగా పొందింపచేస్తున్న డ నేటందుకు సాధనములయిన వచనములు “కోట యో బ్రహ్మహత్యానా మగమ్యాగమ కోటయః, సద్యః ప్రళయ మాయాంతి మహా దే వేతి కీ ర్తనాత్" ఇది మొదలయినవి అనేకములున్నవి. యీ వచనములు సత్యములయితే అవశ్య మనుభోక్తవ్యం అనే వచ నము అబద్ధము కావలసినదాయెనే, యిందులో యేది సత్యము యేది అబద్ధము లేక రెండున్ను అబద్ధములా! ఒక దానికొకటి విరుద్ధ ముగా నుండుటవలన రెండున్ను సత్యములు కానేర వే; అనే తాత్ప ర్యము బహుదినములుగా నాకు కలిగివుండి, నేను పెద్దలని తోచిన!

[పుట 166]
ఆ యీ విషయ యీ సందేహమును నివృత్తి చేయవలసినదని అడుగుచు వచ్చినంతలో వారు వారు యథోచితమయిన సమాధానాలు చెప్పుచు ఇచ్చిరిగాని, సిస్సందేహమును పొంద చేసిన వారు కారు. అయితే పర బహ్మమే గురువు గనుక పరబ్రహ్మ ప్రతిమానుష దేహములో ప్రతిఫలించేటట్టు నా దేహములోనున్ను ప్రతిఫలింపు చున్నాడు గనుక నా యొక్క అంతర్యామిగా వుండే పరబ్రహ్మ ములో నాకు పశ్యక్ష గురువయి, నా బుద్ధి ద్వారా నాకు సం దేహ నివృత్తి చేసిన క్రమ మేమంటే, కమ౯ మనిన్ని పరబ్రహ్మ మనిన్ని "రెండు వస్తువులు శిశువును తల్లిదండ్రులు పోషించే టట్టు అప్పటప్పటికి మనుష్యుణ్ని శిక్షించి రక్షింపు చున్న వనిన్ని కర్మము సదా తల్లివలెనే శిశువు మంచి పనులు చేస్తే లాలించి చెడు పనులు చేస్తే శిక్షించినట్టు మనుష్యులు చేసిన శుభాశుభకమణములకు ఫలమును సిద్ధముగా క్షమణము అనుభవింప చేయుచున్న దనిన్ని అయితే శిశువుకు తండ్రిగా వుండేవాడు శిశువు చేసిన దుమా రాణన్ని గుంచి తని దండించి శిశువుకు ఏ డ్చే పాటి తాపత్ర యము పుట్టినప్పుడు శిశువు తండ్రిని తలచి నాయనా అని పేరు పెట్టి తల్లిచేసే శిక్ష తా లేక నివృత్తిని పొందించమని యేడిస్తే యెట్లా తాజ తండి మంచికాలో ఆ చేష్ట చేస్తే చేసినాడు; వానికి పాలు నెయ్యి అన్నమున్ను పెట్టము, ఎట్లా తల్లి చేయపించిన శిక్షను పూరిజ గాకుండా తద్వత్తుగా మనుష్యులు దుష్కమము చేసినా భవము వచ్చినప్పుడు ఈశ్వరుని గురించి భజన చేసి ఈశ్వరప్రీతి సంపాద కములయిన పనులు చేసినట్లయితే తల్లి చేత శిక్షింపబడుచు నుండే శిశు వును తండ్రి విడిపించినట్లు మనుష్యుని దుష్కమణ ఫలానుభవములో నుంచి యోశ్వరుడు సిద్ధముగా విడిపించ గలడు. అయితే కొన్ని వేళ లలో కుషిమ ఫతానుభవము వచ్చినప్పుడు యెంత ఈశ్వరభ జన చేసినా ఈశ్వని సతి పావ్యము అయిన జపహోమ సురాచకా నాగులు అనేకములు చేసినా దుష మజా ఫలానుభవమే ఘటిస్తున్న దే అది యేమి? అని శింక తోచును. దానికి సమాధాన మేమంటే శిశువు! ఆ తిట్టక వాణ్ని కొట్టక ఇకను అట్లా చేయడని శిశువును వినిపిస్తాడో చుష్క మజా ఫలాను భజన

[పుట 167]
నంతా చెడు చేష్టలే విస్తారముగా చేస్తూ వచ్చినా వాటి ఆ శిశువు నటించే కొన్ని మంచి నడతలవల్ల మన్నించి బుజ్జగిస్తూ వచ్చిన్ని చెడు చేష్టలు యెక్కువయి తల్లి. శిశువును దండించ తలచి దండించే కొంకు మూడు తరుణాలలో తండ్రి విడిపించి యుండగా మళ్ళీన్ని శిశువు చెడు చేష్ట మానక తల్లిచేత శిక్షింపబడుచు నుండగా తండ్రిని తలచి యేడ్చినట్టయితే యెట్లా తండ్రి మన కెక్కడి జోలి యీ శిశువును. కాపాడవలసిన భారము తల్లి దేను; మన మెంత సేపు ఈ శిశువును తల్లి దండనకు లోబడకుండా కాపాడగలము; తల్లి తెలియక దండించునా? ఇట్లా మనము దండనకు లోబడకుండా విడిపి స్తే శిశువు మరిన్ని మకురు బట్టి చెడిపోను; తల్లికి శిశువుకున్ను బంధ మెక్కువ; మనము తల్లికి యజమానుడయినా శిశువుకు సన్నిహిత బంధురాలు తల్లిగాని మనము గాము; యీ వుభయుల దుఃఖము ఎన్నటికిన్ని యిట్లా వుండే దేను; శిశు వుకు బుద్ధి వచ్చేటందు కే తల్లిదండిస్తున్నది; మంచిపనే; యీ శిశువు ప్రతి దినమున్ను పెట్టే మొరజోలికి మనము పోరాదని యెట్లా తండ్రివిరామ మును పొందుతాడో తద్వత్తుగా పరబ్రహ్మ దుష్క మజ్ఞ ఫలానుభవమును చేయుచునుండే మనుష్యుడు నిండా పాపిఅయి కొన్ని ఆ వృత్తులు తన కృప వల్ల ఆ యశుభ ఫలానుభవము తేలికె చేయబడిన్ని మళ్ళిన్ని దుష్కమః పరంపరనే చేసివుండి తత్ఫలానుభవాలు వచ్చినప్పుడంతా యీశ్వరభ జన నే చేసి ఈశ్వర కటాక్షు సంపాదకములయిన పనులు చేసినా మనుష్యునికి నుత్తరోత్తర శ్రేయస్సు నిమిత్తమై దుష్క మజా ఫలమే అనుభవానికి వచ్చేటట్టు అవుచున్నది, గనుక 'అవశ్య మనుభోక్తవ్య', మణీ వచనము సత్యమే, 'కోటయో బ్రహ్మహత్యా నా మిత్యాది' వచనాలున్ను సత్య ములేగాని ఒక టిక్ ఒకటి విరుద్ధముగాదు. చెన్న పట్టణములో నేను వుండగా కొందరు ఫరింగివాండ్లు మతానుసారము లయిన మాటలు మాట్లాడుచు నుండగా నుండగా యిదే రీతిగానే డిష్టయిని () అనే విధి బలమయినప్పుడు ఈశ్వర కటాక్ష మేమి పనికివస్తున్నదని ప్రస్తాపము వచ్చెను. అప్పుడు నాకు తోచిన బుద్ధిప్రకారము: నేను సమధించిన పయిన 'మే మంట డిష్టయిని అనే విధిని మదరాసు సూప్రీంకోటులుగా భావించ వలసిని

[పుట 168]
కా శీ యా త్ర చ 8 త్ర దనిన్ని యీశ్వరుని సీమ రాజుగా భావించ వలసిన దనిన్ని; యెట్లా సీమ రాజుయొక్క అజ్ఞ వల్ల లోకులు చేసే తప్పుకు సూప్రీం కోటు వారు తూకు (ఉరి) తీయగలరో తద్వత్తుగా డిష్టయిని అనేవిధి కమ౯ ఫలాను భవమునిచ్చినా సీమ రాజుతో రూపురూపుగా చెన్న పట్టణములోనుంచి యెవరికయినా జాబులు నడుస్తూ వుండేపాటి విహితముండి తనకు తూకున తీసేటట్టు సుప్రీం కోటుకావల్ల కలిగినఆజ్ఞకు సీమ రాజుమన్నన నిమిత్తమై వ్రాసి పంపించి తెప్పించుకో గలిగితే యెట్లా సుప్రీం కోటు యొక్క దండన తప్పిపోవచ్చునో, అట్లా డిష్టయిని అనేవిధి యీశ్వర కటాక్షము ముందర నిలవనేరదని చెప్పి సమాధాన పెట్టినాను. ఈ యు రులచేత శిశువు చేసిన తప్పు చేష్టలకు తగినదండన చేస్తూవుండే కోపముగల తల్లికన్నా దూరముగా నుండిన్ని శిశువు చేసిన చేష్టలనున్ను అందుకు తల్లిచేసే దండననున్ను చూస్తూవుండే తండ్రి) నిండా దయా తువు గనుకనున్ను తల్లి శిశువుల కిద్దరికిన్ని తండ్రి స్వామి గనుకనున్ను తండ్రి యెడలనే శిశువు నిండా భయభక్తులతో నడుచుకొంటే అది యెట్లా క్షేమకరమో తద్వత్తుగానే మనుష్యులు కమములు చేసుట కన్నా భక్తి పారంగతులు కావడమే మంచిది. న్యాయమును పట్టీ విశిష్టాద్వైతులు 'సర్వధర్మాన్పరిత్యజ్య' అనే వాక్యాన్ని పాటించిన వారివలె అభినయిస్తారు. అయితే తల్లి తండ్రికన్నా ఎక్కువగా యెప్పు డున్ను శిశువుతో కిందను మీదను పడుచున్ను పోషిస్తు న్నుండేది గనుక మంచిపనులు చేసి మంచిమాటలాడి నప్పుడంతా అతి త్వరగా మనస్సు కరిగి శిశువును తన చేతనయినంతమట్టుకు ఉత్సాహపరచడమే కాకుండా తండ్రి కి ఫలాని మంచిపని శిశువు చేసినాడు, ఫలాని మంచి మాటను ఆడినాడని తెలియచేసి యెట్లా తండ్రియొక్క మన్ననకూడా శిశువుకు సంపాదించి యిస్తున్నదో, తద్వత్తుగా మనుష్యులు చేసే ఈభక్షమాజులు ఈశ్వరకటాక్షాన్ని కూడా సంపాదించి యిస్తున్నది. యెట్లా శిశువు పెద్ద వాడయ్యేదాకా శిశువు తల్లి యొక్క అనుసరణ మన్ననలు అగత్యమో తద్వత్తుగా మనుష్యుడు జ్ఞానమువచ్చే పయంతము కమ౯ బద్ధుడయి మంచి క్రమణలు చేస్తూ తద్వారా యీశ్వర కటాక్షాన్ని సంపాదించుకొనుచు జ్ఞానము పుట్టిన

[పుట 169]
వెనుకకూడా తానుగా కమాజాలను విడవకుండా జ్ఞానప కాశము చేత ఆకమ౯ములు తన్ను వదిలిపొయ్యేటట్టు నటింపవలసినడని దోచబడు చున్నది. ఈ రీమారాజు పారంపయణముగా యీ రాజ్యమును యేలు చున్నాడు. ఇతడు బగ్గెలు అనే క్షత్రియజాతి. యీ రాజు పేరు జయ శింగ దేవు. ఇతనికి ముగ్గురు కుమాళ్ళు. వారు విశ్వనాథశింగు, లక్ష్మణ, శింగు, బలభదశింగు అనే పేళ్లుగలవారు. బూముగ్గురికిన్ని రాజ్యము పంచి పెట్టి జ్యేష్ఠుణ్ని తనకు బదులుగా పట్టాభిషేకము చేసి వుంచి యిప్పటికిన్ని తండ్రి సుఖముగా వున్నాడు. సంవత్సరము ౧కి పదిలక్షల రూపాయిల యెత్తే రాజ్యము వీరికి కలిగియున్నది. యీ రాజు కుంపణీ వారిని నిండా లక్ష్య పెట్టడములేదు. యధోచిత మయిన స్వతంత్ర) దశను పొంది నటింపుచున్నాడు. కొన్ని కాలాలలో దేవబ్రాహ్మణ పూజ బాగా చేస్తాడు. ఈ వూరిలో ఈ రాత్రి డేరాలలో వశించినాను. అక తేది ఉదయాన శ్రి గంటలకు లేచి యిక్కడికి ర' కోసుల దూరములో వుండే రాయపూరు అనే వూరు గంటలకు చేరినాను. దారి సడక్కు వేసినారనే పేరేగాని వేయనట్లే వున్నది. పురురియనే వూరి పర్యంతము జబ్బల్ ప్పూరు దారి విచారణకత అయిన కేపన్ నిక్కిల్సిన్ విచారణ అయినందున దారి యొకతీరుగా కాపాడపడి వున్నది. వుమరికి యివతల మిరిజావూరిదారి విచారణకత కేప ద్రమ్మ విచారణగనుక దారి విచారణ బహు తక్కువగా వుండే టట్టు అగుపడుచున్నది. భాటకు యిరుపక్కలా చెట్టుకూడా పెట్టినట్టు అగుపడ లేదు. భూమి యెర్రరేగడ గనుక యెండివుండేచోట గుచ్చు కొనుచున్నది. మైహరు మొదలుగా భూమి బాగా పచ్చిక బట్టి వుండ లేదు. పయిరున్ను వృద్ధికాకుండా వుండేటట్టు తోస్తున్నది. యీ రాయ పూరు అనేవూరు గొప్ప చేను. వూరిలో ఎక్కడ చూచినా మిట్టపల్లము, అడుసు కాలువలు మొదలయిన అసహ్యములతో నిబిడీకృతముగా వున్నది. వూరిచుట్టూ నాలుగుతోటలు, పెద్ద గుంటలు, చెరువులున్ను వున్నవి. సకలపదాథాకాలున్ను ముసాఫరులకు దొరుకును. అంగళ్ళు శానావున్నా వసతికావు గనుక డేరాలలో యీ దినమంతా వసించినాను,

[పుట 170]
నున్న యూళ్ళు: నెం కాశీ యాత్ర చ రిత్ర మనగాం 0 ౨ర తేది ఉదయాన ర ఘటలకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములోవుండే సత్తిని అనేవూరు ౧౦ గంటలకు చేరినాను. మధ్య స త్తిని ౧. దారి నిన్నటివలెనే అనుకూలముగా వుండలేదు. కొండల యడివి కొన్ని దినములుగా ఉపదన పెట్టడములేదు. యీ దినము ౧౦ వాగులదాకా దాటినాను. ఆ వాగులుదిగి యెక్కడానికి వయిపుగా (వీలుగా) రాళ్ళతో కట్టివుండలేదు. దారిలో మనగాం అనే వూరికి సమీపముగా ఒక వాగు వద్ద ఒక మనిషిని చంపి పడ వేసివున్నది. నాతోకూడా వచ్చే తపాలు మనుష్యులు కుంఫిణీ వారియాజ్ఞ యీ ప్రాంతములలో కలిగిన వెనుక సడక్కు మీద యిట్లా ఘాతలు నడవలేదు. యిప్పు జేమో ఆరంభ మయినదని వ్యసనపడు కొన్నారు. రీమాలో ఒక మనిషి జబ్బల్ ప్పూరు యేజెంటుకు రీమా అరుబర్లు (సమా చారములు) వ్రాస్తూ మిరిజాపురము వరకు తపాలు హరకారాల విచా రణ కూడా చేస్తూ వున్నాడు. అతనితో స్నేహము చేసుకొని మిరిజా పురము దాకా తపాలు మనుష్యులు కూడావచ్చేటట్టు చేసుకొన్నాను. యీ పూరిలో ఈ రాత్రి పగలున్నూ వసించడ మయినది. అన్ని పదాథాజులు చొరికినవి. చిన్న వూరు. జలవసతి కద్దు. గుంటగట్టున డేరాలు వేయించినాను. అ తేది ఉదయాన గ గంటలకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములో వుండే మాగంజు అనే వూరు శ్రీ గంటలకు చేరినాను. మధ్యనున్న ఊర్లు నెం ౧౭. లవరుటిలావు - మౌ గంజు - ౧దారి నిన్నటివలెనే వున్నది. శిలానాలా అనే వాగు ఒకటి దాటవలసినది.- యింకా కొన్ని వాగులు చాటవలెను. శిలానాలా మొదలుగా శాలగా దారికి యినుపక్కల కొన్ని చెట్లు పెట్టి వున్నవి. నిన్నటి మజిలీ మొద లుగా భూమి చెన్న పట్టణము చుట్టూ వుండే భూమివలెనే కలిమెడు చల్లితే తూమెడు పండే పాటి చవుడు కలిసిన రేగడగా వున్నది. అందుకు తగ్గట్టే యీ భూమి నివాసస్థులు సందిళ్ళు చెక్కిళ్ళు చిక్కి స్వల్పగాÁు: యి వున్నారు. యీ మాగఁజు అనే వూరు మౌగఁజు రాజు రాజధాని. యిప్పటి రాజు పేరు అనిరుద్ధసింగు. సెంగెరు అనే

[పుట 171]
క్షత్రియజాతి. వీని రాజ్యము సాలుకు యితడు రీమా రాజుకు సాలుకు ౧౭౭ లక్షరూపాయలు యెత్తేది. రూపాయలు కట్టేవాడు. బలహీనుడయి నందున కొన్ని సంవత్సరముల రూకలు కట్టకపోయి రీమారాజు మూడు సంవత్సరములుగా రాజ్యమును జప్తు చేసికొని దినానికి ౫ రూపాయలు లెక్క యీ రాజుకు బత్య ఖరుచుకు యిస్తూ వున్నాడు. ఈ వూరు బ స్తీ అయినది గనుక సకల పదార్థాజులు దొరు కును. జలవసతి గలది గనుక సుందరమయిన తామరకొలను వొడ్డున డేరాలు వేయించి దిగి యీ రాత్రి పగలున్ను యిక్కడ వసించినాను. తొమ్మిదవ ప్రకరణము తేది ఉదయాన ర గంటలకు లేచి యిక్కడికి .. కోసుల దూరములో వుండే హనుమాన్యా అనపూరు ణం గంట లకు చేరినాను. మధ్య నున్న ఊర్లు: నెం రూ. చావోనా కటుకరి బీజాలి ౧ పటహతా ంగురుమానితి 0. దారి నిన్నటివలెనే సడక్కు వేసిన దని పేరు పెట్టుకొని వున్నా యెరుపుధాతు రేగడకలది గనుక మనుష్యులకు నడవడములో కాళ్లు నిండా గుచ్చుకోలేదు. కొన్ని తావులలో వాగులకు కాలువలకున్ను వారధులు కట్టినారు, గాని మన్ను వేసి శాలతో వాటిని సమము చేసిన వారు కారు. వరిపంట భూమి నిన్నటివలె సారవత్తయినది కాదని తోస్తు న్నది. దారిలోవుండే కటుకరి అనేవూరు నిండా బస్తీ అయినది. సకల ప్రదాథా౯లున్ను దొరుకును. నేను దిగిన హనుమాన్యా అనే మజిలీ వూరు చిన్నదయినా దుకాణాలు విశాలములుగా వున్నవి. డేరాలు వేసి తీసే ప్రయాస లేకుండా వుండును గనుకనున్ను, చెరువు గుంటలు వసతి అయినవి లేనందున నున్ను, దుకాణాలలోనే దిగినాను, డాకు చౌకీ హరకారాలు కుమ్మక్కువల్ల అన్ని పదాథాజులున్ను దొరికినవి. మైహరు మొదలుగా 'నేను మజిలీ చేసే ప్రతివూళ్ళోనున్ను జ్వరా లతో శానామంది హింసపడుచునున్నారు. నా సోబతు కోరి వచ్చేవారికి అదే గతిగా వున్నది. నా పరి చారజనము సుమారు నూరుమంది. వీరిలో

[పుట 172]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర ౧౫ మందికి జ్వరాలు తగిలి ప్రతిదినమున్ను మజిలీ చేసిన వెనక ఆసు పత్రిలో డాక్టరులు వరుసగా చికిత్స చేస్తూ వచ్చేటట్టు నా డేరాల వద్ద వీరి కందరికిన్ని చికిత్స జరుగుచు వచ్చినది. యిదివరకు శ్రీరామకటా క్షముచేత అందరికి అనుకూలముగానే ఉన్నది. యీ వూరిలో యీ రాత్రి పగలున్నూ వసించడమయినది. యింతకు ముందు నేను మజిలీ చేసిన సత్తిని అనేగ్రామమువద్ద నుంచి ప్రయాగకు సూటియయినదిగా నాల్గుమజిలీలతో చేర తగ్గదిగా ఒక దారి వున్నది. ఆ దారి అడ్సున్ను కొండ యెక్కుడు దిగుడు ప్రయాసయున్ను కలది. చెన్న పట్టణము వదిలి పెద పాళెము రాగానే ఒక గయావళి కలుసుకొనెను. వానిని వదిలించుకోను బహుకష్టమైనది. అలాగే వగయావళి తిరువళ్లూరిలో కలిసి వదిలినాడు. కడపలో ఒక గయావళి తగిలి హయిదరాబాదు దాకా చెంగి చెంగి కూడావచ్చి వదిలి పోయినాడు. నాగపూరులో కొందరు తగిలి చేరనేరక వదిలినారు. రామ టెంకిలో ఒక గంగాపుత్రుడు జబ్బల్ పూరులో యిద్దరు ప్రయాగ వాళీలును యిక్టరు కాశీ ఠాణీ తెలుగు బ్రాహ్మణులున్నూ తగిలి నా వద్ద చేరడము ప్రయాస అయినా మజిలీ మరు మజిలీగా నాతో కూడా వస్తున్నారు. యీ రాత్రి పగలున్ను ఈ వూరిలో వసించినాను. ౨ తేది గంటలవరకు పయిమజిలీ వూరిలోనే వుండి ఆవూళ్ళో యింటింట చలిజ్వరాలతో మనుష్యులు బాధపడుతారని తెలిసినందుని యెండను లక్ష్యపెట్టకుండా బయలుదేరి యిక్కడికి ౭ కోసుల దూరములో నుండే కట్రా అనిన్ని ద్రమ్మ గంజు అనిన్ని ద్వినామమయిని వూప్ గంటకు చేరినాను. హనుమాన్యా విడిచి ) ముదులుగా అ నేపూరు చేసేవరకు కొండ కొంచెముగా యెక్కి సంతో దిగుతూ రావలసినది. యీయీ దినము దారి యాపతు కొండకూద అడివిమధ్య నడుస్తూ రావలసినది. మృగభయము విస్తా రము గనుక కూడా వున్న తుపాకీలను నా జవానులు కాలుస్తూ వచ్చి నారు. ఆ ధ్వనిక్ వృక్షాలు కూడా అదురును గనుక మృగభం మాకు యే మాత్రమున్ను లేక వుండింది. పుండినది. పూరః కాలమందు మాన్యావూరనుంచి కటా అనే వూరికి రావడానికి మనుష్యులు ఈహను

[పుట 173]
కష్టపడి నడిచేపాటిగా ఆకొండల మధ్యే ఒక చిన్న దారి వుండినది. యీ రాజ్యములో యింగిలీషువారి అధికార మయిన వెనక యీ కొండను దారియేర్పరచి యేడుతిరుగుళ్ళుగా కొట్టి డానికిన్ని బండ్లకు కూడా ప్రయాస లేకుండా నారు. దిగడానికి యెక్క నేడు నడి వుండేటట్టు చేసి యీ దినము నడిచినదారి రాతిగొట్టు నొకటే ప్రయాస గాని కడమ అన్ని విధాల అనుకూలముగా నున్నది. చిన ౭ కోసులమధ్యే ఉదక వసతి యే మాత్రమున్ను లేదు. తపాలు మనుష్యులు కూడా వేసంగి కాలములో ఉదకము కూడా తీసుకొని వస్తూ పోతూవుంటారు. కొందరు ముసాఫరులు వేసంగికాలములో దారిలో ఉదకము దొరకనందున దాహమును వోర్చుకొనలేక ప్రాణములు వదిలి నారట. గనుక యీ యేడు కోసులున్ను చల్లని వేళ నడన వ లెను. యీ వూరు కొత్తగా బస్తీ అయినది. అంగళ్ళు 'మొద లయినవి వసతిగా కట్టివున్నవి. దగ్గిర ఒక నదివున్నది; 'బావులు కలవు. పశువులు మొదలయినవి నిలవడానికి వూరిముందర ఒక మర్రి చెట్టు తప్ప వేరే ఆసరాలేదు. ముసాఫరులకు కావలసిన పదార్థాలు దొరు కును. యిక్కడ మరునాడు మధ్యాహ్న పర్యంతము నిలిచినాను. ౨౮ తేది మధ్యాహ్నము మీద రెండు గంటలకు యీవూరు వదిలి యిక్కడికి ౭ కోసుల దూరములో నుండే లాలు గంజు అనేవూరు రాత్రి ౭ గంటలకు చేరినాను, దారిలో మూడు నిదులు దాటలేను. వాటికి వారధులు కట్టడానికి కుంఫిణీవారు యన్న పశుచునున్నారు. సడక్కు వేసి యున్నదని పేరేగాని నడిచేవారికి అనుకూలముగా ఘట్టన చేసి యుండలేదు. దారి మయి దానము మధ్యే పోవుచున్నది. దారిలో బరోడా అనేవూరున్ను మరికొన్ని చిన్న వూళ్లున్ను వున్నవి. యీ లాలు 'గంజులో ఢాకా అనే దొంగ సమూహాల భయముచేత కుంపిణీ వారు ముసాఫరులను దుకాణాలలో, ఇతరస్థళలలోనున్ను రాత్రి దిగకుండా చేసి సరాయి అనే ఒక పెద్ద చావడి నాల్గు పక్కలా ప్రహారీకోడ పెట్టి ఆగోడ ఆసరాచేసి చుట్టూ కొట్టాయి వేసి ఆ కొట్టాయిని అర లరలు గా వుంచి రెండు దరవాజాలు పెట్టి, కావలికి ౨× ఠాణాజవానులను వుంచి నారు. రాత్రి ౧౦ గంటలకు ౧౦ గంటలకు ఈ సరాయితలుపులు బిగించి బీగాలు

[పుట 174]
కాశీ యాత్ర చ ® శ్ర వేస్తారు. వెలుతురు అయ్యేదాకా సామాన్యుల నిమి త్తము తలుపులు తెరవరు. ఈలోగా లోపలనుండే మనుష్యులకు దేహబాధ శానాగా వుంటున్నది. యీ వూరిలో సకలపదార్థాణులు దొరుకును అయిన దేను. యీ రాత్రి యీ సరాయిలో నే వసించినాను, బసీ ౨౯ వ తేది ఉదయాన ౬. గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౬ కోసుల దూరములోవుండే మిరిజాపూరు అనే గంగగట్టు షహరు ౧౨ గంటలకు ప్రవేశించి గంగా దశజనము చేసి ఆనందించినాము. పర మాత్ముడు గంగానదిలో విస్తరించిన దీ ప్తితో ప్రతిఫలించి అనేక కోటి జనుల పాపములను వారి భక్తి ద్వారా పరిహరించి వారలను పావను లుగా జేసి యిష్టసిద్దుల జేయుచున్నాడు గనుక ఆమహానదీ దశనా పేక్షి తులయి వచ్చిన మాకు ఆ గంగాదశనము కావడములో వున్న తృప్తి వ్రాసితీరదు. నేటి దారి శానాదూరము రాతి పొర గనుక వేసిన సడక్కు చెదరకుండా పాంథులకు హితముగా వున్నది. కటా? వద్ద కొండ దిగినట్టుగా యీ దినమున్ను ఒక చిన్న కొండ దిగవలసి నది. ఆ కొండ దిగుడు బహు వయిపుగా కుంఫిణీవారు బండ్లు కూడా చులకనగా దిగేటట్టు కొండ కొట్టి దారి చేసినారు. యిది వింధ్యపర్వ తము నుంచి దిగడమని తెలుసుకోవలసినది. దారిలో భగవా౯ తలావు, తులసీతలావు అనీ చిన్న వూళ్ళు కొన్ని వున్నవి. దారి వెల్లడి గాని అడివిలేదు. ఆ కొండ యేమి కట్రా వద్ద కొండ యేమి దిగే టప్పుడు కిందవుండే భూమిని మీదినుంచి చూస్తే వుండే శృంగారము అనుభవ వేద్యము కాని వ్రాయశక్యము కాదు. దారిలో నాల్గు నదులు దాట వలెను. మయిహరు 'మొదలుగా దాటే నదులు పశ్చిమ వాహినులుగా కొన్ని ప్రవహిస్తూ వున్నవి. యీ నిరిజాపూరు అనే వూరు గొప్ప షహరు. చెన్న పట్టణమ్మ వలెనే వీధులు తీచబడి అంగళ్ళు యిండ్లు మొదలయి నవి బహు సుందరముగా నున్ను, వున్నతముగా నున్ను, కట్ట బడి యున్నవి, యీ హిందూస్తాని కంతా యిక్కడి పాత్రొసామా స్త్రీలు ప్రసిద్ధమయినది గనుక పాత్రసామానుచేసే కంచరవాండ్లు మొయికడపదాకా అహోరాత్రిళ్ళు యీ వూళ్ళో పనిచేస్తూవుంటారు.

[పుట 175]
గంగగుండా అనేక సరకులు కలకత్తా ఢిల్లీ మొదలయిన స్థల ములకు పోతూ వస్తూవుంచున్నవి గనుక ఒంటి కంభం పెద్ద పడవలు చిన్న పడవలున్ను సుమారు 900 పురువులు సదా యీ మిరిజాపురము ఘాటున నిలిచివుంటున్నవి. యిక్కడి గంగలో నాల్గు స్నానఘట్టాలు బహుసుందరములుగా శివాలయాలు, అశ్వద్ధాలు, మొదలయిన పావన వాటికలతో కట్టివున్నవి. యీ స్నాన ఘట్టాలలో యీ దేశపు బ్రాహ్మణులు ఘాటు వారనేవారు పందిళ్ళు వేసుకొని స్నానము చేయవచ్చే వారికి సంకల్పము చెప్పి వారి వస్త్రములను కాపాడి, వారు వారు లలాటమందు వుంచుకోవడానికి గోపీచందనము స్త్రీలకు సిందూ రము 'మొదలయినవి జాగ్రత్త చేసుకొని కూచుకోండి వుంటారు. యీ దేశస్థులు స్త్రీలు పురుషులున్ను స్నానము చేసి కాగానే మడుగుకు తెచ్చిన వస్త్రముమీద గంగ ప్రోక్షించి లలాట రేఖలు వుంచుకొని ఆఘాటు బ్రాహ్మణుల చేతిలో తాము చేసిన పాపమంతా యిచ్చి వేసినట్టు ఒక దుడ్డు ఒక దర్భ పవిత్రముతో కూడా ధారపోస్తారు. ప్రతి: దినమున్ను శిరస్నానము చేయని ప్రాణి యీ షహరులో వున్నట్టు నాకు తోచలేదు. బందేఖానాలో వుండే ఖయిదీ లు కూడా బంతుల కావలితో వుదయానవచ్చి స్నానముచేసి ఒక గుంపుగా వెళ్లిపోతారు. విటులుగావుండే స్త్రీలు పురుషులున్ను యెట్లా దేవాలయాలు ప్రబలించి వుండే ద్రావిడ దేశములో దేవాలయాల ఉత్సవ విభవాల సాకు పెట్టుకొని వారి వారికి కలిగిన అలంకారములతో బయట వస్తారో తద్వత్తుగా గంగా స్నాన వ్యాజము పెట్టుకొని యిక్కడి విటులు వుదయాన అగత్యముగా జమఅవుతూ వచ్చుచున్నారు. ఈ ప్ర్రాంతములో స్థలమును శుద్ధిచేయవలిస్తే గంగా జలము నే ప్రోక్షించుచున్నారు. గోమయమును అపేక్షింపరు. గంగాజలమును యే జాతి మనిషిచేతనున్నా పరిశుద్ధమని గ్రహిఁపుచున్నారు. ఇతర జలమును మాత్రము ఆలాగు గ్రహించరు.. ద్రావిడ దేశములో మడుగు వస్త్రములను మడి సంచులలో దభాసనములలోనున్ను పెట్టుకొని వస్తే పవిత్రము లనుకొని స్నానానంతరము యేలాగు యెత్తి కట్టుచున్నారో అలాగే యిచ్చటివారు మడుగు వస్త్రములను


---


<a id='chapter-08'></a>

# ఎనిమిదవ ప్రకరణము: బుందేల్‌ఖండ్ & రేవా రాజ్యం

**మైహారు, రీవా (రేవా) సంస్థానము, బాఘేల్‌ఖండ్ కొండ మార్గములు**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** బుందేల్‌ఖండ్ సంస్థానాలు, మైహారు శారదాదేవి కొండ, రీవా మహారాజా దర్బారు, వింధ్య పర్వత ప్రాంత మార్గాలు, ప్రకృతి రమణీయత, అరణ్యాల గుండా ప్రయాణం.

[పుట 176]
కా శ్రీ యా త్ర చ రిత్ర చేతపట్టుకొని వచ్చి గట్టునవుంచి స్నానము చేసి తడిగుడ్డతో వస్త్రముమీద గంగను ప్రోక్షించి యెత్తి కట్టుకొనుచున్నారు. ద్రావిడ దేశస్థులకు గంగ పరమపావని యనే భక్తి కలిగియున్నా మడిసంచిలో మడుగువస్త్రమును వుంచుకోవలెనన్న బుద్ధిపుట్టుచున్నది. గాని యీ దేశస్థులవలె చేతపట్టుకొనిపోయి గంగాజలము చేత పవిత్ర పరచే నమ్మికె పట్టుబడినదికాదు. మరిన్ని దగ్గి విడ దేశములో మడుగు వస్త్రమును ఒక కొయ్యతో యెత్తుకొనివచ్చి నా తాడుకు కట్టి ఆతాడు కొన పట్టుకొనివచ్చినా అది మడుగనే నమ్మికె కలిగియున్నది. దేశాచార భేదములను చూచి యోచించగా ఈ నియ మాలంతా మనో బంధకాలే గాని వేరేకాదని రూఢిగా తోచుచు వచ్చు చున్నవి. యె ఇది మొదలు కుంఫిణీవారి రాజ్యము గనుక రహదారిలేక ఆయు ధాలు పట్టనియ్యగు. ఇక్కడికి కాశి ౧ర కోసులు, ప్రయాగ ౨౨కోసులు; వింధ్యవాసినీ స్థలము ౨ కోసులు. ఇక్కడ గంగా దశ౯న మయినందున క్షౌరము తీథోజుప వాసము హిరణ్య శ్రాద్ధము మొదలయిన పిళ్ళక్రియలు చేసినాను. ఈ షహరులో అన్ని విధాల పనివాండున్ను వున్నారు. అన్ని పదార్థాలున్ను దొరుకును. నా పరిజనానికి చింతపండు మిరపకాయ మొదలయిన దావిడ దేశపు వస్తువులు కూడా సమృద్ధిగా దొరికినవి. అరిటిచెట్లుమాత్రము ఈ ప్రాంతములలో లేవు. యింగిలీషు దొరలు గంగగట్టున యిండ్లుకట్టుకొనియున్నారు. ఈ షహరు చెన్న పట్టణమంత వుండునని తోచుచున్నది. ఇక్కడి తమలపాకులు రామటెంకి తమల పాటలకంటే బాగావున్నవి. నా పరిజనులకు జ్వరము నాశి అయ్యే దాకా ఇక్కడవుండి ప్రతిదినమున్ను గంగాస్నానము చేయుచు వచ్చినాను. నర్మదానదికి ఇవతల పున్నమపోయిన పాడ్యమి మొదలుగా • మాసహవేశము గనుక ఇక్కడ నిన్న మొదలు కాతిక మాసారంభ మయినది. కృత్తికాస్నానాలు గంగలో ముఖ్యము గనుక జగదీశ్వ రుడు నాకు గంగలో ఆ స్నానాలు కలిగేలాగు కటాక్షించినాడు. ౨ తేది మొదలు అకుటోబరు 2 డో తేదివరకు మిరిజాపుర ములో నివాసము చేసినాను. కూడా వచ్చిన పరిజనములో ౨ కి చలి

[పుట 177]
జ్వరాలు తగిలినందున పదిహేనుమందికి నేను యిచ్చిన వాంతి భేది వాంతి మందులతో నున్ను బ్యారుకుపొడి లింగకట్టు మాత్రలతోనున్ను వాళిఅయినది. చెన్నపట్టణమునుంచి కూడా వచ్చిన యొక కావటివాడు మాత్రము గంగతీరమందు దేహము చాలించినాడు. ఇంతకు లోగడ హైదరాబాదు దాటిన వెనక ఒక బంటెత్రు వాంతి భేదుల ఉప ద్రవము అకస్మాత్తుగా తగిలి నా వద్ద ఔషధాలు సేవించను అవకాశము చిక్కక చనిపోయినాడు. ఇప్పటికి నలుగురికి నూత్రము తేలికెగా చలిజ్వరములు త గులుచుండుట చేత వారినికూడా నడిపించుకొని వ తేది ఉదయమైన ౮ గంటలకు బయలు వెళ్ళి యిక్కడి అధికారస్థు లయిన గురుదాను బాబు వగయిరాలతో కూడా యిక్కడికి ౨ కోసుల దూరములోవుండే వింధ్యవాసిని అనే దేవీ క్షేత్రము ౧౦ గంటలకు చేరినాను. ౮ మిరిజాపూరువూరి తోటలు మొదలయినవి దాటి వెలిపడగానే గంగలో కలిసే వొక వాగు దాటవలసినది. ఆ వాగునీళ్ళు తీసిపోయినా రొంపిపిస్తారము గనుక మోకాలుదాకా దిగబడుచు వుంటున్నది. అందువల్ల గంగలోనే పడవయెక్కి ఆ వాగు అవతలి గట్టు చేరవలసినది. దారి సడక్కు లేకపోయినా నడవడానికి తోటల పెరండ్ల మధ్య నున్నది. గనుక వైపుగావున్నది. రేగడభూమి. వింధ్యవాసిని వూరు గొప్పదే. అయితే వీధులు బహు కూసంది మిట్టలు పల్లాలుగా వుంటున్నవి. యీ దేవిని పూజచేశేవారు పండ్యా వాండ్లనే బ్రాహ్మణులు. ఇక్కడి బ్రాహ్మణులు పంచగౌడులతో చేరిన వారు. కన్యాకుబ్జు లనిన్ని, సర్వర్యులనిన్ని, గౌడులనిన్ని, సార స్వతులనిన్ని, మైధిలులనిన్ని, అయిదు తెగలుగా నున్నారు. అందులో యీ పండ్యాలకు కన్యాకుబ్జులని పేరు. వీరే కనోజా లనబడుదురు. మన దేశములోను బ్రాహ్మణులు పంచదా విళ్ళని యెట్లా చీలియున్నారో, అదేరీతిగా ఈ దేశాన్ని యీ పంచగౌడులున్ను' భాగించుకొని యున్నా రని తెలుసుకోవలసినది. మన దేశములో పంచదా విళ్ళవయిన మేమంటే ఆంధ్రులు, ద్రావిళ్ళు, మహారాష్ట్రులు, కనాకాటకులు, మూర్జరులున్నని తెలిసేది. వీరి దేశవిభాగాలు తెలిసియున్న విగదా. యీ అయిదు తెగల

[పుట 178]
కా శీ యా త్ర చ 8 త్ర వారికి ఆచారవ్యవహారాలు భేదించి వుండేటట్టు యీ దేశపు పంచ గౌడులకున్ను భేదించియున్నది. పండ్యాలలో కనుక్కుంటే వారికి వారు యెవడు ముందర యాత్ర వారిని దేవీస్థలములో ముఖ్యాశ్రితులయి యాత్ర వారు 'దేవీ విషయముగా యిచ్చే వస్త్రాభరణ దక్షిణలు మొదలయినవి యావత్తున్ను తీసుకొని అనుభవిస్తారు గనుక నేను మిరిజాపురము చేరగానే నన్ను అనుసరించ వచ్చిన పండ్యాలను లెక్క పెటను శక్తి లేదనుకోవలసినది. గురు దాసు బాబు పాండ్యాను నేను నిష్కష౯ చేసుకొని యీ స్థలములోనుండే రామనగరపు రాజు వుదయ నారాయణ తోట బంగాళాలో దిగినాను. యీ తోట సకల ఫల వృక్షాలతో శాలలు తీచబడి బహు సుందరముగా గంగాతీరమందున్నది. అందులో గంగవొడ్డుగా రమణీయమైన బంగాళా కట్టియున్నది. వంటకున్ను పరిజనానికిన్ని చుట్టూ ఆవరణాలు యేప౯రచియున్నవి. యీ మహాస్థలములో రెండు తామస మహోత్సవాలు చైత్రశుద్ధములోను, ఆశ్వీజ శుద్ధములోనున్ను, జగి అందుకు ల పలక్ష ప్రజలు వస్తున్నారు. జీవి వీతిగా బలియిచ్చే సన్న జీవాలు లెక్క పెట్టను ఒకరికిన్ని తరము కాదు కనుక ఆపది దినములలో సంహారమయ్యే జీవాలంతా ఒక మిరాశి దారుని చేతిగుండా సమాప్తి కావలసినది గనుక వానికి అజమునికి వచ్చే ఒక పయిసా రుసుము ప్రకా రము దినానికి, ౨×-30 వరకుబాదు రూపాయిలు వస్తూ వుంటున్నవి. అనేకులు యీ స్థలములో పునశ్చరణ చేసి యిష్ట సిద్ధిని పొందినారు. యీ స్థలను లో మూడు శక్తులు వసిస్తున్నవి. వాటికి యోగ మాయా, భోగమాయా, కాళీ, అనే పేళ్ళు కలిగియున్నవి. యీభోగమాయ ప్రతిదినము అయ్యే పూజా నై వేద్యాలను మిక్కటముగా వూరికి సమీప మున వుండుకొని ప్రతిగ్రహింపు చున్నది. అక్కడికి రెండుకోసుల దూరములో పర్వతముమీద యోగమాయా అనిన్ని, అష్టభుజీ - అనిన్ని పేరుగలిగిన శక్తి వసించి యున్నది. అక్కడికి సమీపము గానే ఒక పక్క కాళి అనే శక్తి వసించి యున్నది. యీ బలిప్రదా

[పుట 179]
అర నాలు యేమి వున్నా కాళీ సన్నిధానమంకు జరిగిస్తారు. పునశ్చరణలు యోగమాయ సన్నిధానమందు చేస్తారు. రాజోపచార పూజలు భోగ మాయ ముందుగా జరుగుచున్నవి. గుడి చిన్నది గాని ప్రసిద్ధికి తగ్గ బాహుళ్యముగలది కాదు. యీ స్థల మాహాత్మ్య మేమంటే యశోదాగభ౯జనిత యయిన యోగమాయ కంసునివలన తప్పించుకొని యీ పర్వ పిమ్మట శ్రీకృష్ణమూతిఁ తముమీద వసించి చేత సంహ రింపబడక నిలిచిన రాక్షసులను జంపుటకై దేవతల ప్ర్రాథ౯ న చేత మహాకాళీ రూపము ధరించి భూభారాన్ని మాన్ని మళ్ళీ సాంబమూతి సన్ని ధాన ప్రాప్తిని గురించిన అపేక్ష చేత ఆ ఉగ్ర స్వరూపము వదిలి భోగశక్తి అయినట్టు చెప్పుచున్నారు. నా వంటి వారు యీ వింధ్యవాసినీ మాహాత్మ్య మేమంటే యిటీవలనే కాశీలోనుంచి ఒక పురుషుడు తెచ్చి ఈ స్థలములో ప్రసిద్ధి ఈ చేసినాడు: ఈ వింధ్యవాసినికి సమీపమందు రామగయ అనే ఒక ప్రదేశ మున్నది. అక్కడ పిండప్రదానాలు ముఖ్య మనిన్ని, యీ వింధ్యవాసినీ క్షేత్రముయొక్క పంచకోశము ముక్తి ప్రద మనిన్ని, యీ స్థల పురాణప్రసిద్ధము. ఈ శక్తికి ఆరాధన చేయించ వలసితే వస్త్రమున్ను అంగుళీయక మున్ను వెండి చిన్న మధుపక౯ పాత్రయున్ను యివి మొదలయినవి అగత్యముగా ఇయ్యవలసినవి. బ్రాహ్మణభోజనము చేయించడమని ఒక సంప్ర దాయము ఇక్కడ కలదు. అది యేలాగంటే మిఠాయి వాండ్లను పిలిచి కచ్చారసూయి అనే పూరీలు చేయించి దూదు ఫేడాలు బరిఖీలు బత్తా సాలు తీసి ఈ పండ్యా బ్రాహ్మణులకు ఆకులు వేసి వడ్డిస్తే మనము దిగివుండే తావుకువచ్చి తింటున్నారు. గట్టి పెరుగుకూడా వడ్డించవలసినది. మనిషికి ఒక కొత్త పిడత దాహము పుచ్చుకోవడానికి తీసి యివ్వ వలసినది. నూటికి సుమారు అం రూపాయిలు 'పట్టుచున్నది. భోజనా నంతరము ఒక పట్టి తాంబూలము రెండేసి అణాలు ఇస్తే ఆనందింపు చున్నారు. దేవిని వారు తాకి పూజ చేయవచ్చును గనుక నా నా

[పుట 180]
'కాశీ యాత్ర చరి త్ర చరిత్ర పురోహితునిచేత మన దేశాచారప్రకారము స్త్రీ సూక్తప్రకారముగా యధోచితముగా షోడశోపచార పూజ చేయించి కుంకుమతోను, పుష్పాలతోనున్ను, అచక్రాన చేయించినాను. పూజాకాలమందు అయిన నామోచ్చారణలు బాగావున్నవని యిక్కడివారు ఆనందించినారు. ఆ దేవీ నివేదనానికి గుడికి తీసుకపోయిన పదార్థాజులు మళ్లి బయి టికి తేనియ్యరు. బ్రాహ్మణభోజనాని కని చేయించే పదార్థాజులు విడిదిలోవుంచి మితముగా నివేదనాథమై గుడికి తీసుకుపోవలసినది. యీ వూరిలో బజారు వీధి వున్నది. సకల పదార్థాలు దొరుకును. ఈ పండ్యాలు వెయ్యింటిదాకా వుంటారు. వీరుగాక ఈ కా అనేకులు గలరు. యీ మహాస్థలములో యీ రాత్రి వసించినాను. యాచకులు వెనక ౯ తేదీ ఉదయాన శ్రీ గంటలకు లేచి యిక్కడికిర కోసుల దూరములో వుండే గోపీగంజు అనేవూరు ౧౦ గంటలకు చేరినాను. వింధ్యవాసిని వూరిముందరనే గంగ దాటవలసినది. దారికి సడక్కు లేదు; పాల రేగడభూమి. అడుగడుగుకు వూళ్ళు కలవు. మెరక పయిరు భూమి. యిక్కడ గంగ దాటే తావున ఒక పెద్ద వాగు గంగలో వచ్చి కలుస్తున్నది. యీ వాగు వొడ్డుగానే కొంతదూరము దాటిన భాట పోవుచున్నది. యీ గోపీగఁజు అనేవూరు రామనగరపు రాజుది. యీ వూళ్లో ముసాఫరులు దిగడానకు ఒక సరాయి కట్టియున్నది. యిదిగాక యీ రాజుకింది కాశ్శీలుదారుడు ఒక గుంటతొవ్వి ఒక బంగాళా కట్టి దానిచుట్టూ సరాయిచట్టముగా అరలు కట్టినాడు. నేను అక్కడ దిగినాను. యిది మొదలుగా హిందుస్తాను తుదవరకు అక్క డక్కడ సరాయీలు కట్టి వున్నదట. ఆ సరాయీలకు తుర కలేగాని యితరులు భావందులు కాకూడదట. అందుకు పాదుషా హుకుము వున్నదట! యీ సరాయీలు కల తురకలు, దిగే మను ష్యుల వద్ద. వషాణ కాలములో ఎక్కువగానున్ను, ఎండా కాలములో తక్కువగానున్ను, మనిషికి సుమారు ఒకటి రెండు పయిసాలవంతున బాడిగె పుచ్చుకుంటారు. యీ సరాయీలు లాలుగంజులో వుండే సరాయివలెÉ కట్టియున్నవి. సకాజురుతరఫున రాత్రిళ్ళు యిక్కడ యిద్ద రేసి ఠాణా వాండ్లు పారాయిస్తూ వుంటారు. పారాయిస్తూ వుంటారు. యీ గోపీగంజు

[పుట 181]
గొప్పవూరు. సకలపదాథాలు ముసాఫరులకు కావలసినవి దొరుకును. యీవూరిముందర ఒక గుంట వద్ద నేను దిగినంతలో ఒక సమూ హముగా స్త్రీలు పురుషులున్ను సుమారు యిన్నూటిదాకా ఒక చెట్టు నీడలో నిశ్శబ్దముగా కూచుండి ఒక పురుషుణ్ణి సమూహము మధ్యే వున్న తాసనము మీద కూచుండబెట్టి వాడు చదివిచెప్పే అథాజున్ని వింటూ వున్నారు. ఏమని విచారించగా భాగవత గ్రంథ కాలక్షేపము జరిగేటట్టు తెలిసినది. యిదే ప్రకారము మిరిజాపూరులోను జరిగేటట్టు వినివున్నాను. ఇంతసమూహములో ఒకరయినా యిన్ని పల్లకీల గుంపుతో వచ్చి నన్ను తిరిగి చూచినవారు కారు. త దేక ధ్యానముగా పురాణశ్రవణమే చేస్తూ వచ్చినారు. యింత యెండలో నియమముగా ఉపవాసముతో చిత్తాన్ని తదేకాగ్రముగా వుంచి భగవత్క, థాశ్రవ ణము చేసే క్రమములో నిశ్చలమయిన మనస్సు కలవారికి ఉత్సర విభ వాలు జరి గే దేవాలయాలు భక్త్యాక షణ నిమి శ్రమయి యేమి జరూరు? అందునుంచే శీతభూమిని నివసించే వారికి యధోచితమని చిత్తస్వా స్థ్యము కద్దిని లోగడ నేను వ్రాసిన ప్రకారము, ఈ దేశములో ఉత్సవవిభ వాలు జరిగే దేవాలయాలు విశేష ధనవయాలు చేసి పూర్వీకులు కట్టిన వారుకారు. తదనుసారముగా యిప్పటి వారున్ను గట్ట నిచ్ఛయించిన వారు కారని తోచుచున్నది. యీ వూళ్ళో యీ రాత్రి పగలున్ను వసించడ మయినది. లకు చేరినాను. ౧౦ తేది ఉదయాత్పూవణము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౬· కోసుల దూరములోవుండే అండ్యాసరాయి అనే వూరు 5 గంట దారి రమణీయమయిన సడక్కు వేసి కాలువలకు పూలు (వంతెన) అనే వారధులు కట్టి మయిలుకు వక రాయి వంతున కుంఫిణీ వారు రాళ్లు వేసినారు. గులక లేకపోయినా ఘట్టన బాగా పడివున్నది. యీ సడక్కు ప్రయాగకున్ను కాశికిన్ని వేసి వున్నది. - యీ గోపీగంజు మొదలు యిదే ప్రకారము కాశి వరకు సడక్కు వేసి వున్నదట జబ్బల్ పూరు వదిలిన వెనుక యెండలు కొంచెము: కొంచెముగా తీవ్రములు అవుచు వచ్చి మిరిజాపురము చేరేటప్పటికి 'పడమటిగాలి' - సమేతముగా, అతితీవ్రము లయినవి. గంటలమీద

[పుట 182]
కొరుకును. క సమూ ఒక చెట్టు హమధ్యే అథాకాన్ని "లక్షేపము జరిగేటట్టు 2. పల్లకీల వ్యానముగా మముగా 6ధాశ్రవ ఉత్సవ విభ ను జహరు? ఉత్స విభ పూర్వీకులు చ్ఛయించిన ) పెగలున్ను క 3 గంట కాలువలకు వక్ష రాయి నా మట్టన కాశి వరకు లు కొంచెము చేరేటప్పటికి గంటలమీద కాశీయా త్ర ద రి దారి నడవ కూడలేదు. మిరిజాపురము మొదలుగా భూమి పాల రేగడ గనుక భూమియెండి మనుష్యుల పాదఘట్టన అయ్యే కొద్ది గంధపొడి కన్నా సన్నమయిన యొక దినుసు ధూళి ఉత్పత్తి అయి మనుష్యులకు బహు ప్రయాసగా వుంటున్నది. మిరిజాపురము మొదలు యిక్కడ చెప్పే కోసులు మన దేశపు కోసులో ముక్కాలుకు తక్కువగా వుంటు. న్నది. యీ భాగములుగా అండ్యాసరాయి అనేవూరు నాలుగు నాల్గు పక్కలా కట్టి వున్నది. అన్ని పదాథాకాలు దొరుకును. నేను సరాయిలో దిగినాను, జలవసతి కద్దు. గుంటల వద్ద చెట్ల నీడ బాగా లేదు. ఈ వూరిలో యీ రాత్రి నిలిచినాను. ౧౧ తేది ఉదయాత్పూవణము 34 గంటలకు లేచి యిక్కడికి . కోసులదూరములో వుండే జూసీసరాయి అనే వూరు లా గంటలకు చేరినాను. దారి నిన్నటివలెనే సడక్కు వేసి మయిలు రాళ్ళూ వేసి ౯ వున్నవి. వషా౯ కాలములో మన్ను పాల రేగడ గనుక యెంత ఘట్టన పడి మనుష్యుల పాద ఘటన బండ్ల రావుడు విస్తారమయి వుండి నప్పటికిన్ని కాళ్ళు ఒక మాత్రముగా దిగబడుతూ వచ్చునని తోచు చున్నది. మిరిజాపూరు మొదలు వూళ్ళు బహు దగ్గిర దగ్గిరగా దారిలో వుంటూ వచ్చినందున అనేక చిన్న గ్రామాల పేళ్లు వ్రాయడము విస్తరిస్తున్నదని వ్రాయలేదు. వింధ్యవాసిని కొండ అదృశ్యమయిన వెనకను చూపు మేరలో యెక్కడా కొండలు అగుపడడము లేదు. యీ జూసీసరాయి అనే ఊరు గొప్పది. గంగవొడ్డున వున్నది. గనుక గంగకు అటు పక్క వుండే ప్రయాగకోట ఊరున్ను, త్రివేణీ సంగమమున్ను, తెలుస్తూ వుంచున్నది. యిక్కడ గంగ దక్షిణ వాహిని. యమున కలియని శుద్ధ గంగలో యీ వూరి ఘాటువద్ద స్నానము చేయ వచ్చును. యీ ఘాటున మళ్ళీ గంగదాటి ప్రయాగ చేరవలసినది. యిక్కడ గంగ కోసెడు దూరము వెడల్పు కలిగి వున్నది. ప్రవాహ వేగము బహు విస్తారము. గంగ ప్రవహించే దేశము. ఇక్కడ అభ్రక సంబంధమయిన భూమి గనుక గంగాజలము మెరుస్తూ వున్నది. ఈ వూరిలో ముసాఫరు లాయఖు పదార్థము లన్ని దొరుకు చున్నవి.

[పుట 183]
ఇచ్చటి సరాయికి గవిని వాకిళ్ళు లేవు. నాలుగు పక్కలా నలుగురాసా మీ లు చిన్న అరలు కట్టుకొని యున్నారు. అందులో నేను దిగినాను. జబ్బల్ పూరు మొదలుగా రాజ్యము కుంఫిణీ వారిది గనుక ప్రతి వూరిలో నున్ను వుండే పోలీసు జవానులను పిలిపించి నలుగు రేసి చౌకీ దాగు లనే కావలివాండ్లను రప్పించుకొని పారా కటాయించి ఉదయాన అణాల వంతున యిస్తూ బయలు దే రే టప్పుడు మనిషికి రెండేసి వస్తాను. సరఫరాయి నిమి త్తమయి కొత్తవాలు మొదలయిన వారు హాజరయి కావలసిన సామానులు తెచ్చి యిస్తూవున్నారు. వారిని రూపాయికి యెక్కువ బరక దాసులని చెప్పుచున్నారు. వారికి ఒక లేకుండా పతి మజిలీ వూర్ల లో నున్ను యినా మిస్తూ వస్తాను. మిరిజా పూరు మొదలు ప్రయాగలోగా తపాలు మనుష్యులు మూడు సర్వ హద్దుల విచారణలో వున్నారు గనుక విచారణకతలు కాశీలో ప్రయాగలో నున్ను వుండుట చేత మిగిజాపురము నుంచి ప్రయాగ వరకు ఒకడే హరకారా వచ్చేటట్టు సిద్ధము చేసుకొన్నాను. మిరిజా పురము మొదలు ప్రతి గ్రామములో నున్ను 'పెరిమిట్టు' జవాను లని ఒక జత బంఔతులు ఠాణా వుంటారు. వారు సుంక ములాయఖు వస్తు వులు కనిపెట్టేవారు. పెరిమిట్టు ఫరవానా ఒకటి తీసుకొని రాకపోతే మాతుబరు ముసాఫరులకు కూడా వచ్చే కట్లా అనే ముల్లె మూటలు సోదా యిస్తూ నిండా ప్రయాస యిచ్చును. ఈ రాత్రి యిక్కడ 31 12 195 వసించినాను. ప ది య ప ప క రణము ౧౨ తేది ఉదయమయిన 2 గంటలకు బయిలు వెళ్ళి గంగ వొడ్డుకు వచ్చి అక్కడ సుంకపు బంఔతులు నా వద్ద వుండే ప్యాసు " పోరటు అనే రహదారీని అగౌరవ పరచి మూట ముల్లెలు సోదా యివ్వ వలెనని బ౯ంధ పెట్టినందున ఒక గంట సేపు సావకాశమై సుంకం వాండ్లు యెత్తి పుచ్చుకొన్న వస్త్రాలతో కూడా యిద్దరు మనుష్యులను వుంచి గంగదాటి. ౧౦ గంటలకు ప్రయోగ ప్రవేశించినాను. జూనీ అనే స

[పుట 184]
వూరినుంచి గంగ దా టేటప్పుడు ప్రవాహము తీసి వుండేయిట్టి కాలాలలో నడమ మిట్ట పెట్టి వుంటున్నది గనుక నడమ పడవదిగి మిట్టకవతల మళ్ళి పడవ యెక్కి ప్రయాగలో దిగవలసినది. రెండుమాట్లు యెక్కి దిగే ప్రయాస లేకుండా యీ వూరినుంచే యమునానదిలో నా పడవలు పొయ్యేటట్టు చేసి ఒకసారిగానే ప్రయాగలో పెరిమిట్టు ఘాటులో దిగి నాను. యిక్కడ మనిషి ౧కి పయిసా వంతున ఘాటుసుంకము పడవ దాటడానికి యియ్యవలసినది. యీ ఘాటుసుంకము సాలుకు ౨౬ 000 రూపాయలు లెక్క యిజారాకు యిచ్చివున్నారు. ౧౨ గంటలకు త్రివేణి దశనముచేసి స్నానక్షారాదులు చేసుకోవడమయినది. స్ప్రయాగ మాహత్మ్యమేమంటే జగత్సృష్టికి ముందు పర. మాత్ముడు బాలకూపాన్ని ధరించి యీ స్థళమం దున్న అక్షయవటపణక్షా ముమీదనసించి వుండినాడు. యీ మూలవటము యెన్నటికి క్షయమును పొందనిది గనుక అక్షయవట మనే నామము కలిగినది. ఈ అక్షయ వట మే బ్రహ్మస్వరూపమని పురాణసిద్ధము. పిమ్మట జగత్సృష్టి అయిన వెనకకూడా ఈ అక్షయవటము సువణ మయ మె బహుకాలము శోభిస్తూ వుండినది. మాధవమూతి కూడా యీ వటవృక్షాన్ని అనుసరించి యిక్కడ విరాజమానుడయి వున్నందున యీ యీ పుణ్యస్థలములో ' చే శే బహు పుణ్యస్థల మయినది. తద్వారా స్థళము సుకమా౯లు' అక్షయ ఫలప్రదము లౌననే తాత్పర్యముతో పూర్వము బ్రహ్మ యిక్కడ దశాశ్వమేధాలు జేసినాడు. ఆ ప్రదేశము యిప్ప టికి యిక్కడ దశాశ్వమేధఘట్ట మని ప్రసిద్ధి పడి వున్నది. ఈ దశాశ్వ మేధాలు చేసినంతలో మాధవమూతి బ్రహ్మకు ప్రసన్ను డయి యిచ్ఛయించిన వరమిస్తానని వాగ్దత్తము చేసినాడు. గనుక బ్రహ్మ యీ మహాస్థలము విష్ణు క్షేత్రమని యిదివరకు ప్రసిద్ధమై యున్నది కదా; యికమీద నా పేరుకూడా యీ స్థళానికి సంబంధించి వుండేటట్టు చేయవలెనని ప్రాధి౯ంచినాడు. మాధవమూ అదేప్రకారము కటాక్షించి యికను లోకులు యీ క్షేత్రాన్ని విష్ణు ప్రజాపతి క్షేత్ర మని వాడుకుందురుగాకా అని నియమించినాడు. అది లుగా మొద యీ స్థళాన్ని విష్ణుప్రజాపతి క్షేత్రమని వాడు కుంటున్నారు.

[పుట 185]
యిట్లా వుండగా సూర్యభగవానుడు ఛాయా దేవికి గభోజుత్ప త్తి అయ్యేటట్టు చేసెను. తదనంతరము ఆమె తపస్సు చేస్తూ వుండెను. మళ్ళీ సూర్యుడు ఆమెతో సంగమము యిచ్ఛయించి సంతలో ఆమెగ భా వస్థలో సంగమము విధివ్యతిరిక్తమని సమీపానికి సూర్యుడు మోహావేశ రాక పోయినది. యు క్తుడయి ఛాయా దేవి సమీపానికి పచ్చినాడు గనుక వెంబడిగానే అతని తేజో వేగానికి ఆ మెగభ ము నిలవలేక విచ్ఛిత్తి అయిపోయినది. ఆ చొప్పున విచ్ఛిత్తి అయిన కొంత పుదక గభజము కొంతమట్టుకు ఒక పింజాకృతిగా నున్ను ముగా నున్ను స్రవించి నందున ఛాయా దేవి సహితముగా సూర్యుడు విస్మయాన్ని పొందినాడు. 'వెంబడిగానే హరిరుదాదులు పి సన్ను లయి రుద్రుడు తన శక్తిని ఆ పిండములో ఆవాహన చేసి యమధమణ రాజు అనే ఒక పురుషుణ్ణి ఆ పిండము ద్వారా వుత్పత్తి చేసి అతణ్ణి భూమిలో దక్షిణభాగమందు వుండేటట్టు నిమించి పాపులను విచారించి శిక్షించేటట్టు నీమించినాడు. విష్ణువు తత్ప్రతిగా సవించిన వుదకములో తన శక్తిని ఆవహింపచేసి యమునా అనే నామముతో ఒక స్త్రీని ఉత్పత్తి చేసి నదీరూపముతో భూమిలో లోకుల పాపాలను పోగొ ట్టుచు రమ్మని నీమించినాడు. అప్పుడు ఆ యమునా అనే స్త్రీ నదీ స్వరూపముతో పుణ్యక్షేత్రానికి ప్రవహించి వచ్చినది. యిక్కడ విరాజమాన్యుడుగా వుండే మాధవమూతికా ఆ స్త్రీ సౌంద ర్యము చూచి మోహితుడై భార్యగా వరించినాడు. ☑ వస్తూవుండగా సమాచారము కలిసి లిసి వ దేమంటే నీవు యిట్లుండగా రామాయణములో వివరించిన 'హేతువులచేత భగీరధుడు గంగను కూడా భూలోకమునకు తీసుకొని గంగ యీ క్షే క్షేత్రములో ప్రవేశించగానే యమునికు తెలిసి యెదురుకొని పోయి ఆరాధించి తనితో కూడా హించవలెనని ప్ర్రాధించినది. అందుకు గంగ చెప్పిన మహా ప్రసిద్ధురా రా లయితివే. నీతో కలిస్తే నా పేరే లేకపో నేమో అని సందేహించి నంతలో యమునానది గంగా సహవాసా పేక్షితు రాలైయీ క్షేత్రము మొదలుగా నీవు నాతో కలిసి ప్రవహిస్తే పేరు నీదేను. నా ప్రవాహ స్వరూపము మాత్రము వేరుగా వుండ తగ్గడని ·

[పుట 186]
శాశీ యాత్ర చ రిత్ర వరమిచ్చినందున గంగ యమునతో యిక్కడ సంగమమైనది. యీస్థలము యాగాలు చేయ నిచ్ఛయించిన బ్రహ్మదేవుడు మొదలుగా గల పెద్దలను ఆకషి౯ంపుచు వచ్చినందున ప్రయాగ అనే పేరు యీస్థలానికి కలిగి • నది. యీ ప్రయాగక్షేత్రములో గంగ యమునతో సంగమ మయి నది మొదలుగా సాగరసంగమ పర్యంతము రెండునదుల సమష్టి. జలము ఒకపక్క యమునా సంబంధమైన నైల్యవణజము కలిగి గంగా అనే పేరుతో ప్రవహిస్తూ వున్నది. లయి యిట్లుండగా బ్రహ్మ అశ్వమేధాలు చేసిన వెనక అనేక ఒక రాక్షసుడు స్థలాన్ని స్తుతి చేయను మొదలుపెట్టి సమాప్తి చేయడానకు శక్తుడు గాకపోయెను. బ్రహ్మపుత్రి అయిన సరస్వతి నేను సమాప్తి చేయ గలను · గాని నీచేత నీచేత వచ్చునా యని స్తుతిచేయను ఉపకమించి ఉపసంహారము చేయను శక్తురాలు కాకుండా పోయి లజ్జితురా వుండెను. యిట్లుండగా బడబుడు భూలోకమందు పుట్టి అతి క్షుత్తుచేత లోకాన్ని హింసిస్తూ వచ్చినం దున త్రిమూతులు లోకరక్షణాథ మయి ఒకటిగా కూడి యోచన చేస్తు వున్నంతలో లజ్జితు రాలయిన సరస్వతి యేసాకుచేత నయినా బ్రహ్మముఖము చూడక తప్పించుకొని పోవలెననే యిచ్ఛ చేత నేను ఆ రాక్షసుని ఉపద్రవము జగత్తునకు లేక చేస్తున్నానని ప్రతిజ్ఞ చేసి బ్రహ్మ 9 లోకము వదిలి వారి అనుజ్ఞమీద భూలోకానికి వచ్చి అతి సుందర రూపముతో వీణాగానము చేస్తూ ఆ రాక్షసుని సన్నిధానానకు వచ్చి నది. ఆ రాక్షసుడు ఆమె సుందరాకృతికి మోహితుడయి క్షుద్బాధను కూడా సహించి కొంత సేపు లోకాన్ని ఉపద్రవ పెట్టనివాడయి సర స్వతిని చూచి నిన్ను వివాహము చేసుకోవలెనని మనసు వున్నదని చెప్పినాడు. ఇంత కుత్తుగల నిన్ను పెండ్లి ఆడితే భోగాలకు సావకా శము వుండ నేర దే! ఒక వేళ నీవు నన్ను భక్షించి వేతువనే భయమునాకు జనింపుచున్నది గనుక మత్తు నివతికించే పని ముందర విచారి వెనక వివాహసంగతి మాట్లాడు కొందామని సరస్వతి చెప్పెను. నాక్షత్తు నివృత్తి అయ్యే మాగణము నీవే విచారించవలె నని ఆ రాక్షసుడు సరస్వతిని ప్ర్రాథీ౯ంచి నందున సరస్వతి బడ బాసురుని మంచిదని వెంట

[పుట 187]
పెట్టుకొని సముద్రమధ్యే తెచ్చి సముద్రోదకాన్ని పానము చేయుము, నీ కుత్తుతీరిన వెనక వివాహము చేసుకుంటానని చెప్పెను. మంచిదని అద్యాపి బడబుడు అగ్ని స్వరూపముగా బడబాగ్ని యనే పేరు పెట్టు కుని సముద్రోద కాన్ని పానముచేస్తూ వున్నాడు. యీ. రీతిగా యీ రీతిగా ఆ రాక్షసుణ్ణి నివృత్తి పొందించి నాకు కూడా సమాప్తి చేయను అశక్యమయిన స్తుతికి పాత్రభూతమైన ప్రయాగను కండ్ల చూతామని సరస్వతి యిక్కడికి వచ్చినది. ఆ సమాచారము గంగా యమునలకు తెలిసి సరస్వతిని ప్ర్రాథికాంచి తమతో కూడా యీ స్థలముందు కీడింపుచు వుండవలెనని చెప్పినారు. సరస్వతి ధన్యురాల నయితి నని యెంచుకొని వారి ప్రాథశానను అంగీకరించి అయితే నేను ప్రకాశముగా మీతో క్రీడింపుచు నుంటే బ్రహ్మ యేమే సరస్వతి, ప్రయాగ మాహాత్మ్య స్తుతిని సమాప్త చేయక పోతివని నన్ను అడుగును; అప్పుడు నేను మిక్కిలి లజ్జించ వలసి యుండును; గనుక గు ప్రగామినై మీతో కూడా వుంటానని, అద్యాపి క్రీడింపుచు నున్నది. వారు ముగ్గుకున్ను యీ యిక్కడ సంగమ మయినందున త్రివేణీ అనే మూడు పాయలు గల జడ అయినారు. ఈ త్రివేణికి పయిన వ్రాసిన అక్షయవటమనే నృక్షము కుచ్చుగా ప్రకాశింపు చున్నది. గంగ యమునతో సంగమ మయినది మొదలు లోకుల పాపాలను కత్తించను ఈ రెండు నదులు మంచి కత్తెర అనే ఆయుధముగా నున్నా ఆ కత్తెరకు నడుమ బిగించే చీల లేకున్నందున బలము తక్కువబడి వుండెను. ఈ సరస్వతి గుప్తగామినిగా ఆ చీల స్థానమును పొంది వున్నందున ఈ మూడు నదులున్నూ అది మొదలుగా లోకుల పాపాలను కత్తించను శక్తిగల చురుకయిన కత్తెర అయి త్రివేణి నామమును వహించి సదరహి ముగ్గురు స్త్రీలున్ను ఇచ్చట ఒక నదీరూపమును వహించి ప్రవహింపు చున్నారు. ఇచ్చట క్షౌరము, గోదానము, త్రివేణీదానము, తిలదానము, కించిద్దానమనే ఉపాయ దానమున్ను, ముఖ్యములని చెప్పబడియున్నవి. ధైర్యముచేత ప్ర్రాణదానము ఇచ్చట చేస్తే వాడు జన్మాంతరమందు

[పుట 188]
ఇహసుఖమును కోరిన ప్రకారముగా అనుభవించి మళ్లీ క్షేత్ర మందే మరణము కలిగి అవతల జన్మము లేకుండా ముక్తిని పొందు నని పురాణమందు చెప్పబడియున్నది. యీ స్థలమాహాత్మ్యము ద్వాద శాధ్యాయములు గలది ఒకటిన్ని శతాధ్యాయములు గలది ఒకటిన్ని యిచ్చట శ్రవణము చేయబడుచు నున్నది. ఈ క్షేత్రమందు స్నాన దానాలకు మకర మాసము ముఖ్యము. అప్పట్లో లక్షోపలక్ష ప్రజలు వచ్చి యాత్ర చేసుకొని పోతారు. ఒక స్త్రీ) యిక్కడ స్వేచ్ఛా మరణము వల్ల యిష్ట సిద్ధిని జన్మాం తరములో పొందుట చేత ముచికుంద బ్రహ్మచారి అనే తపస్వి సార్వభౌమత్వము కోరినవాడై నడుము దాకా దేహాన్ని బద్దలుగా కోసి ఆహుతులు చేసి యిక్కడ దేహము చాలించినాడు. అతని శిష్యులు జన్మాంతరములో అతనికి పరిచారకులుగా వుండవలె ననే ప్రాథ౯నతో ఆ హోమాగ్నిలో ధుమికి దేహాలు విడిచినారు. - వీరి కందరికిన్ని జన్మాంతరములో పూర్వ జన్మజ్ఞానము వుండవలె ననే ప్రాథ౯నకూడా వుండినందున యీ స్థల మాహాత్మ్యాన్ని ప్రస్తుతి చేసినట్టుగా యెనిమిది శ్లోకాలు వ్రాసి బొరుగులు వేయించి అమ్మే వశముచేసి చనిపోయినారు గనుక ఆ బ్రంహ్మచారి ఢిల్లికి అకుబరు పాదుషాగా నున్ను శిష్యులు మంత్రులుగా నున్ను అయిన వెనక జన్మాంతర జ్ఞానము వున్నందున మళ్ళీ ఈ స్థళానికి వచ్చి తాము శ్లోకాలు వ్రాసివుంచిన స్త్రీ, బ్రతికివుండగా ఆ పెవద్ద పూర్వము వ్రాసివుంచిన శ్లోకాలు తీసి చదువుకొని ఆశ్చర్యపడి స్వేచ్ఛా మరణము కోరిన వారికి యిక్కడ అనుకూలముగా మెడయిస్తే తృటికాలములో అనాయాస ముగా తెగకోసే యంత్రము ఒకటి వుండగా తమకు బాధగా వుండు ననే వెర్రి తాత్పర్యముతో ఆ యంత్రాన్ని యెత్తి పారవేసి త్రివేణీ సంగమము వద్ద అత్యద్భుతమయిన కోట వకటి కట్టినారు. ఆ కోట యెంత ప్రవాహాలనున్ను ధిక్కరించి అత్యంత బలముగా యిదివరకు ఉన్నది. ఆ సువర్ణాక్షయవటము కలి సాంమ్రాజ్యకాల మయినందున త్రివేణీసంగమము వద్ద వున్నా యిప్పట్లో అదృశ్యమయి యున్నది.

[పుట 189]
దానికి ప్రత్యామ్నాయముగా కోటలో ఒక నేలమాని కెలో ప్రయాగేశ్వరుడు మొదలయిన లింగాలు బింబాలున్ను ఉండే తావున ఒక లావు మర్రికొమ్మను తెచ్చి యీ స్థళజ్ఞులు పాతివున్నారు. వాటిని లోకులు ఆరాధిస్తారు. “త్రివేణీ మాధవం సోమం భరద్వాజం చ వాసుకిం, వందే ఒక్షయవటం శేషం ప్రయాగం తీథజా నాయకం 1 అనే శ్లోకప్రకారము ఆ యెనిమిది తావులకు వెళ్ళి యిక్కడ దిన యాత్ర చేయవలసినది. గనుక ప్రత్యామ్నాయ మయిన అక్షయనట పూజ యిక్కడ అగత్యమయినది. అందులో తోమేశ్వరుడి గుడి మాశ్రము యమునకు అవతలిగట్టున వున్నది. కడమ అన్ని గుళ్ళు వయాగ క్షేత్రమందే వున్నవి; గనుక నిత్యయాత్ర గవంత ప్రయాసతో చేయ వచ్చును. స్థళమాహాత్మ్యములో త్రివేణీతీరమందు ప్రతి గ్రహానకు బహు ప్రత్యవాయము చెప్పి వున్నది. గనుక భిక్షాటన మే స్వధమః మయిన బ్రాహ్మణులు యిక్కడ వాసము చేయ డానికి భయపడి యీ స్థళవాసమే మానినారు. యింత పుణ్యతీరమందు బ్రాహ్మణులు లేకపోతే లోకులు కడతేర రణే తాత్పర్యము చేత లోగడ ఢిల్లీ పాదుషా కింది అధికారస్థులు కొందరు కనోజ బ్రాహ్మణులకు భూస్థితు లిచ్చి యిక్కడ యెల్లప్పుడు తీర వాసులుగా వుండేటట్టున్ను యీ తీరములో వారికి స్థలాధికారాన్నిన్ని కలగ చేసి కొందరిని స్థాపించినారు. వారు ప్రయాగ వాళీలని పేరు పెట్టుకొని యిప్పటికీ యిండ్లవారై వున్నారు. వారికి యిప్పట్లో యాత్ర వారి కుండా జీవనము జరుగుతూ వున్నది. యీ ప్రయాగ వాళీలు కాక ఘాటీవా రని (౧౨౫ మంది, ౧౨ ఝండాలు వేసుకొని స్నానఘట్ట మందు బలఁపీటలు వేసి స్నానము చేయవచ్చే వారికి ఉపకృతులు చేస్తూ అయాచిత జీవనమును యాత్ర వారి గుండా చేస్తూవున్నారు. వీరుగాక పంచదా విళ్ళతో చేరిన మహారాష్ట్రులు ౧౦ యిండ్ల వారున్ను తెనుగు పంచదావిళ్ళతో వారు మూడిండ్ల వారున్ను నూరు యేండ్లుగా ఠాణాలనే పేరు పెట్టుకొని యిక్కడ వసిస్తూ వున్నారు. ఒకటి రెండు ధమ౯ శాలలు ద్వారకాదాను లక్కునో

[పుట 190]
కాశీ యాత్ర చ రి త్య్ర త్ర రిత్ర నవాబు మంత్రి కట్టించినవి స్థళములో వున్నవి. దేశాంత రస్థులకు అన్నము అహల్యాబాయి సత్ప్రము సత్రము నిలిచి పోయి నది మొదలుగా శుద్ధముగా లేక వున్నది. త్రిస్థళయాత్ర చేసేవారు అందరున్ను యెట్లా? కాళిలో మాత్రము అన్న పూణ ఆజ్ఞ చేత ద్రావిడ దేశస్థులకు యిక్కడి వారికి బుద్ధి ప్రేరితమయి అనేక సత్రాలు యేప౯డి వున్న వేగాని యిక్కడ ఒక సత్రమయినా లేక వున్నది. బ యీ యీ క్షేత్రములో యమద్వితీయ యనే కార్తిక శుద్ధ విదియ నాడు యమునాస్నానము బహు ముఖ్యము. యమధమ రాజు ఆ దినము తన తోడబుట్టు అయిన యమునను జూచే నిమిత్తమై యిక్కడికి వచ్చి ఆ దినము యమునలో స్నానముచేసేవారి వంశస్థుల కంతా యమదండన లేకుండా వుండేటట్టుగా వర మిచ్చినాడట. ఆ దినము యమునా స్నానము నాకు రామబ్రహ్మము కలిగేటట్టు కటాక్షించినాడు. ప్రయాగ వూరు పాదుషా కోటకట్టిన వెనక బహు స్త్రీ అయినది. ఇప్పుడు (ఊరు) కట్టి సుమారు నాలుగువేల యేండ్ల దాకాఅయినది. లక్కు నో న బాబు ఢిల్లీ పాదుషాను స్వామిద్రోహము చేసి లక్కునో రాజ్యముతో కూడా యీ ప్రయాగను స్వాధీనపరచుకొని ప్రయాగ వాళీలకు పాదుషా యిచ్చిన మాన్యపు భూములు యావత్తు కట్టుకున్నాడు. పిమ్మట 30 సంవత్సరముల కింద కుంఫిణీవారు స్నేహ పూర్వకముగా నే యీప్రయాగను దీని చుట్టు ఉండేభూమితోకూడ తీసి కొని త్రివేణి సంగమమువద్ద వుండే కోటను బహుబలము చేసి భరతపురపు రాజు మొదలయిన గొప్ప వారిని భద్రపరచడానికి తగుబాటిగా మిక్కట మయిన రస్తుతో కూడా కోటను కాపాడుతూ వున్నారు. కోట బహు ముచ్చటగా బయిటికి కనబడుచున్నది. ప్రత్యామ్నాయ వట వృక్షాన్ని కోట బురుజుకింద వుండే సరస్వతి తీథాకాన్నిన్ని దశనము చేసినాను. యీ ప్రయాగకు మొగలాయీలో అలహాబాదు అని పేరు పెట్టినారు. అధికారస్థులు అదేప కారము యిప్పటికీన్ని వాడుకుంటారు. యీ అలహాబాదులో ఒక రివిన్యూ కల్కటరు ఒక కష్టం కల్కటరు ఒక మేజిస్ట్రేటు ఒక జడిజీయున్ను వుండివున్నారు. వీరికందరికి అధి కారిగా ఒక కమిస్సనరును యేపరచి పెట్టినారు.

[పుట 191]
మినిజాపూరు దొరలు యిచ్చిన ప్యాసుపోటులను యిక్కడి దొరలు కాయముచేసి వేరే పాసుపోటుకా తాము ఇచ్చి కాశీదాకా కూడావచ్చేటట్టు బరక దాసు అనే ఒక పోలీసు బండారును నా తయినాతీచేసి జూసీసరాయిలో ఫరవానాకు వ్యతిరిక్తముగా నా మూట ముల్లెలను శోధించిన పెరిమిట్టు మనుష్యులను కొలువు తీసివేసేటట్లు నిశ్చయము చేసినారు. వారున్ను భగవత్సృష్టితో చేరిన వారయి తద్వారా నా సహోదరు లయినందున వారికి నావల్ల హింసకావడము యుక్తము కాదనిన్ని క్రోధము పాపకారి అనిన్ని యీశ్వరుడు నా బుద్ధికి తోపింప చేసిన వాడయి నాకుండా ఆదొరలను మళ్ళీ ప్రాథికాంచబడేటట్టు చేసి వారి జీవనాలు కాపాడినాడు. సహితముగా వచ్చిన స్త్రీ చేయ యిక్కడ వేణీదానము పెనిమిటి లున్ను పితృసహితముగా వచ్చిన వివాహముకాని కన్యలున్ను వలసినది. యీ వేణీదాన మనగా జడ కత్రించి దాన మియ్యడము ముఖ్యమా, లేక తల వెంట్రుకలు యావత్తు కత్రించి యియ్యడము ముఖ్యమా అనే వివాదము, మనదేశములో రామానుజ దయాపా త్రము వారున్ను శ్రీ శైల దయా పాత్రము వాడున్ను నాసాగ్రము యేది అని వివాదపడ్డట్టుగా పడి, మనవారు ఏక వాక్యత పడగొట్టు వీరున్ను యీ విషయములో ఏక వాక్యత పడక కొందరు స్త్రీలకు జడ వేసి కొంతమట్టుకు కత్తించి దానము చేస్తారు; కొందరు తలవెం టుకలు యావత్తు కత్తించి యిస్తున్నారు. నేను సమగ్రముగానే దాన మిప్పించినాను. ముందు కాలాలలో యిక్కడ వచ్చి క్షారము చేసుకొని యాత్ర చేయడానికి మనిషికి ౭ రూపాయల వంతున దొరత నము చేసేవారు హాశ్శీలు పుచ్చుకొనుచు వచ్చినారు. యిప్పట్లో మని పి. కి కుంఫిణీవారు ఒక రూపాయ వంతున నిష్కషజ చేసి త్రివేణీ సంగమము ఎక్కడ అవుచున్నదో అక్కడ పాటక్కు అనే ఒక చావడి విడవలి (పూరి)తో కట్టి వుంచినారు. ఆ పాటక్కులో ౧౩ బంట్రౌతులతో ఒక జమీదారుణ్ని ఉంచి యున్నారు. ఆ పాటక్కుకు కొన్ని బారలకు ముందుగా ఒక దారోగా కచ్చేరిని ఉంచియున్నారు.

[పుట 192]
కాశీయా త్ర చ రిత్ర ఒక రూపాయ యి స్తే ఒక - అచ్చు చీటి ఆ దారోగా కచ్చేరిలో యివ్వడ మవుతున్నది. ఆ చీటీ ఈ పాటక్కులో వుండే మనుష్యులకు చూపి స్తే కావితో ఒక ముద్రను చేతిమీద వేస్తారు. ఆ ముద్ర చూచి స్నా నఘట్టములోని మంగలవాఁడ్లు క్షారము చేయవలసినది. క్షౌరకు నికి రెండు పయిస్తాలు నిరుకు అయి వున్నది. యీ మంగలవాండ్లు ప్రయాగ వాళీలతో కూడా యెదురుకొని వచ్చి యాత్ర వారిని పిలుచుకొని పోతారు. ముందు యాత్ర వారిని యెవరు చూస్తారో వారు వారి అధీనులు కావలశినది. వేణీదానము యిచ్చే ప్రకరణ ములో మంగలవానికి శక్త్యనుసారముగా నూరారు రూపాయలు యివ్వవలసినది. యీ ప్రయాగ వాళీల కట్టు యిట్లా వున్నా యీ ప్రయాగవాళీలలో రామాభట్లు కృష్ణంభట్లు అనే యిద్దరు అన్న దమ్ముల కొమాళ్ళున్ను శంకరభట్లు వగయిరాలున్ను తెనుగు అభ్యసించి పారంపర్యముగా దాక్షిణాత్యులను హింసించకుండా శక్త్యనుసారముగా పుచ్చుకొని యాత్ర చేయిస్తున్నా రనిన్ని తంజావూరి రాజు వగయిరా మన దేశములోని గొప్పవారు అతణ్నే ప్రయాగ పురోహితుణ్నిగా నిశ్చయము చేసినా రనిన్ని నాకు తెలిసినందున మని 1. ని పంపించి మిరిజాపూరుకు శంకరభట్లును పిలిపించి నాతో కూడా అంతకుమునుపు వచ్చిన వారిని వదలకొట్టి అతని గుండా యిక్కడ అన్ని పనులు గడిపినాను. వారి లోగడ తిరువళ్ళూరి నివాసస్థు డయిన మహాముని రఘునాధా నార్యులనే బ్రహ్మవిద్వాంసుడు తిరుపతి వెంకటరమణునికి తల నీలాల ప్ర్రాథజన యెందుకు యింత ముఖ్యమయినది అని ప్రసక్తి వచ్చి కూటలాడగా వారు అనేక స్మృతి ప్రమాణాలతో ఈశ్వర తిగా కేశముల నిచ్చుట ప్ర్రాణదానముతో సమాన మయినదని సయుక్తిగా ప్ప చెప్పినారు. నేను మందమతిగనుక నాకు యిప్పట్లో ఆ యుక్తులు స్ఫరణకు వచ్చినవికావు. ఆ హేతువచేత స్త్రీలకు కూడా. క్షౌరము క్కడ యింత ముఖ్యమయిన దని నాకు తోచుచున్నది. యీకర్మ హమియొక్క పూర్వికులు వారివారి స్వభావ చేష్టలను అనుసరించి మెట్లా శైవమతస్థులలోని మద్యపాయులు తరించడానికి. శాక్తమనే


---


<a id='chapter-09'></a>

# తొమ్మిదవ ప్రకరణము: వింధ్యాచల్ & మీర్జాపూరు చేరిక

**హనుమాన్ దర్వాజా, వింధ్యవాసిని దేవి మందిరము, గంగాతీర మీర్జాపూరు**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** వింధ్య పర్వత కనుమలు, హనుమాన్ దర్వాజా, వింధ్యవాసిని మహాలక్ష్మి శక్తిపీఠ దర్శనం, గంగాతీర వాణిజ్య నగరమైన మీర్జాపూరు చేరిక, గంగానది తొలి దర్శనం, పడవ ప్రయాణాలు, తివాచీలు మరియు ఇత్తడి పాత్రల వ్యాపారం.

[పుట 193]
ఆరాధనను విధిగా యేర౯రచినారో యెట్లా వైష్ణవ మతస్థులలోని మద్యపాయులు తరించడానికి రహస్య రామానుజ కూటా రాధ నను నియమించినారో తద్వత్తుగా లోకము మీద విసుకుచేత దేహమును బలాత్కారముగా త్యజించడానికి నిశ్చయించిన వారు తరించడానికికూడా యీ ప్రయాగ మాహాత్మ్యద్వారా దేహత్యాగము విధి చోదితముగా చేసినట్టు తోచుచున్నది. మెట్టుకు యీ కనకాభూమిని జనియించిన తిర్యగ్జంతువులు కూడా ఒక విధమయిన భక్తి యీశ్వరుని యెడల కలిగి తరించవలసిన అగత్యము పూర్వికులకు కలదు గనుక వాని వాని శక్తికి, ఇచ్ఛకున్ను, యెక్కువగా పనులు నియమిస్తే చేయక తద్వారా యీశ్వరభ క్తి లేక ముణిగిపోదురు గనుక వారి వారి యిచ్ఛకు, శక్తి కిన్ని, అనుకూలమయి నట్టుగా; సారాయి తాగితే తాగినావు యీశ్వ రాప ణమని ఒక విధమయిన ఆరాధనతో తాగు అన్నట్టు; ఆన్మహత్య చేసుకొంటే చేసుకొన్నావు; యీశ్వరాపిత మని శ్రద్ధతో ఫలాని తావుకుపోయి విధి పూర్వకముగా చేయుము అనేటట్టుగా యిక్కడ నియమించినారని నాకు తోచుచున్నది. త్రివేణీ గభ౯ములో కోటగోడకింద నా కోసరము తత్పూవ మే చప్పరాల కొట్టాయీలు వేయించి వున్నందున అందులో తీర్థశా ద్ధాలు పెట్టించినాను. బ్రాహ్మణుడు కి రూపాయవంతున దక్షిణ యిచ్చినాను. ఆ బ్రాహ్మణులున్ను, అందుకు సంతోషపడిరి. ప్రయా గావళీల స్త్రీలు రాణివాసము గలవారు గనుక తెనుగు మహారాష్ట్ర ముత్తయిదువలు ౧ ౨ మంది దొరికినందున వారికి మాయింటి స్త్రీతో కూడా" ఆ చప్పరాలలో ముందుగా యిక్కడి వాడికె ప్రకారము గాజులు తొడిగించి అభ్యంగనాలు చేయించి నూతన వస్త్రాలను ధరింప చేసి మేళతాళాలు స్వస్తి వాచనములతో కూడా త్రివేణీ సంగమము వడ్డీకి వెళ్లి వేణీదానము యిప్పించినాను. యీ చప్పరాలు ౧౯ రూపాయల బాడిగెకు బనయావాడి (కోమటి) వద్ద నిష్కము చేసుకొని పయిన ౧౦ రూపాయిలు ఖచుజు చేసి అరవ భాష పలాన (అను అక్షర స్వరూపము) అందముగా కొట్టాయి. ౧కి రం అడుగుల నిడుపున్ను ౧౯. అడుగుల వెడల్పున్న

[పుట 194]
`కా ళీ యా త్ర చ త్య్ర పెట్టి 3 కొట్టాయీలు వేయించినాను. బహు రమణీయముగా వుండి నవి. ఆ చప్పరాలు బాడిగెకు యిచ్చిన బనయావాడు అక్కడ నే ఒక అంగడి తెచ్చి పెట్టినాడు. సకల సామానులున్ను వాడివద్ద పుచ్చు కొన్నాము. మకర మాసములో వచ్చే జనము దిగడానికి బనయా వాండ్లు వేలపర్యంతము చప్పరాలు కట్టి యీలాగంటి కొట్టాయీలు వేసి అడుగుకు పావులా వంతున బాడిగె తీసుకొని మీది మిక్కిలి ఆ దిగిన వారిని మరియొక తావున సౌదా అనే సామాను కొనకుండా నిబ౯ంధ పెట్టుతారు. అయితే యిటువంటి చప్పరాలు కావలసినన్ని బాడిగెకు దొరుకుచున్నవి. నేను యెల్లప్పుడున్ను త్రివేణీదశజనము కాగల ద్వార కాదాసు ధమశాలలో దిగినాను. యీ స్థలములో వశించినన్ని దినాలున్ను ప్రతిదినమున్ను ఉదయాన యీ చప్పరాలకు వచ్చి సాయంకాల పర్యంతమున్ను యిక్కడనే వుండి రాత్రి పడకకు ధమశాలకు పోవుచు వచ్చినాను. ప్రయాగ వాళీలకున్ను ఘాటీ వారికిని యింటికి రెండేసి అణాలు వంతున సుమారు ౧౧౦౦ ఇండ్లకున్ను, ముట్ట చెప్పినంతలో వారందరున్ను సంతోష పడిరి. యిక్కడికి గొప్ప వారు వస్తే స్నాన ఘట్టములో ఒక బలంపీట నున్ను ఒక జండా నున్ను వేయడం వాడికె గనుక పదిరూపాయిలలో రెండున్ను నన్ను అనుసరించిన: శంకర ఘాటీకానును తెమ్మని స్నాన ఘట్టములో వేసి అతని ఆధీనము చేసినాను. క్షౌర దినమున్ను, వేణీదాన దినమున్ను, భూరి యివ్వడములో ౧౫ రూపాయిల పయిసాలు తగులు చున్నవి. అందులో అన్ని జాతులు చేరుతారు. త్రివేణిదానానికి మరునాడు నా ప్రయాగ మళ్ళీ యింట్లో ప్రయాగ వాళీలకు నూరుమందికి సంతపక్షాణ చేసినాను. దక్షిణ సహిత ముగా అణి రూపాయిలు మట్టుకు ముట్ట చెప్పినంతలో ఆనందించి. నాతో కూడ వచ్చిన ప్రతి శూద్రుని చేత నేను మనిషి కి యిచ్చిన "రెండేసి అణాలు తీసుకొని తీథఁ విధి పిండప్రదాన సహితముగా చేయించినాడు. పంచదా విళ్లు పెట్టే శ్రాధాకాలజోలికి వారు రావడము లేదు. పిండ దక్షిణ అనే పేరుతో బ్రాహ్మణాధరాము చేసే ఒక 'బ్రాహ్మణునికి యిచ్చే దక్షిణంత ప్రతి శ్రాధారానికిన్ని ప్రయాగ

[పుట 195]
వాళీ తీసుకొంటాడు. యీపాటి, నాకుండా యీ స్థలములో యీశ్వ రుడు జరిపించడము వల్ల చెన్న పట్నానికి యశస్కరముగానే వుండినది. నేను ప్రయాగ వాసము చేసినన్ని దినములు వైదికుల సమూహము తోనే కాలము తోయడమయినది గాని హయిదరాబాదు నగయిరా షహరుల వలెనే లౌకిక సహవాసము నేను శ్రీవేణీ తీరమునందు దిగినం దున నిండా తగిలినది కాదు. యీ ప్రయాగలో నాలుగు పటాలాల బారు ఉన్నది. ఆ దండు వుండే స్థలము బస్తీకి రెండుకోసుల దూరము. మీద దయచేసి నేను సేవచేసిన సర్ జాన్ న్యూబోటు, ( Newbolt) సర్ చార్లీ సుగే మొదలయిన దొరలు వ్రాసి యిచ్చిన క్యారకటరులు పరస్థలాలలో నన్ను యింత గొప్ప చేస్తున్నవి. కా సర్వాంతర్యామిగా వుండే పరమాత్ముడు యేలే స్వామిలో యేలబడే వారి యాత్మలలో దీపించుటకంటే యెక్క న దీ స శించుచున్నాడు గనుక స్వామిభృత్యన్యాయముగా మనుష్యుడు నడు చుకోంటే పరమాత్ముడు ఆనందించి ఆ నడిచిన వాసికి సక లేష్ట సిద్ధులు కలగచేయు చున్నాడు. యిందుకు యే మాత్రమున్ను సందేహములే దని తోస్తున్నది. బంగాళా గౌరజ్ మెంటువారు పినాంన్సుకమిటీ అనే 'సెలవులు తగ్గించే సమూహము వారి తాత్పర్యము మీద అక్కడక్కడ ఉండే కష్టం హవుసుల'నే సాయరు చావిళ్ళు యెత్తి వేసి చిన్న పట్టణమువలెనే కష్టం అనే సుంకమును యిజా రాకు యివ్వవలె నని యత్న ముచేసినారు. యీ రాజ్యములో వుప్పుకు తిరువగాని చెన్న పట్టణమువలె 'మనా పొలీ చేసి సుంకము యిజారాకు యివ్వడము లేదు. చెన్న పట్టణమువలె జరిగించడము యీ దేశస్థులకు సమ్మతము లేక నున్నది. అందువల్ల సుంకము యిజారాకు యివ్వడములో యిటీవల, చెన్న పట్టణములో " తూకున (ఉరి) తీయబడిన అణ్నాసామి వగయిరాలకంతా కలిగిన న్యూబోల్ టు గారు చెన్న పట్టణములో 1815 నుండి 1820 వరకు మస్క్రీము కోర్టు ప్రధాన న్యాయమూ ర్తిగా వుండేవారు.

[పుట 196]
కాశీ యా స్త్రీ చ రి యాష్త్ర రిత్ర మాదాలనున్ను, యింకా కలగ గల ప్రమాదాలనున్ను, నాకు తోచిన మట్టుకు తెలిశేటట్టు ఒక యాదాస్తు శ్రీ కష్టం కలకటరు మేస్తరు నీప౯ (. Nepean) దొర కోరినమీదట వ్రాసియిచ్చినాను. యీ మే స్తర్ నీప౯ దొర నాతో మత సంబంధమయిన ప్రసంగము వచ్చినప్పుడు యీ నదులను యీ గుళ్ళను యీశ్వరుడని నమ్ము నమ్ముతావా అని పశ్న చేసెను. చెన్న పట్టణము చూడని మీకు, హిందూస్తా క్లీన్ యెత్తి యిదుగో చెన్న పట్టణమని చూపిస్తే అది చెన్న పట్టణ మౌనా! చెన్న పట్టణము ఫలాని తావున వున్నదని బోధ చేయవలసిన వారికి వారిని చెన్న పట్టణానికి పిలుచుకుని పోయి ప్రత్యక్షముగా చూపించను వల్ల లేని పక్షమందు, ప్లాక్ గుండా నయినా చూపించ వలసినది అగత్యము గనుక, యెట్లా ప్లాక్ వ్రాసి విూరు యెరుగని దేశాలను ప్రకటనము చేయుచున్నారో తద్వత్తుగా జ్ఞానము చేత యీశ్వరుని తెలుసుకో లేని వారికి ఈ కమకాస్థలముల ' మూలముగా యీశ్వరుని యెడల భక్తి కుది రేటందుకు యిటువంటి స్వరూపాల యెడల యీశ్వరజ్ఞానము ఆరోపితము చేసి ఆరాధనో పాయములు మా పెద్దలు చేసినారు, అని ప్రత్యుత్తర్వు యిస్తిని. అయితే నీవు క్రీస్తు మతస్థుడ వేగ దా! అని చెప్పి సమ్మతి పడినాడు. ఈ దేశములో మహారాష్ట్రులు మొదలయిన ద్రావిళ్ళును, మూర్ఖ రులున్ను పంచద్రావిళ్ళతో చేరినవారయినా మూర్ఖరులతో భోజనపతి భోజనాలు చేయడము లేదు. అందుకు కారణము ఘూర్జరులు శంక రా చార్యుల వారి శాపగ్రస్తులని చెప్పుచున్నారు. యిక్కడ వాసము చేసే పంచగౌడ స్త్రీలు రవికెలు తొడగడములేదు. తురక సంప్రదాయ ప్రకా రము ప్రతి స్త్రీలున్ను ముసుకులేకనే బయిట రారు. ఆరుమూరు నిడివి, నాల్గు మూర వెడల్పులో చంగావి వేసిన మంచిరేకు విత్తముకొద్దీ తీసి ముసుకుగా ముఖముకూడా తెలియకుండా దేహ మాద్యంతము కప్పు కొనుచున్నారు. 'గంగాతీరమందు వసించే సకలజాతులు స్నానము శివ పూజ చేయకనే జలపానము చాయడములేదు. పుణ్యనదుల ల తీరము లలో వుండే వారి కంతా యిదే స్నాననియమము కలిగినట్లు నా అనుభవము నాకు తో పచేయుచున్నది. స్త్రీలు అందరు వుదయా

[పుట 197]
త్పూవణము గంగాస్నానము చేసి యిండ్లకుపోతారు. పిమ్మట పురుషులు స్నానానికి పోతున్నారు. యిక్కడి స్త్రీలకు స్వరూప సౌందర్యమే కాని ఆభరణాపేక్ష విస్తారము మన దేశమువలె కలిగిన వారు కారు. మిరిజాపురము మొదలు ప్రతి మజిలీ వూరిలో బాడిగెకు గుఱ్ఱాలు లు కోసుకు ఒక అణావంతున కావలసినన్ని దొరుకుతున్నవి. తిరువలిక్కేణి గాడీలవంటి గాడీలకు ఒక తట్టువాని గుర్రాన్ని కట్టి యెక్కా అని పేరు పెట్టి వారు వారు యెక్కడము మాత్రమే గాక కావలసినన్ని బాడిగెకున్ను యిస్తూవున్నారు. ఆ యెక్కా అనే సవాకీ దినానికి ౧౦ కోసులు సాధారణముగా పోవుచున్నది. దక్షిణ దేశములో వస్త్రాలు ఆ దేశస్థులు బహుశః పరియాసపడి ఉతికి శుభ్రముగా వుంచుకొని వుండేటట్టు, ఈ దేశస్థులు వాడుగు నే పాత్రసామాను శానా సేపు ప్రయాసపడి తోమి బహు శుభ్రం ముగా వుంచుకొను చున్నారు. యీ దేశస్థుల వస్త్రాల వైల్యమున్ను, మన దేశస్థుల పాత్రల నై ల్యమున్ను, సమముగా ఉన్నది. యిందుకు కార ణము నా బుద్ధికి తోచడ మేమంటే దక్షిణ దేశస్థులు భోగక్రియులు గనుక వస్త్ర సౌందర్యము కలవారయినారు. ఉత్తర దేశస్థులు భుక్తి ప్రియులు గనుక భక్షణోపకరణాలు శుభ్రముగా వుంచుకొనుచున్నారు. ఈ దేశస్థులు యెనిమిదిమంది చేరితే తొమ్మిది పొయిలని ప్రసిద్ధిగనుక, వంటలు వారు వారు దేహసంబంధికులయినా ప్రత్యేకముగా చేసుకొని మన దేశపు వైష్ణవుల వలె దృష్టి దోషము మాత్రము పాటించకుండా భోజనము చేస్తారు. మిరిజాపూరు మొదలు ప్రయాగవరకు భూమినిండా సారవత్తు కాకపోయినా గంగవొడ్డు భూమిగనుక ప్రవాహము తీసిన కాలాలలో దున్ని పయిరు పెట్టుచున్నారు. గంగవండలి మన్ను అతి సారవత్తు అయినది గనుక అమితముగా గోధుమలు వగయిరా పుంజ ధాన్యములు పండుచున్నవి. ఈ దేశములో వేద పాఠము లేకనున్ను, వేద పారాయణము లేక నున్ను, ఉండడానికి కారణమేమని నా బుధ్యా ఊహించగా అథణము తెలియని వేద పాఠము యేమివున్నా శాత పురస్సరముగా యాగము మొదలయిన కమాణాలకు ఉపయోగమే

[పుట 198]
కాని కాశీ యా త్ర చ 8 స్త్ర జ్ఞానానికి ప్రత్యక్షమైన సాధకము కాదు గనుక నున్ను, యీ భూమి మ్లేచ్ఛా కాంతమై పోయిన వెనక గంగాయమునల మధ్యే నివాసింపుచు నున్న కమరులయిన దావిళ్ళు శుద్ధ ద్రవిడ దేశముయిన కావేరీ తామప్రణీకా తీరములలో ప్రవేశించినందున అక్కడి వారు కమోజపయోగిగా వేదాథణము తెలియక పోయినా వేద పారాయణము చేయడములో ఫలము కలదని పశృతులు కలగచేసి బహుశః వేదపాఠము పారాయణానకు యోగముగా జరిగి పుచు వుండేటట్టు తోచుచున్నది. ఉప యిప్పుడు పంచగౌదులని యిక్కడ వసించే వారికి గౌడులని పేరు రావడాలకు కారణమేమంటే కమకారులయిన ద్రావిళ్లు యీ గంగా యమునలమధ్యే నసించే కాలములో కమములయెడల శ్రద్ధ తక్కువైన సానందున వీడిని గౌణులు అంటూ వచ్చినారు. ఆనామమే యిప్పుడు శాతులని కాక మనది. కమకారులు యీ రాజ్యము వదిలి పోయి ఢిల్లీ మంచివచ్చిన తురగల చేత ఈ రాజ్యమంతా నిండిపోయినందున నిండా కనుజ పు రాకుండావు డే గౌడులకు ఆ తురకలతో సహవాసము కలిగి ఇందు: ఉచ్చారణలు కూడా ఆతుర భాషను అనుసరించినవి. ఆచారాలు కాని డా భేషించి పోయినట్టు చెప్పుచున్నారు. ఈ దేశము తుని దేశమని గున్ను, హిందూ దేశమనకున్ను, నడుమనుండే సింధు సతికి సమాన మయినది గనుక తురకలు ఢిల్లీ ప్రవేశించగానే వారు ఈ దేశాచార విశ్రాద్ధ కమకారు లయినందున వారివల్ల ఉపద్రవము కలగి పోపుతున్నదని భయపడి యిక్కడి కమూరు లయిన ద్రావిళ్ళు పయి ని పకారము శుద్ధ ద్రవిడ దేశములో ప్రవేశించినారు. ఆదినుంచి కమజారులు గాని గౌడులు, యిప్పటికి ముక్తికి తగ్గ దారి యయిన జ్ఞాన సంపాదనాథణమై తకణము, మీమాంస మొదలయిన శాస్త్రములను అభ్యసింపు చున్నారు. కవి౯ద్వారా. జ్ఞానమనే న్యాయ మాగణమును బట్టి కమ మనే మజలీయూరి మీదుగా జ్ఞానమనే పురమునకు పోతే దేహాన కున్ను, పాణాలకున్ను, పరియాస యియ్యదు. కమణమనే మజిలీలో నిలిచి ఆసోదా చేసుకోక నే జ్ఞానమనే పురమునకు ఒక్కసారిగా వేరే

[పుట 199]
ఉండే దగ్గిరిదోవగా పోతే ఆమార్గము చాపల్యము ముండ్లు గలిగి క్రోధ మనే ఉష్ణముచే నిబిడీకృత మయి వుండేది గనుక దారి సాగక బయిలు చేరిన ఊరికిన్ని చేరవలసిన ఊరకిన్ని పనికిరాక చెడిపోవలసి వచ్చును గనుక దీన్ని గురించిన వివాదముతో కమలహీనులయిన గౌడులకున్ను, విళ్ళకున్ను, అద్యాపి భోజన ప్రతిభోజనాదులు లేకనే వున్నవి. బ్రాహ్మణ్యానికి ఆధారభూతమై తి మూత్యాత్మకమైన గాయత్రీ జపము గౌడులకన్ను, దావిళ్ళకున్ను, సమానముగా కలిగి యున్నం దున ఉభయులకున్ను నమస్కార ప్రతినమస్కారములు మాత్రము కలిగియున్న వి. 1 1 1950- పదునొకండవ ప్రకరణము ఈ ప్రయాగకు నాలుగు పక్కల హిందుస్తానీ మాటలే నాలుగు విధములుగా వ్యవహరింపబడు చున్నవి. ఒక పక్క రాజ్యము, ఒక పక్క బొందిలిఖండము న్ననీ, వేగుబడియున్నది. యీ హిందుస్తాని మాటలు సంస్కృతాభాసములుగా నున్ను, తుఁక మాటలు మిక్కిలి కలిసినవిగాను న్ను న్నవి. హిందుస్తానులో బ్రాహ్మ అనే బ్రాహ్మణులున్ను, రస పుత్రులనే క్షత్రియులున్ను, బనయాలనే వైశ్యులున్ను, శూద్రులున్ను, కలిగియున్నారు. ఆ బ్రాహ్మణులున్ను, క్షతి"యులున్ను, బహుశః బంఔతుకొలువుతో నున్ను, శిఫాయికొలువుతో నున్ను జీవింపుచున్నారు. బనయాలు వర్తకము వినహా మరియొక జీవనోపాయమును విచా రించరు. శూద్రులు పయిరుపెట్టే పనులలో ప్రముఖులయి యుంటారు. యిక్కడి చండాలులను బేగారీ లనుచున్నారు. వారు అమింజీ మొదలయిన నికృష్టపు కార్యములను చేయడమే జీవనముగా కలిగి యుంచున్నారు. కలదు. బొందిలీ ఖండము మొదలుగా సర్వర్యా బ్రాహణులు కృషి చేసుట. యీ దేశమందు ప్రయాగ వాళీలు తప్ప ఇతర గౌడ బ్రాహ్మ ణులు వైదికవృత్తినిన్ని, యాచకవృత్తినిన్ని నిండా అనుసరించినట్టు

[పుట 200]
`కా శీ 8 యాత్ర చ రిత్ర అగుపడలేదు. యిది గాక శ్రీమచ్ఛంకరాచార్య భగత్పాదులవారు దిగ్విజయాధణముగా ఈ దేశానికి వచ్చిన కాలములో యిక్కడ సన్యాసమును స్థాపించిన వెనక ఈ గౌడులలో కొందరు సన్యసించి వారికి శిష్యభావమును వహించి ఉంటూ వచ్చినారు. భగవత్పాదుల వారికి కొందరు మద్య మాంసాదులతో భిక్ష చేసినప్పుడు గురువు స్వీకరించగా మేము యెందుకు విడిచి పెట్టవలసిన దని వారితో పాటుగా ఈ దేశపు శిష్యులు మద్య మాంసాదులను భక్షించినారు. పిమ్మట వారి పరిక్షాధమై ఒక కంచరవాడు సీసమును కరిగి ఆయుస్లముతో భిక్షా కాలముందు భగవత్పాదుల వారికి పాత్రతో సళ్లుపికొంచగా దాన్ని భగవత్పాదులవారు సమదశను అయినందున ఉదక ప్ర్రాయముగా పుచ్చుకొన్నారు. ముందు వారితోటి పాటుగా మద్య మాంసములను పుచ్చుకొన్న గౌడ సన్యాసులు యిది మేము పుచ్చుకో గలమా అని కరిగించి పోసిన సీసమును తాగలేక త్యజించి నందున భగవత్పాదుల వారికి వారి యెడల ఆయాసముతోచి, బుద్ధి స్థైర్యమును పొందేవరకు లోక దృష్టితో మంచిచెడు తారతమ్యములను విచారించక నాయందు గౌరవమున్ను లేకుండా అహంకృతిని వహించి నందున మీరు భ్రష్టులై పోదురు గాకా యని శపించినారు. అప్పట్లో 'శాపగ్రస్తులయిన పదిమంది సన్యాసులున్ను, దశ నామములు కలిగి శిష్యప శిష్య పరంపరగా యీ దేశములో గోసా యీ లనే పేరు బెట్టుకొని తమది సన్యాసాశ్రమమైనా వర్తక వ్యాపా రాలు చేసుకొంటూ యిక్కడ మహాజనులనే సాహుకాలుగా నటింపు చున్నారు. ఆగోసాయీలు శిష్యపరిగ్రహము చేసేటప్పుడు ఒక విధ మయిన హోమముచేసి కొంత ఆగమము జరిపించి శిష్య పరిగ్రహము చేయుచున్నారు. ఆ శిష్యుడు గురువుయొక్క ధన ఋణాలకు బాధ్యు డవుచున్నాడు. యిటా మునుపు గోసాయీలు బ్రాహ్మణ వ్యతిరిక్త జాతులను కూడా శిష్యులుగా పరిగ్రహింపుచు వచ్చి నారు. అయితే యిప్పుడు కొంత కాలముగా కుంఫిణీవారు ఆ యాచారమును నిలిపి బ్రాహ్మణులనే శిష్యులుగా పరిగ్రహించే టట్లు

[పుట 201]
58€ ఆగోసాయీలకు నియమము చేసి యున్నారు. ఆగోసాయీలకు యెగ నమస్కారము చేసినా యిప్పటికిన్ని నారాయణ స్మరణ చేయుచున్నారు. యీ గోసాయీ లందరున్ను, పనా, రణా, గిరి, చిత్ సాగరా, భారతీ, పురీ, సరస్వతీ, తీర్థ, ఆశ్రము, . 110- ధేయములకున్ను అంతభూజాతులయి యుంటారు గాని చేయుంచు యీ తెగలు గాక బయిరాగులని కొందరు మి బహుశా కలిగి తెంగల నామధారులయి సచంపుచు నుంటారు వారికి గురుపీఠముగా మన దవిళ దేశము నుంచి కొంతమంది వైష్ణవులు కొన్ని కాలములలో వచ్చి సమాశ్రయణము చేసి తు బహుధనమును సంపాదించుకొని పోవుచున్నారు. వారు విష్ణుకు లయినా ద్రవిడ దేశములో అద్వైతులకున్ను, విశి సగుణనిగుణ వివాదము పడివున్నట్టు యిక్కడ లే దేశము యావత్తున్నూ తరుచుగా శ్రీముచ్ఛితం చార్యులవారు శ చార్యుల వారు స్థాపించిన అద్వైత మతము చేసే వ్యాధి కూడియున్న గాని పిమ్మట రామానుజాచార్యుల నాగున్నూ, విల వారున్ను, అవతరించి స్థాపించిన విశిష్టాద్వైన ద్వైతాలు సకృచ్ఛముగా నెగడినది కాదు. ద్వైత మస్టులు ఉంచుకొనే అంగార రేఖ యీ దేశములో ఎవడున్ను అంచు ధరించినట్టు నాకండ్ల పడినదికాదు. సకలమైన వారున్న సమిర్చి: ములేకుండా విభూతిన్నీ గోపీచందనమునున్ను చందనమున నన్ని మందు ధరింపుచున్నారు. బయిరాగులు మాత్రము తిరునామమును పయిన వారిసినట్టు ధరింపుచున్నారు. శైవ వైష్ణవ సౌర శాక్తములు మొదలయ్యి అద్వైత విశిష్టాద్వైత మతాలకు అంతభూజాతము లయిన వే గనుక మ మూడు మతస్థులున్ను శైవవైష్ణవములు మొదలయిన ఆర్మాతలు: శ చేసినా చేయవచ్చును. ఈ ఆరాధనలన్ని కమాణాలకు అంగములి కాని వేరే కావు. మత రహస్య మనే వృక్షమూలము గురుముఖముగా తెలియవచ్చినప్పుడు కర్మాంగములయిన ఆరాధన లన్నియు తమకు తామే నివతిష్టించి పోవుచున్నవి. మత రహస్యమనగా ఆయా మతిమ

[పుట 202]
ట యొక్క తత్వము. అబై మతము యొక్క తత్త్వ మేమంటే సృష్టికిన్ని అద్వైతమతముయొక్క సృష్టి నన్ను, దీప దీపికా న్యాయముగా భేదములేననుట. విశిష్టా ద్వైన దశ్వమేదంటే సృష్టికిన్ని సృష్టికతజుకున్ను పాలతో కలిసి వుండే నెబ్యవలెనే కిండత్తు భేరము చెప్పడము. ద్వైత తత్వమేమం 00008 XXX77 గు మజ్జిగే మజ్జిగె తేట. నెయ్యి యివి భేదిస్తే భేదపడుచున్నవి 'గను:' వీటిని లెనే యీశ్వరునికిన్ని జీవునికిన్ని భేదము ఉండడము మాతకు కాంజా అన్నే భేవాలు జీవులలో కూడా కల వనడము. యీ మణీ యినకు తీరని వివాదాలుగాని శివుని కన్నా విష్ణువు తముడు పక్షవులున్ను, శివుడే వుత్త ముడని శైవులున్ను వికి యెక్కవు శాకులున్ను, వివాద పడడమున్ను అంద క్ష య వ ణపతి అని గౌణపతులు వగయిరాలు వివాద పడడ యేలాగంటే విందుకు వండిన వీరా మున్ను స్వచ్ ) యోజన కారి కాదు. కూర ముసాయిన వ్యంజనాలలో యెవరికి లేహ్య భక్ష్య భోజ్య చోమ్యములలో మేని సమ్మన మయితే వారు అది మెత్తి భక్షించ నచ్చను నీకు చేసేవానికి కావలసిన ప్రయోజనము భోజనము చేసిన వాకయోగయినా క సుపునిండ వలసినది, శైవ వైష్ణవారాధనలను కలగ చేసిన మహోద్ధారలకున్ను అదేప్రకారము తమతమ మత ప్రవిష్టులు తత్వము ముడుచుకో నేవరకు ఒక విధమయిన నామ రూపాలు యేప౯రచు కొని విశ్వర జ్ఞానముతో ఈశ్వరుని యెడల భ క్తికలిగి వుండవలెననిగాని వేదీ కాదు. నోదయము కావడానికి శాస్త్రవిచారణమాత్రము చేసి యిక్కడీ సరు స ఒసులున్ను, బహుశః అద్వైతి ద్వైత మత ప్రవిష్టులుగానే పున్నారని నాకు తోచబడుచున్నది. మన దేశములో వుండే ద్వైత మహాబ్ధు: మాధ్వులు ధరించే చక ముద్రలు మాత్రము యీ దేశములో బహుమంది గోపీతో వేస్తారు. యో తదంగ క్రీస్తు మనసులలో ప్రో ఒప్యాంట్సు అనే జాతుల వారు విశిష్టా వ్వతి మతాను సారముగా సృష్టికత అయిన యీశ్వరుడు చేతనా చేతనాత్మక మయి:. అనేక జీవులను సృష్టించినాడు; కర్మాలు మః ఆరాధనలవల్ల యీశ్వరదృష్టి అల్స పదాథాజుల మీద కలిగితే ప్ర్రమోదాన్ని యిస్తున్న వి గనుక, కమాకాలున్ను తజ్జనితమయిన తరా

[పుట 203]
ధనలున్ను యేమి వద్దు, మనసా యీశ్వర భజన చేస్తూ వుండవలసిన దని చెప్పుతారు. తురకలున్ను, అందు కనుసరణగా అనేక పరికారా లయిన కమా౯ులు తజ్జనిత మయిన ఆరాధనలున్ను వుంటే బుద్ధి నిశ్చ యము తప్పి పోతున్నది గనుక, ఒకటి రెండు విధములయిన మాజలను ఆరాధనల నున్ను యేపకారుచుకొని ఆమూలకముగా యీశ్వర భజన చేసి కడతేరుతారు. రోమన్ క్యాథేలిక్సు అయిన క్రీస్తు మతి స్థులు తురకలవలెనే సంక్షేపమయిన కమాలతో ఆరాధనలతో నున్ను యీశ్వర భజన చేస్తున్నారు. తురకలకున్ను క్యాథలిక్సులగున్ను తాము చేసే కమా౯ రాధనలలో వివాదమే కాని త త్త్వములో వుండ నేరదని తోస్తున్నది. భగవత్పాదు లయిన శంకరాచార్యుల వారు అవతరించి టగ్వి జయము చేయక ముందర యీ కమ భూమిలో దేహమే బ్రహ్మముని వాదించే ఒక ప్రమాదమయిన బౌద్ధమతము ప్రసిద్ధముగా వుండెను. యిప్పుడు ఆ మతము యీ దేశమందు ఖలమయినా అంకురాలు మాత్రము అక్కడక్కడ ఉన్నవి. ఆ మతము పాలునే నెయ్యి అన్నట్టు స్థూల దేహాన్ని బ్రహ్మముగాను, యీశ్వరుడుగాను, అనేక దృఢయుక్త వ్యవహరిస్తున్నది. సచ్చిదానందమయిన పరబ్రహ్మ సంకల్పమనీ మాయతో యుక్తుడయి సృష్టించిన అనేక బ్రహ్మాండములలో వసించే సృష్టి సంబంధమయిన యావజ్జనులున్ను అద్వైత విశిష్టాద్వైత ద్వైత దేహ బ్రహ్మవాద మతాలకు లోబడి వుండవలసిన దే కాని కాదని తోస్తున్నది. లేనిపక్షమందు దైవము గలద నే లేకుండా ద్విపాత్పశువుల వలెనే ప్రవతింపుచు ఉండవలసినది. యింత చెక్కువ వేరేవుండ నేరదు. యితరము జ్ఞాని లేశము లేక. జ్ఞానజంతువు లయిన మనుష్యులకు అజ్ఞాన జంతువులయిన పశ్వాదులకున్ను భేదమేమని విచారిస్తే యెట్లా అద్దాలంతా ఒకటే దినుసో తద్వత్తుగా జంతువులంతా ఒక దినుసేగాని వేరు కాదు. అయితే మన ప్రతి భౌతి పుట్టవలసిన అద్దాలకు వెనకతట్టు యెట్లారసము పూస్తా మో తద్వత్తుగా యీశ్వరుడు తన ప్రతిభౌతి కలిగే కొరకు బుద్ధి అనే

[పుట 204]
కాశీ యా త్ర చ రి అటువంటి. రసాన్ని మానుష కోటికి వెనకతట్టు పూసి యున్నాడు. రసము పూసిన అద్దాలకు కూడా యెట్లా చూచే పక్క ముందుగా దుము అనే కల్మషము కప్పివుంటున్నదో తద్వత్తుగా మాఢ్య మనేమాలిన్యము మనుష్యులకు కమ్మి ఉంటున్న ది. ఆఅద్దాల పై కల్మషాన్ని మనుష్యులుతుడిస్తే యెట్లా తమప్రతి ఖాతి స్పష్టముగా తెలుస్తున్నదో తద్వత్తుగా సత్సం గతి కల్గడమువల్ల మనుష్యుల మౌఢ్యము వదిలి యీశ్వర భాతి మను ష్యులబుద్ధిలో సంపూణముగా కలగడానికి హేతువవు చున్నది. బహుదినములుగా స్త్రీలు తిర్యగ్దంతువుల వలెనే మోహ౯ లు కాక నున్నా రే! పురుషులకు భోగాహణలా లేక పురుషులవలెనే వీరున్ను జ్ఞానవంతులయి మోహజాలా? అనే శంక నాకు కద్దు. తిరువ ళ్ళూరి మహాముని రఘునాధాచార్యులు మొదలయిన పెద్దలను గురించి 'స్త్రీలు మోక్షసామ్రాజ్యాన్ని పొందినట్టు భారత భాగవతాది సారవత్తు లయిన యితిహాస కథలలో యెక్కడనైనా వున్న జ్ఞాపకము గాని వున్నదా? తుదను స్వరాది భోగాలయినా వారు అనుభవించినట్టుగా ది గాని వున్నదా? అనిన్ని యితిహాసాదులలో పురుషులకు ఫలాని ఫలాని సుక్రమణమును చే స్తే స్వగణములో అనుభవించడానికి రంభాద్యప్సరసలు వున్నారని ఆశ చూపించియున్నదిగాని ఫలాని మంచికమణము స్త్రీలు చేసుటవల్ల ఫలాని దేవతలతో స్వగణములో క్రీడిస్తూ వుండవచ్చు నని ఆశకూడా చూపలేదే! స్త్రీలు జ్ఞానవతులయి మోగ్రాహకాలు యెట్లా అవుదురని ప్రశ్న చేస్తూ వచ్చినాను. వారు వారు శానా ప్రయాసపడి స్త్రీలను పురుష సమానలుగా స్థాపించవలెనని యుక్తులు చెప్పినా దేవ హూతి 'మొదలయిన తత్వబోధగల స్త్రీలను కూడా వివాదములో స్త్రీలనుకూడా దృష్టాంతములుగా తెచ్చినా తుదను నా సందేహ మే వారినిన్ని పట్టు కున్నది గాని తేరుగడ అయినదికాదు. నా బుద్ధిద్వారా నిశ్చయము చేసినది యేమంటే స్త్రీలకు పురు షులకున్ను హృత్కమలములు ఊర్ధ్వాధోభాగములయందు రెండేసి గ్రంథులనే ముళ్ళుగలిగి వుండేది నిశ్చయము. అధోభాగమం దుండే గ్రంధి పరమాత్మ సంబంధమయినదిన్ని ఉధ్వకా భాగమందుండే గ్రంధి సంకల్పరూపం బయిన మాయా సంబంధ మయినదిన్ని ఔను.

[పుట 205]
స్త్రీలకు గభక్షాధారణ నిమిత్తమయి అధోభాగమందుండే గ్రంధి ఫల కాలము రాగానే వీడబడి ఋతువనే సంజ్ఞను పొందుచున్నది. పురుషు లకు మాయా సంబంధమయిన వూధ్వక్షా భాగమందుండే గ్రంధి ఫలకా లము రాగానే జ్ఞానోదయ సామగ్రిని చేయడానికి వయిపుగా వీడబడి పోవుచున్నది. యిందుకు దృష్టాంత మేమంటే పురుషులకు యౌశిన ప్రారం భమయిన వెనక బాల్యము నం దుండే కంఠధ్వని సౌషనము వుడేది లేదు; భేదింపుచున్నది. స్త్రీలకు మాత్రము జననాదారభ్య కంఠధ్వని యొక టే మా రీతిగా పురుషులకంటే హెచ్చుగా యధోచితమయిన శ్రావ్యతకలిగి ఉంటు న్నది. యీ రీతిని స్త్రీలకు పరమాత్మ సంబంధమయిన గ్రంధి బడి మాయా సంబంధమయిన గ్రంధి నిలిచియుండడముచేత యెన్నటి కిన్ని జ్ఞానోదయ మయ్యే పాటిబుద్ధిన్ని స్థైర్యమున్ను లేక మాయాసం బంధమయిన చాంచల్యముతో మనస్సు తల్లడి పుచున్నది; నద్వారా జ్ఞానమువినా ముక్తి లేదు; గనుక స్త్రీలు ముక్తికి అహుజులు కారు; యధోచితముగా అజ్ఞాన జంతువులతో చేరిన వాగేను. నీడ జ్ఞానాహణులు కాకపోతే అట్టేపోయెను కి మకా భూమియందు ఉత్పత్తి అయిన స్త్రీలకు మంచి కర్మాలుచేయ నిచ్ఛ పురేటట్టుగా స్వగా౯ది భోగాలనే మీది ఫలము కలదని తద్వారా దేవలతో సంభోగము కలుగుననే ఆ శైనా వుంచరాదా అని యోచి స్టే అటువంటి ఆశపెట్టితే స్వకీయ పురుషుల యెడల భక్తిని వదిలి అటునియమించిన కమ౯ములే చేస్తూవుందురనే భయముచేత మన పూర్వికులు ఆయాశ కూడా పెట్టక వారికి చెప్పిన కమాణాలు యేమి ఉన్నా ఐహిక సంబం ధమయిన అష్టపుత్ర బహుధనములున్ను భతా సహ ఆయు రారోగ్య ములున్ను మాత్రమే సకల పురాణాదులలో చెప్పియున్నవి; శబ్దా ద్వారా స్త్రీలు తిర్యగ్జంతువుల వలెనే యధోచితముగా పురుషులకు భోగాపజులే కాని యితరము కాదని తోచుచున్నది. ప్రయాగ మహాక్షేత్రములో ఉండే పౌరాణికు డయిన మధురానాధు అనే మహారాష్ట్ర బ్రాహ్మణుని స్త్రీలకు యే సుకృత కమణము చేతనైనా పురుషజన్మము కలిగినట్టు పురాణేతిహాసములలో కమ౯ముచేత

[పుట 206]
శీ యాత్ర చరి త్ర కద్దా! అని అడిగినాను. కొన్ని కొన్ని పురాణాదులలో పుత్రులు సన్యసిస్తే పురుషజన్మము కలిగేటట్టు ఉన్నది, కొన్ని పురాణాదులలో సర్వధా 'యెప్పుడున్ను స్త్రీలకు పురుష జన్మము లేదని పరిష్కారముగా వున్న దని చెప్పినాడు గనుక యీ యుక్తుల ద్వారా విచారించగా స్త్రీలు లేని పోని పురుషయోగ్యము లయిన కమణముల జోలికి పోక వేదాం తాలు విచారించి శుష్క వేదాంతలు కాక, పతిశుశ్రూష కుటుంబ సంరక్షణ మొదలయిన ఐహికపు పనుల యెడలనే ప్రవిష్టలుగా ఉండుట యు కముగా తోచుచున్నది. సకల విధ వెనుక ఈ ప్రయాగలో సకల పదార్థాజులు దొరుకును. మయిన పనివారున్నున్నారు. సీమసామానులు అమ్మే యింగిలీషు షాపు కూడా ఒక బంగాళీ వేసుకొని ఉన్నాడు. యీ ప్రయాగలో అక్టోబరు నెల ౧౨ తేది మొదలు ౨౨ తేది రాత్రి వరకు వసించి ౨౩ తేది ఉదయాన బజరా అనే యిల్లుగల పడవ ఒకటిన్ని, నావా అనే సాధారణపు పడవ ఒకటిన్ని బాడిగెకు తీసుకొని గంగ గుండా ప్రయాణమై సాగివచ్చినాను. యీ బజరాలనే పడవలు సుమారు ౬ం అడుగుల నిడివిన్ని, ౨౦ అడుగుల వెడల్పున్ను కలిగి ఒకటి ఒకటిగా మూడు అరయిండ్లు యేర్చడి ఉంటున్నవి. ఆ యిండు మంచి పలకలతో కట్టి 'సుందరమయిన రంగు వేసి యున్నవి. కడాపటిది మరుగు అర. నడిమిది పడకటర. మొదటిది కచ్చేరి కూటముగా ఉంటున్నది. యీ అరల కింద సామాను ఉంచడానికి ఒక అంతస్తు ఉన్నది. ఈ మూడు అరలవిూద సవారీలు మూడు వుంచి 30 మంది బోయీలు వుండవచ్చును. దీనికి కొయ్యలతో నీళ్లు తోసేవారు మాలీలు అని ౧ర మంది, మాంజీ అనే చుక్కాణి తిప్పేవాడు ఒకడున్ను ఉన్నారు. యిటువంటి బజరాకు సాధారణ మయిన రూపాయలు. ఇక్కడకల దారలని, శిక్కా రూపాయిలని అవుచున్నవి. ఈ రూపాయలు మన దేశపు రూపాయి ౧ కి ఒక అణా యెక్కువ అనుకోవలసినది. యీ బజరాలు ఫలాని ఊరికి వెళ్ళడానకు యిన్ని దినము లని సర్కారు వారు నిరుకు చేసి ఉన్నారు. యీ పడవ ఒకరికి ఒక తావుకు బాడిగెకు వచ్చి మళ్లీ వచ్చిన తావుకు పొయ్యేట బాడిగె దినానికి 2 చెలామణి

[పుట 207]
ప్పుడు మరిఒకడు బాడిగెకు మాట్లాడుకుంటే ఆ నిరుకు దినాలలో సగము దినాలకే బాడిగెయియ్య వలసినది. బజరాచే రే నిరుకుదినాలకు ఎంత తక్కువగా స్థలము చేరినా ఆ నిరుకుదినాల బాడిగెపూర్తిగా యివ్వ వలసినది. అది యెట్లానంటే కాశికి ప్రయాగ నుంచి యీ కాలములో బజరా ౬ దినములకు చేరుతున్నది. అయినప్పటికిన్ని నిరుకయిన ౧౫ దినాలకున్ను బాడిగె యియ్యవలసినది. ఈ ప్రకారము దండు తీసుకొని అనేక పడవలు బంగాళా నుంచి ప్రయాగకు వచ్చివుండి మళ్ళీ పోవుచుండగా ఒక బజరాను బాడి కు మాట్లాడి నిశ్చయము చేసుకున్నాను. యిది ఒక టే నాసల్తనకు నేను యిక్కడ ఉంచుకున్నంత మటుకు చాలును. అయితే దేశానికి పట్టుకుని పోవలసిన గంగాజలము యమున కలియకుండా ఇక్కడ దశాశ్వమేధ ఘట్టములోనే పట్టవలసినది నియమము గనుక సుమారు గంంపళ్ల గంగ ఓం బానలలో పట్టి యుంచినాను. ఆ గంగ కాశికి తీసుకురాగలందుల కయి ఒకనావా ౨౭ రూపాయిలకు మాట్లాడి కుదుర్చు కున్నాను. మెరకను నాలుగు దినాలకు కాశికి పోవచ్చును. ప్రవాహము తీసిన దినాలు గనుక గంగకుండా పోతే ౬ దినములు పట్టునని యిక్కడివారు చెప్పినా పరీక్షాథముగానున్ను కూడావచ్చిన వారి ఆసోదా (విశ్రాంతి) నిమి త్తమున్ను ఊహించి గంగకుండా రావడ మయినది. గంగా ప్రవాహకాలము ఇక్కడ శ్రావణ భాద్రపద మాసాలు. యిప్పట్లో తూపు గాలి కొట్టుచున్నది. ప్రవాహపు వడి ముందర గాలికూడా నిండా పనికిరాదు. యీ బజరాలకు మూడేసి చాపలు ఒక స్తంభమునకు కట్టుచున్నారు. 'నేను పోవడము తూర్పు గనుక నాకు గాలి యెదురయి యున్నది. యిక మంచుకాలము వచ్చే నెల మొదలు ఇక్కడ ఆరంభ మవుచున్నది. చైత్ర మాసమునందున్ను, వైశాఖ మాసమునందున్ను, ఈ కాతికమాసమునందున్ను ఇక్కడ ఎండ తీవ్రముగా కాయుచున్నది. నాతో కూడావచ్చిన సామగ్రిని మీరిజాపురమునుంచి కాశికి లోగడనే పంపించివేయగా మిగిలిన నాతో చెన్నపట్నములో పాలు మొదలగు ద్రవములు కొలుచు కొల మానము ఒక పడి రమారమి ఒకటిన్నర పేరులు.

[పుట 208]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర కూడా ఉన్న కంబళిడేరా ఒకటిన్ని, శిఫాయిడేరా ఒకటిన్ని ఒక కళాసు నున్ను కూడా పడవలమీద ఉంచుకుని, గుర్రాలను, ఒక జత బోయీ లను, కావడివాండ్లను, కాయలామనుష్యులనున్ను మెరకను పంపించి బయలు దేరినాను. గంగలో రాతిగొట్టు లేదు. గంగాతీరమునందు వసతి అయిన ప్రదేశములో దిగి రాత్రి పగలున్ను వంట చేసుకొని తలిజ పోవుచు వచ్చినాము. ప్రవాహపు వడిచేత గంగమధ్యే మిట్టలు పెట్టుచున్నవి గనుక పడవలు, బజరాలున్ను మిట్టతగిలి పగిలిపోతున్నవనే భయము చేత రాత్రిళ్ళు పడవలు ఇక్కడ నడిపించరు. చీకటిపడగానే ఒక తావున పడవలు నిలుపుతారు. గంగలో సాయం కాలమునందు పరంగి కొండ శాలలో గుఱ్ఱపుబళ్ళు నడిచేటట్టు పడవలు బజరాలున్ను వచ్చుచు పోవుచున్నవి. గాలిలేక ప్రవాహానికి యెదురుకొని పడవలు పోవలసి నప్పుడు పడవలకు తాళ్ళుగట్టి గట్టుననుండే మనుష్యులు యీడ్చుకొని పోతారు. ప్రవాహపుదారిగా గాలికి యెదురుకొని పొయ్యే టప్పుడు కొయ్యలతో నీళ్ళు తోస్తూ పోతారు. గాలి అనుకూలించి నప్పుడు ప్రవాహపుజోరు కలిగిన తావులలో చాపలుకట్టి మాలీలు వూరి కే కూర్చుంటారు. చుక్కాణివాడి జాగ్రత మాత్రము సర్వకాలమందు న్నుండవలసి యుంచున్నది. గంగ భూమి మట్టానికి బహు లోతుగా ప్రవహింపుచున్నది గనుక ఊళ్ళు నిండా గంగ సమీపమునందు ఉండకపోయి నప్పటికిన్ని గంగకు యిరుపక్కల అడుగుకు ఒక ఊరు వున్నట్టుగా దగ్గిర దగ్గిర ఊళ్ళు వుండి వున్నవి. వాటి పేళ్ళు విచారించడానికి గంగలో రావడము చేత వయిపు లేకపోయెను. వాటి పేళ్లు పడవతో శే మాలీలకు కూడా. తెలియదు. గంగలో రాగా కనుపడ్డ ప్రసిద్ధ స్థలాలు యేవంటే వింధ్య వాసిని ౧, మిరిజాపూరు ౨, చెన్నాడుగడ అనే బ స్తీకోట కలిగిన బ షహరు 3, చోటా కలకత్తాయనే దండు ర, రామనగరము వ్యాసకాశి అనే ద్వినామములు గల బస్తీ షహరు. చెన్న పట్టణములో ఆనాడు దొరలు విహరించు స్థలము మౌంటు రోడ్డులో నీకోస) రెండుపక్కలా వేచుబడిన చెట్ల బజారులో నే


---


<a id='chapter-10'></a>

# పదవ ప్రకరణము: ప్రయాగరాజ్ - త్రివేణీ సంగమము

**అలహాబాదు, గంగా-యమునా-సరస్వతి సంగమం, అక్షయవటం, వేణీదానం**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** తీర్థరాజైన ప్రయాగ చేరిక, త్రివేణీ సంగమ స్నానం, వేణీదానం మరియు తీర్థశ్రాద్ధ విధులు, అక్బర్ నిర్మించిన అలహాబాద్ కోట, పాతాళపురి మందిరము, అక్షయవటం దర్శనం, ప్రయాగ మాహాత్మ్యం.

[పుట 209]
చెన్నాడుగడ వద్ద ఒక కొండ ఉన్నది. ఆ కొండమీదనే గంగ ఒడ్డుగా ఒక కోట యున్నది. దాన్ని యింగిలీషు వారు ఇప్పటికి బహు బ స్తీగా ఉంచుకొన్నారు. కాశికి యెదట గంగకు ఇవతలి పక్కనుండే వ్యాసకాశిలో ౨౬ తేది రాత్రి గంటలకు ప్రవేశించినాను. ఇక్కడికి కాశీపట్టణము తెలియుచున్నది. నిత్యము చందా? సమయ మయ్యేవరకు నా పడవలు తోయిస్తూ వున్నాను గనుక అదేరీతిగా యిం కా రెండు గడియలు తోయిస్తే కాశీ చేరుదును. అయితే ఉప వాసముతో మహానగరము చేరవలసిన నియమము గనుక యిక్కడ నే ఈ రాత్రి వసించడమైనది. గంగలో బజరాలమీద వెళ్ళే సౌఖ్యము అనుభవ వేద్యము గాని వ్రాయ శక్యము కాదు. దిగిన తావున పారా యియ్యడానికి. మాత్రము మనవంటి వారికి మనుష్యులు చాలివుండవలసినది. సామా న్యపు ముసాఫరులు పడవలమీద వ స్తే పెరిమిట్టు మనుష్యులనే సుంకం బంఔతులు సోదా యియ్యవలె ననే బహనా (వంక; నెపము) ప్రతి పూరిదగ్గర పెట్టి యేమైనా లంచము యియ్యకపోతే తే మూట ముల్లెలు విచ్చి అభాసు చేసి పడవలను నిలిపి బహు తొం దర పెట్టుతారట. పేదలకు ప్రయాగనుంచి కాశికి రావడా నికి పడవకు యిచ్చే బాడిగె గాక మనిషి కి రూపాయి వంతున లం చాలకింద తగులుతున్నదట. యీ లంచాల ఘాట్ల సుంకపు దారోగాలకు జీతము పది అయిదు రూపాయలు అయినా యిన్నూరు మున్నూరు రూపాయలు నెల కి సంపాదించే టట్టు మిరిజాపూరులో నాకు తెలిసినది. ప్రయాగలో జూసీపరాయి సుంకము వారికి నా నిమిత్తమై జరిగిన దాపువల్లను, ఆ జిల్లా బంటె) తులు కూడావున్నందుచేతనున్ను అటువంటి శ్రమ నాకు యెక్కడా కలిగినది కాదు. మూలకముగా నే హయిద రాబాదు మొదలు యింగిలీషుదొరల వద్దికి మనపంటి వారు పోయి రాగానే కొంచెములో తృప్తిలేని ఆదొరలవద్ది నకీబులు చోపుదాలు వగయిరాలు యినాములకు వచ్చుచున్నారు. యీ దుబారు ఖచుఁ విస్తారముగా అక్కడక్కడ తగులుతూ వచ్చినది.

[పుట 210]
కా శీ యా స్ట్రో చ రి త్ర యీ ప్రయాగలో పైన వ్రాసిన దాపువల్ల అటువంటి ఖచు ఒక గవ్వఅయినా తగిలినది కాదు. ప్రయాగలో స్నానఘట్టపు బంఔతులు నిత్యము నా సేవచేస్తూ వచ్చినందున వారికిన్ని నా దాసు బంటెత్రులకున్ను మాత్రము నేను వచ్చేటప్పుడు కొంచెము యినా మిచ్చినాను. ప్రయాగ యిండ్లు, అంగళ్ళు యథోచితమైన వెడల్పు గలవిగా నే కట్టివున్నవి. ప్రయాగలో చెప్పే సంకల్పక్ర్మము మన దేశమువలెనే 'భరతఖండే' అనే మట్టుకు చెప్పి అటుతర్వాత 'ఆర్యావ తాంత గత బ్రహ్మకై వతైఃక దే శే, విష్ణు ప్రజాపతి క్షేత్రే, షట్కోణమ ధ్యే, అంత వేద్యాం, భాగీరథ్యాః పశ్చిమే భాగే, కాళింద్యాః ఉత్తరే తీరే, షటస్య పూర్వదిగ్భాగే, విక్రమశ కే, బౌద్ధావతారే, ప్లవనామ సంవత్స రే' అని పిమ్మట మన దేశరీతిగా మాసము తిథి మొదలయినవి చెప్పవలసి నది, కాశిలో చెప్పే సంకల్ప ర్ మ మేమంటే ' ఆర్యావ తైజు క దేశే, అవిము క్త వారణాసీక్షే త్రే, అసివరణ యోమం ధ్యేః, మహాశ్మశానే, ఆనందవనే, గౌరీము ఖే, త్రికంటక విరాజితే, భాగీరథ్యాః పశ్చిమేతీ రే, బౌద్ధావతారే, విక్రమశకే, ప్లవనామసంవత్సరే' అని చెప్పవలెను. ఇటువంటి కాశీ మ హాక్షేత్రమును అకుటోబరు ౨౭ తేది ఉదయమయిన ౮ గంటలకు శ్రీరామకటాక్షము చేత చేరినాను. 2 1 50 1 పండ్రెండవ ప్రకరణము కాశీపట్టణములో నిండా జనసంఘము కలిగివుండును గనుక వూరికి బయట అసివద్దవుండే తోటలలో ఒక తావున దిగవలె నని యోచి స్త్రీని. వాట్లలో స్థలము సంకుచితముగా వుండినందున నున్ను మణికణిక మొ దలయిన స్థలాలకు దూరమవుట చేతనున్ను కాశీతంబు రాయనియొక్క కేదారఘట్టములో వుండే రెండు అంతస్థులు నాలుగు ముంగిళ్లు కల ఒక పెద్దయింట్లో దిగినాను.' నాకోసరమై ఆస్థలము ముందుగా ఖాలీ చేసి శుద్ధి చేసివుంచి యున్నందున బహు సౌఖ్యముగానే వుండెను. ఆయిల్లు గంగ యొడ్డుగానే వున్నందున సమ్మతి అయినప్పుడు మిద్దెమీదినుంచి గంగా దశక్షానము చేయడానికి అనుకూలముగా వుండినది.

[పుట 211]
ఈ కాశీస్థలానికి బాధ్యులుగా గంగాపుత్రు లనే వారు ౧౨౦౦ యిండ్లవారు ఉన్నారు. వారు క్షాత్ర శౌర్యాల చేత దొరతనము చేసే వారని, గంగాయాత్ర చేయ వచ్చే వారివద్ద గుఱ్ఱానికి ౧౨ రూపాయల వంతున నున్ను, మనిషికి ర రూపాయల వంతుననున్ను, గాడీకి యాభై రూపాయిల వంతున నున్ను యాత్రవచ్చే వారిని ముందుగా చూచిన గంగా పుత్రుడు తీసుకొని మణికణికలో స్నానము చేయింపుచు, యివ్వక స్నానము చేసి 'మొండాటలాడితే కొట్లో వేసి కోటు `సెలవులతో కూడా తీసుకుంటూ, బహుశా యియ్యని వారిని యియ్యచాలని వారినిన్ని తమ పోకిరితనము చేత మానభంగమున్ను, దేహ బాధయున్ను పెట్టుతూ వచ్చుచున్నారు. వీరికి భయపడి శరభోజీ మహారాజు అంతటి వాడు, కేదార ఘట్టమే వృద్ధమణికణికా కయని ఒక పురాణ ప్రమాణమును పట్టి క్షార శ్రాద్ధాలు కేదారఘట్టములో గడిపినాడు. విజయనగరపు రాజు కాశికి వచ్చిన్ని ఒక సంవత్సరము మణికణిక స్నానము లేక నుండినాడు. యిక పేదల గతి చెప్పవలసినది లేదుగదా! యిటువంటి సమూహము వల్ల నాకు ఒక అభ్యంతరమున్ను లేకుండా నన్ను రామ టెంకివద్ద యెదురుకున్న రామరహల్లు అనే గంగాపుత్రుడు గోపీగంజులోనే నేను యిచ్చినది. తీసుకొని యాత్ర చేయించేటట్టు దస్తయి వేజు వ్రాసియిచ్చి ప్రయాగ వరకు కూడా వచ్చి నా సహితముగా కాశి ప్రవేశించి నందున యథాశాస్త్ర ప్రకారము మహా స్థలము చేరిన మరుసటి గడియ కే మణికణికకు వెళ్ళి అక్కడ చక్రతీథములో భేటికి అని ఒక మొహరు ఫలపుష్ప సహితముగా నుంచి ముందర స్నానము చేసి పిమ్మట క్షారానికి సంకల్పము చేసుకొని క్షారానంతరము మణికణికా కలో స్నానము చేసి గంగాపూజ చేసి గంగాపుతుల సమూహానికి భూరి దక్షిణ అని పదిహేను రూపాయలు, ఘాటీయాలనే గంగాతీర స్నాన ఘట్టమునందు వుపచరించేవారి కని, పదిరూపాయలు, కంగాళీల ' ఈయన తంజావూరి మహారాజు. 1786 లో తండ్రి చనిపోవునాటికి 9 ఏండ్లవాడు. పినతండ్రి రాజ్యాక్రమణ చేయిగా కుంఫిణీ వారి నాశ్రయించి 1797 లో రాజ్యము పొందెను గాని రెండేండ్లలోనే పింఛనుదారు ఉయ్యెను. ఈయన 1833 లో చనిపోయినాడు. బిషప్ హెబరు 1826 లో ఈయనను దర్శించినాడు.

[పుట 212]
కా యా శ్రీ యా త్ర చ 8 త్ర కని అయిదు రూపాయలున్ను భూరి యిచ్చి నేను దిగిన స్థలము ప్రవే శించినాను. లందరిచేత ఆ మరునాడు నాతో కూడావచ్చిన బ్రాహ్మణు తీర్థశ్రాద్ధాలు పెట్టించడ మయినది. నాలుగో యీ మహా దినము నేను తీర్థ శ్రాద్ధము పెట్టడమయినది. స్థలములలో అన్ని శాఖల బ్రాహ్మణులున్ను సమూహాలుగా వున్నం దున శాఖకు యాభై మంది వంతున అధిశ్రవణనకున్ను, యిష్ట బంతికిన్ని పిలిపించినాను. పావులా దక్షిణతో వారు సంతో షించినారు. యీ కాశిలో మణికణికాకకు మహాత్మ్యము వచ్చినందుకు కారణ మేమంటే విష్ణువు చక్రము చేత తీథజము కల్పించుకొని తపస్సు చేస్తూ వుండగా పార్వతీసమేతముగా శివుడు అక్కడికి వచ్చినంతలో పార్వతియొక్క కణి కామణి ఆ తీర్థములో పడిపోయెను గనుక శివుడు వెతికినట్టున్ను, విష్ణు మాయచేత దొరకనట్టున్ను, తదనంతరము విష్ణువు బావమరిది వొప్పారితో హాస్యము చేసినట్టున్ను, ఆ చక్రతీథ ము పార్వతీకణి కామణినిన్ని శివుని మానసమునున్ను, ఆకర్షించి విష్ణు చక్రోద్భవమున్ను అయినందున గంగ భగీరథుని నిమిత్తము భూలోక ప్రవేశమయినప్పుడు యీతీథ మాహాత్మ్యము తెలిసి యీ తీథ సంగ మము చేసినది గనుక యీ మణికణికా ఘట్టము యీ స్థలానికి అతి ముఖ్యమయినది. ఆ చక్రతీథములోనే ప్రథమస్నానమును కాశీ ప్రవేశించగానే అందరున్ను చేయవలసినది. ఆ చక్రతీథము మణి కణికా ఘట్ట సమీపమునందు ఒక చిన్న గుంటగా యున్నది. ఆ తీథాకాన్ని గంగాపుత్రులు ఆక్రమించుకోవడము మాత్రమే ఆ గాక సదా ఆవరించుకుని వుంటున్నారు. యీ కాశికి బహుపుణ్య కాలమున్ను, బహు మహోత్సవ కాలమున్ను, బహు జనాకర్షణ కాలమున్ను యేదంటే కాతీకమా సము. ఆ కాతీకమాసములోను శు శుద్దైకాదశి దశి మొదలు పున్నమవరకు పంచ దివసములు పంచరత్నాలని పేరు వహించి వున్నవి. యీ కాశీక్షా కమాసము ముప్ఫైదినములు లవధి ప్రజలు కాశికి స్నానాల నిమిత్త ముగా వస్తారు. కృత్తికా నక్షత్రము అదశనము కాక మును పే "

[పుట 213]
ఆ పంచగంగా అందరునున్ను పంచ గంగా ఘట్టమందు స్నానము చేస్తున్నారు. శ్రీ రామ కటాక్షము యీ పంచరత్న దినములలోనే నన్ను యీ కాశిలో ప్రవేశింప చేసినందున పున్న మస్నా నము ఘట్టములో చెయ్యడమయినది. యీ పంచగంగా ఘట్టము పంచపాండ వుల తపోబలముచేత యింత ప్రసిద్ధమయినట్టు పురాణ సిద్ధము. కాశీ పట్టణమునకు ఉ త్తరమున 'వరణ' దక్షిణమున ‘అసి' అని రెండు నదులు కాలువలుగా గంగలో సంగమ మవుచున్నవి. అసి అనే కాలువ అతి స్వల్పము. యీమధ్యే వుండే భూమి వారణాసి అనే పుణ్య క్షేత్రమయినది. యీ అసివరణల మధ్యే గంగ ధనురాకారముగా ప్రవ హింపుచున్నది. గంగకు పడమటి యొడ్డున కాశీ పట్టణము యేర్పడి యున్నది. అసిపరణల మధ్యము అవిముక్తక్షేత్రము గనుక యిక్కడ దేహము వదలిన జీవాత్మునికి తారకోప దేశము అవుచున్నదని పురాణ ప్రసిద్ధము. గనుక గంగాతీరమునందు యిండ్లు స్నానఘట్టాలున్ను - నారు పోసినట్టు వీథులకు కూడా యెనిమిది అడుగుల భూమి కుండా జానెడు జానెకు భూమికి వేలమోడిగా రూపాయలు యిచ్చి స్థలము విశాలముగా కావలిస్తే మీద్దెనిూదమిద్దెగా యేడేసి అంతస్తులు కూడా కట్టుకుని కాపురముచేస్తూ వున్నారు. యీ అసివరణల మధ్యే గంగాతీరమందు భూమి కొనవలిస్తే పూనా శ్రీమంతుడు వగయిరాలకు శక్యమేగాని సామాన్యులకు వయిపులేదు. అసివరణల మధ్యే కేదార 4 ఘట్టము మొదలు రాజఘాటు వరకు అహల్యాబాయి, నాగపూరి రాజు, శింధ్యా వగయిరాలు అనేక లక్షలు వ్రయము చేసి కాపురానికి యిల్లున్ను విడున పీష్వా అని చరిత్రలో ప్రసిద్ధి జెందిన మహారాష్ట్ర ప్రధానమంత్రి, తరువాత కొంతభాగమునకు రాజయ్యెను. 'పునహా అతని రాజధాని. • అహల్యాబాయి ఇందూరు రాజగు మలహల్ రావు హోల్కారు భార్య. ఈమె 20 వ ఏట నే భ ర్త మరణించాడు. కొమారు డప్రయోజకు డైనాడు. ఈమె సహగమనం చేయదలపగా ప్రజలు వారించి రాజ్యాధికారం వహించ మని ప్రార్థి చారు. 1765 మొదలు 30 సంవత్సరా లీమె ఇందూరును అతి సమర్థతతో పరిపా లించింది. ఈమె సద్గుణములను, దాతృత్వమును, తెలివితేటలను ఇంగ్లీషువారు కూడా మెచ్చుకున్నారు. ఈమె హిందూదేశములో అనేక పుణ్యక్షేత్రాలలో గొప్ప దాన ధర్మాలు చేసి 1795 లో స్వర్గస్థురాలైంది.

[పుట 214]
కాశీ యా త్య్ర వ రి స్త్ర స్నానానికి ఘట్టమున్ను శివప్రతిష్ఠకు గుడిన్ని ఒకటిగా కలిపి కట్టుతూ వచ్చినారు. సచా'రీలలో స్నానానికి ఒక ఘట్టము నుంచి ఒక ఘట్టానికి పోవ డము వీధుల కుసందిచేత ప్రయాస గనుక చిన్న పడవలమీద పరువు గలవారు గంగ గుండా పోతూ వస్తూ వుంటారు. ఆ ప్రకారము పోయి వచ్చేటప్పుడు చూడడమునకు ఆ పట్టణము అతిసుందరముగానున్ను అత్యద్భుతముగాను న్నుంచున్నది. అందులో శ్రీధర మునిషి అనే వాడు కట్టిన ఘట్టము, అహల్యాబాయి కట్టిన ఘట్టము మరికొందరు గోసాయీలు కట్టిన ఘట్టములున్ను సుందరములుగా నున్నవి. ఆ అసివరణల నడిమి పుణ్యఘట్టము లేవంటే వరణాఘట్టము, రాజఘట్టము, త్రిలోచన ఘట్టము, దుగాణ ఘట్టము, పంచగంగా ఘట్టము, మణికణిజ కా ఘట్టము, దశాశ్వమేధ ఘట్టము, కేదారఘట్టము, హనుమర్ఘటము, అసిఘట్టము న్నున్నవి. త్రిలోచన ఘట్టమువద్ద చెన్న పట్టణములో కష్టం హవుసురేవు వలెనే సకల ధాన్యాలు బోళా అనే పెద్ద అంగళ్ళు పెట్టి మొత్తపు విక్రయాలు చేయుచు వున్నారు. రాజ ఘాటులో ముఖ్యమయిన సుంకపు చావిడి వుంచున్నది. కాశీ వాసము యథావిధిగా చేశేవారు యీ అడుగున వ్రాసిన మూతులను శ్లోక ప్రకారము ఆయా ఆలయాలకు వెళ్ళి ఆయా ఆరాధించి రావలసినది. శ్లో॥ విశ్వేశం మాధవం ధుండిం దండ పాణించ భైరవం వందే కాశీం గుహాం గంగాం భవానీ మణికణి కాం॥ వీటిలో విశ్వేశ్వరుడి ఆలయము భవానీ అనే అన్నపూర్ణ ఆలయము, ధుండి వినాయకుడి ఆలయమున్ను కేదార ఘట్టానికి సమీ యున్నవి. అటు వెనక దండపాణి ఆలయము పముగా మణికణికకు పొయ్యె దోవలోనే యున్నవి. దుగా౯ ఘట్టమువద్ద కాల భైరవుడి ఆలయము వుండియున్నవి. పంచగంగాతీరమునందు బిందుమాధవుడి ఆలయము వున్నది. అక్కడికి సమీపముగా తురకల మశీదు ఒకటి ఆశ్చర్యకరమయిన యున్నతము కలిగి రెండు స్తూపీలతో నిర్మించపడి యున్నది. ఆ రెండు స్తూపీల కొనకు పోవడానికి లోపలనే మెట్లు కట్టియున్నది. ఆ రెండు

[పుట 215]
స్తూపీలు సుమారు యేనూరు అడుగుల పొడుగు వుండవచ్చును. తోలు కాలమందు అకబరు పాదుషా కాశీ యావత్తూ తురకాణ్యము చెయ్య వలె నని తలిచి ముఖ్య మయిన గుళ్ళు యావత్తు కొట్టి పాడుచేసినప్పుడు యీ మసీదును కట్టినాడట అద్యాపి అది నిర్మించపడి యుండే శృంగా యీ రము యింగిలీషు వారిని కూడా మరామత్తు చేశేటట్టు ప్రేరేపణ చేసినది. యిప్పుడు వుండే విశ్వేశ్వరుడి ఆలయము మొదలుగా అనేక ములు నూతన నిమాణములై వున్నవి. ణ పయి శోకములో నుండే గంగా అనే తీధము ఒక కొలను స్వరూపముగా పట్టణమునకు పశ్చిమ భాగమునందు యుండి యున్నది. కాశీ అనే దేవి త్రిలోచనేశ్వరుడి ఆలయము వద్ద దుగా ఘట్టములో యున్నది. గుహా అనే ఒక బిలము కాశీ పట్టణమునకు దక్షిణభాగమం దున్నది. యీ కాశీపట్టణములో శివాలయాలు లింగాలున్ను అనేక ములు కాశీ ఖండములో విష్ణుపాదిగా త్రిమూతులేమి యింద్రుడాదిగా దేవత లేమి ధృవుడాదిగా తేజస్పరూపాలేమి సూర్యుడేదిగా గ్రహాలేమి అగ స్త్యుడాదిగా ఋష లేమి ఈ అవిముక్త క్షేత్రమందున్న ఆనందవన ములో లింగప్రతిష్ఠ చేసి ఆరాధన తపస్సు పురస్సరముగా ఆ యా విభూ తులను సంపాదించుకొన్నటు యున్నది. గనుక ప్రతిలింగానికి అగస్తే స్త్యేశ్వరు డని, రామేశ్వరు డని ఒక్కొక్క పేరుగలిగి అవి వొకానొక దినమున అక్కడి ఆరాధన ప్ర్రాబల్యము కలగ చేసుకొని ఉండియున్నవి. ఆ యా నియమింప బడిన దినములలో ఆ యా స్థలాలలో జనసంఘము మిక్క టముగా నుంచున్నది. ఇక్కడ నుండే ఆలయాలు అన్ని సంకుచితములుగా నున్ను అరిటిపువ్వందముగా సాదాస్తూవీలు కలిగిన్ని అవకాకులవల్ల నిండా కాపులేకుండా నున్ను వృషభముల చేత ఆవరింపబడిన్ని యుంచున్నవి. ఆరాధనచే శేవారు పత్ర పుష్పఫలతోయములతో తామే, శక్తి కలిగి పత్రపుష్ప నంతమట్టుకు ఆయా ఆలయములలో ఆయా మూతులను జాతినియ మము లేకుండా, ఆరాధన చేయుచు వచ్చుచున్నారు. కాచియుండే ఇది పొరబాటు ఈ మశీదుకట్టినది ఔరంగ జేబు చక్రవర్తి. విశ్వేశ్వ క్రీ. శ. 1669 ఏప్రిలులో.. నాశనం చేయబడింది, రాలయం

[పుట 216]
కాశీక్షేత్రము

[పుట 218]
కాశీయాత్ర చ రిత్ర · అచకాకులు, వచ్చిన ఉపపన్నులను యాచిస్తూ పేదలు ఇచ్చేదాన్ని పుచ్చుకొంటున్నారు. క్షేత్రములో సర్వత్ర ఆలయములలోని అచకులు: పంచగౌడులతో చేరినవారు. కాలభైరవుని అచకాకులుమాత్రము కాను పడాలని ఒక వింతజాతివారు. చెవులు మధ్యప్రదేశములో బొంద చేసు కొని స్ఫటిక బిళ్ళలను ధరించియున్నారు. మణికణికా ఘట్టమునందు గంగాపుత్రులున్ను ఘూర్జరులున్ను సింపుచున్నారు. దుగా ఘట్ట ములో మహాజను ల నే సాహుకారులు పూర్వీకులైన స్థలజ్ఞులున్ను వసింపు చున్నారు. కేదారఘట్టములో కంగాళీలనే దక్షిణ దేశస్థులు యాత్రా థ౯ముగా వచ్చినవారు ఒక్కటముగా వసింపుచున్నారు. దుగా౯ ఘట్టములో ఇండ్లు వున్న తములుగా అంతస్థులు యెక్కువగా కలిగి యున్నది. మణికణిక కు దక్షిణమున సమీపముగా చౌకంబా అనే గుజరీ అంగడి యున్నది. యీ పట్టణములో పీతాంబరాలేమి సకల విధము లయిన వస్త్రములేమి అపూర్వము లయినవి కావలసినంత మట్టుకు దొరుకును. పాత్రసామానులు అపారముగా అమ్ముతూ ఉన్నారు. మహాజనులు రత్నాలు మొదలయినవి అమ్ముతూ వున్నారు. లక్కునో మొదలయిన సమసానములకు కావలశిన ఆభరణాలు రత్నములున్ను యిక్కడి నుంచి పోవుచున్నవి. పట్టణానికి వుత్తరముగా గంగా సంగమము అయ్యే వరణ పట్టణమును చుట్టుకొని పడమరగా ప్రవహింపుచు దక్షిణమున అసితో లక్కుమో అయోధ్యనవాబు రాజధాని. ఈ నవాబు మొగలాయి చక్రవర్తి కాలంలో రాజప్రతినిధి తరువాత స్వతంత్ర రాజు, ఇంగ్లీషువారు ఇతనితో స్నేహంచేస్తూ ఇతనివల్ల చాలా సొమ్ము సంపొ దించారు. ఇతని దర్భారు అతివిభవంగా వుండేది. ఇతడు దొరల మెప్పుకోసం ఆమితసొమ్ము ఖర్చుపెట్టి అప్పులపాలైనాడు. అత్యధిక వడ్డీలతో ఇతనివల్ల దొరలు చాలా పత్రాలు వ్రాయించుకొన్నారు. అయోధ్యరాజ్యం పాడిపంటలతో తుల తూగుతూ సుభిక్షంగా వున్నందువల్ల ఎలాగైనా దీన్ని కాజెయ్యాలని కంపెనీ వా అతని పరిపాలన బాగాలేదని ప్రజలు బాధపడుతున్నారని దుష్ట ప్రచారం చేస్తూ Tకు 1857 లో ఇతనిని త్రోసి రాజన్నారు. ఈ నవాబు సద్గుణాలను విభవాన్ని బిషప్ హెబరు గారు 1824 లో పరించారు. చివ

[పుట 219]
కలిసి వుంచున్నది గనుక ఆవరణకు బహిః ప్రదేశములో జాతులవారు సిక్కులూరు అనే ప్రదేశములో ఇండ్లు తోటలు కట్టుకొని వసింపు చున్నారు. ఇక్కడ ఉండే అధికారస్థులు గౌనరు జనరల్ యేజెంటు అనే సర్వాధికారి ఒకడు, అప్పీల్ కోరటు జడ్జీలు ముగ్గురు, కష్టం కలకటరులు యిద్దరు, జడ్జీ ఒకడు, మేజిస్ట్రేటు ఒకడు; వీరు కాక రెండుమూడు పటా లాలు ఇక్కడ వునికిగా ఉంచున్నవి గనుక వాటితో చేరిన దొరలు ఒక జనరల్ సహితముగా వసింపు చున్నారు. లోగడను యీ పట్టణ ములో టంకసాల ఉండెను; ఇప్పుడు యెత్తివేశినారు. యీ దొరల చ్చేరీలు అన్ని శిక్కులూరిలో ఉన్నవి. యీ పట్టణములో కొత్తవా లనే ఒక పెద్ద ఉద్యోగస్థుని కచ్చేరీ యున్నది. ప్రతివీధికి ఠాణా లున్నవి. యిక్కడి వీధులకు గళ్ళీలని పేరు. ప్రతి గల్లీకి పాటక్కు అని తలుపులు ద్వారబంధనాలు పెట్టివున్నవి. ప్రతి పాటక్కునున్ను రాత్రి ౧ం గంటలకు బిగింపుచున్నారు. అవతల జనులు తిరుగులాడడము ప్రయాస. ఠాణా బంటేతులు బరకదాసు లనే పేళ్ళతో రాత్రిళ్లు గస్తు తిరుగుతూ వున్నారు. వీ రందరున్ను కొత్తవాల్ ఉత్తరువుకు లోబడి వున్నారు. సమస్తమయిన కూర కాయలున్ను ఫలాలున్ను అపరిమితముగా దొరుకుచున్నవి. అందులో ఇక్కడి ముల్లంగిగడ్డల గాత్రమున్ను పొడుగున్ను నేను యీ సరికి యెక్కడ చూచినవాణ్ని కాను. కూర గడ్డ లని వేలెడులావు గల గడ్డలు వాటి ఆకు సహితముగా అము వున్నారు. కిచ్చిలి మణీలా పండ్లు, కిచ్చిలి కమలాపండ్లున్ను చెట్లకింద అమ్ముతూ రాలి యెత్తే వారు లేక నున్నవి. గొప్పయిండ్లు పట్టపగులే చీకటిగా ఉంచున్నవి. ఘాటియా అనే స్నానోపచర్యలు చేసేవారు అనేక జాతులుగా కలిసి యుంచున్నారు. అసివరణల మధ్యే ౧౨౦౦ మంది ఆయా స్నానఘట్టాలలో పలకలు వేసు కుని ఉపచర్యాద వ్యా లయిన విభూతి గోపీచందనము మొదలయినవి ఉంచుకొని యున్నారు. స్నానఘట్టములలో వారి యధికారము ఎక్కువ. యీ గంగా పుత్రులు ఘాటియాలు కాక ఠాణీలని పంచ

[పుట 220]
కాశీ యాత్ర చ 8 త్ర చరిత్ర దావిళ్ళు పంచగౌడులతో చేరిన యాచకులు ౧005 మంది దాకా వున్నారు. అందులో పంచదా విళ్ళు సగమని చెప్పవచ్చును. కలవు. ఈ కాశిలో వుండే వుపద్రవాలు మూడని చెప్పుకొనుచున్నారు. అవి యే వంటే - 'రాండు సాండు - ఛీడీ' లని మూడు వుపద్రవాలు రాండు అనగా విధవ స్త్రీలు, సాండు అనగా వృషభములు, ఛీడీలు అనగా మెట్లు, విధవలు నిండా యాచించడము చేతనున్ను, దుమా౯ X౯పు బాలవిధవలు ఇతర నడతలు కలిగి యుండుట చేత నున్ను వారివల్ల బహు పీడ లోకులకు కలిగి యున్నది. వృషోత్స ర్జనము చేసి లోకులు అనేక వృషభములను పట్టణములో విడిచి పెట్టినందున యీ గల్లీలలో మనుష్యులతోటి పాటు మెలగి సంచ రింపుచు ఉంచున్నవి. ఇట్లా నుండగా వాటికి రంధి పుట్టినప్పుడు మనుష్యులను చాలా హింస పెట్టుచున్నవి. ఛీడీలని ప్రతి గల్లీలలో మెట్లు యెక్కి దిగవలసినది. వైపు తప్పి పడ్డవారికి కాళ్ళు చేతులు విరగడము కద్దు. గోసాయీలు ధనికులుగా మహాజనాలనే పేరు పేరు పెట్టుకుని సాహుకారు పనులు చేయుచున్నారు. భిక్షాటకులుగాను బహు మంది బయి రాగులతోటి పాటు సంచరింపుచు ఉన్నారు. కంగాళీల నే భిక్షాటకులకు లెక్కలేదు. సవారీ సమేతముగా యాత్ర' వచ్చేవారిని యాచించే కంగాళీలు పక్కీరులు గల్లీలలో సవారీని సాగనియ్యరు. ఈ కాశీ మహా క్షేత్రములో అధర్వణ వేదమును కొందరు మూర్జరులు అధ్యయనము చేసి యున్నారు. ఆ వేద స్వరము ఋగ్వేద స్వరమునకు సమీపముగా నున్ను, ఉదృతముగా నున్ను, యున్నది. యజు వేదములో మాధ్యందిన శాఖ యని శుక్ల యజుశ్శాఖ యని ప్రథమ శాఖ యని తైత్తిరీయ శాఖయని స్వరభేదములతో అధ్యయనము చేయుచున్నారు. ఇక్కడ సామగులు నూటిదాకా యున్నా స్వరము దక్షిణ దేశమునకు బహు భేదముగా నున్నది; గాన సౌష్టవము విస్తారములేదు. పంచద్రావిళ్ళలో పంచగౌడులలో నున్ను ఒకటి రెండు శాస్త్రాలు చదివిన పండితులు వెయిమంది దాకా ఈ కాశీలో యున్నారు. న్యాయశాస్త్రము ఇక్కడ నిండా ప్రచురము.

[పుట 221]
బంగాళీ బ్రాహ్మణులు బహుమంది యిక్కడ పండితులయి యున్నారు. వారు ఉత్కలగౌడులు, ఉత్కల దేశములో మత్స్యభక్షణ, ద్రావిడ దేశములో మాతులకన్యా వివాహము, మాగధ దేశములో మద్య సా నము, మైధిల దేశములో దేవ రేణ సుతోత్పత్తిన్ని, అద్యాపి నిషిద్ధము కాదని ప్రసిద్ధము. ఈ గంగాపుత్రుల ఉత్పత్తి హేయముగా కొన్ని పురాణాదు లలో చెప్పియున్నది. వారు చెప్పడ మేమంటే భీష్మాచార్యులకు పూర్వము గంగ కన్నకొడుకులను తనలో ఐక్యము చేసుకొని యుండగా అటుతర్వాత భీష్మాచార్యుల తండ్రిని గంగవదలిన వెనక, లోగడ తనలో కలుపుకొన్న పుత్రులను మళ్ళీ భూమిలో ఉద్దరించినట్టున్ను, తాము వారి వంశస్థులనిన్ని వాదింపుచున్నారు. వారు ఇప్పట్లో కాన్యకుట్టు లతో సంబంధములు చేయుచు కున్నారు. గంగాతీరమునందు ఏదాన మున్ను వారిని వినహా మరి ఒకరికిన్ని యివ్వకూడదు. ఠాణీ బ్రాహ్మ ణులు వచ్చినవారికి తీర్థ పురోహితము చేసినా యిండ్లలో యిచ్చే దాన్ని ప్రతిగ్రహించ తగ్గవారేగాని బాహాటముగా గంగాతీరము నందు తీసుకోలేదు. ఘాటియాలకు ఠాణీలకు గంగా పుత్రుల భయము విస్తారము కలదు. ఈ వుభయుల మీదనున్ను గంగాపుత్రులు తమ రహితులని అధికారమును ఆయా కాలములలో చెల్లింపుచు వచ్చుచున్నారు. ఇక్కడి రూపాయీలకు చెన్న పట్టణపు రూపాయలకున్ను ఒక అణా భేదమున్నది. మన రూపాయలు చిన్న. రూపాయ ౧౯ ౧౯౬ గండులనే ౬ర పయిసాలు. అన్ని భక్షణయోగ్య పదాథాలున్ను నయముగా అమ్మినా రుచికలిగి వుండడము లేదు. చూపుకు మాత్రము బహుబాగా యుంచున్నవి. నీళ్ళున్ను ఉప్పున్నూ కలియని మిఠా యిన్ని పక్వాన్నాలున్ను సకలమయిన బ్రాహ్మణులున్ను కొని భక్షింపుచున్నారు. చేసే వారిజాతి విచారణ అక్కర లేదు. పుష్పాలలో, జాజి పూలుతప్ప యితర సుంగధ పుష్పాలు దొరకవు. మన దేశములో తురక పూలని ని షేధముగా యెంచే పుష్పము లంతా యిక్కడ దేవ. తారాధనకు పరిగ్రహింపుచు నున్నారు. యిక్కడి గుళ్ళలో మహా

[పుట 222]
కాశీ యా త్ర చ రి త్ర పూజలని ప్రసిద్ధముగా చేయుచున్నారు. 30 రూపాయలలో ముఖ్య మైన స్థలములలో మహాపూజలు జరుగుచున్నవి. పట్టణమునకు దక్షిణ భాగమున అసీతీరము నందు దుగా గుడి ఒకటి యున్నది. ఈ దేవత ఈ పట్టణమునకు కావలిగా వుండే శక్తియని పురజనులు మెండుగా ప్రతి మంగళవారమున్ను వెళ్లి ఆరా ధింపు చున్నారు. ఈ గుడి తక్కిన గుళ్ళకన్నా విశాలముగా నున్నది. సమస్త మయిన గుళ్ళున్ను యెక్కడ చూచినా నిత్యయాత్రచేసేవారు అభి షేకనిమి త్తమై పో శే ఉద్దరిణి నీళ్ళతోనున్ను బిల్వదళములతో నున్ను తిలాక్షతలతోనున్ను నిండియుంచున్నవి. యీబిల్వపత్రములు తిలాక్షత లున్ను తినడమునకు వృషభములు లోగా సంచరింపు చున్నవి. కాబట్టి పూజించ పొయ్యేవారు పుష్పమాలికలున్ను, బిల్వదళములున్ను, చేతులో తెలిసేటట్టు యుంచుకుంటే ఈ వృషభములు పయిన పడుతున్నవి. నిత్య యాత్ర చేసే నిమిత్తముగా వేలపర్యంతము స్త్రీలు, పురుషులున్ను, పిడికిలి కణిగిన బుట్టలలో డబ్బిలలో నున్ను బిల్వపత్రము, తిలాక్షత లున్ను ఉంచుకొని, మరియొక చేత ఉదకము తీసుకొని, చూచిన లింగాని కిన్ని లింగము ఉండే ఆలయ ద్వారము మూసియుండే పక్షమందు ఆ ద్వారపు కడప మీద ఒక ఉద్దరిణి ఉదకముతో అభిషేకము చేసి ఒక బిల్వపత్రము వేసి కొన్ని తిలాక్షతలు చల్లుచు వచ్చుచున్నారు. శ్రీ స్నాననియమము ప్రతి మనిషికిన్ని కలిగియున్నది. శూద్రులు కూడా శిరస్నానము చేయక భోజనము చేయరు. ఈ దేశపు బ్రాహ్మణులు ఇతర వణాలను నిండా అనాదరణ చేసి అగౌరవ పరచనందున కమ హీనులుగా చేయవలెననే క్రీస్తు మతస్థుల ప్రయత్నము ఈ దేశములో ఈ సరికి మిక్కిలి సాగలేదు. ద్రావిడ దేశములో శూద్రులనున్ను, ముఖ్యముగా చండాలు లనున్ను అగౌరవ పరుస్తూ, శూద్రుల దృష్టిన్ని చండాలుల సమీప వతి౯ త్వమున్ను కూడదని నిండా అగౌరవ పరచడము చేత, వేల `పర్యంతము ప్రజలు స్త్రీస్తు మతస్థులుగా పెదపాళెము మయిలాపూరు క్రీస్తుగుళ్ళ వుత్సవాదులలో చూడబడుచున్నారు. బ్రాహ్మణులకు శ్రుతి చోదిత ములయిన కర్మాదులను చేసుకొనుచు “స్వస్తి ప్రజాభ్యః

[పుట 223]
పరిపాలయంతాం న్యాయ్యేన మాగేణ మహీం మహీశాః॥ అనే శ్లోకప్రకారము సమస్త లోకుల క్షేమము కొరకు ఈశ్వర ప్రాథక్షాన చేయుచున్ను తమ కర్మాదులకు విరోధము లేక క్షాత్ప్రధమముతో తంమును కాపాడే క్షత్రియ జాతిని గౌరవ పరచుచు, తమకు దొరకని దేశాంతరాలయం దుండే పదార్థాలను వాణిజ్య మూలకముగా తెచ్చి యిచ్చే వైశ్యులను లాలించి, తమకు ఉపచరించి సేవ చేసే శూద్రులను ఆదరింపుచు రమ్మని శాస్త్రనియమ మున్నది గాని వండిపెట్టడానకు అహుకాడయిన శూద్ర దృష్టే మనకు కూడదు; బ్రాహ్మణ వీధి లోనే శూద్రుడు రాకూడ దనే ఆచారము మూల స్మృతులలో చెప్పి యుండలేదు. అయితే కరోత్కృష్టతను వాదించే నవీన ఉపస్మృతులలో ఇటువంటి అగౌరవాలకు ఆకరము పుట్టియున్నది గనుక ద్రావిడ దేశస్థులు భూరూప మయిన జీవనాలు పుష్కలముగా కలుగుట చేత కర్మాదుల విషయ మయిన ఆచారాలు మిక్కుట మయి శూద్రులను నిండా తృణీకారము చేయుచు రావడము చేత, వారికి మాంసభక్షణ మొదలయిన దుమా౯ ౧౯ములో బుద్ధితగిలి, స్నానాది కమములను వదిలి నికృష్టు అయి వారున్ను వారికి తక్కువ తెగ అయిన వారున్ను ఈ నికృష్టములో పడి అవమానపడడ మేమి? సమానత్వము పొందగల మతములోనే ప్రవతింపుచున్నా మని, క్రీస్తు మతస్థుల ప్రేరేపణకు లోపడుచున్నారు. రి ఈ ఈ బ్రహ్మాండములో కన్యాకుమారి మొదలు కాశ్మీరమువరకు నుండే దేశము సర్వోత్తమమయిన కమ భూమియై, రామకృష్ణాద్యవ తారములకు పాత్రభూత మయి, శాపానుగ్రహ శక్తులయిన అగస్త్యాది ఋషులకు వాసయోగ్యమయి యుండిన్ని, ఈ బ్రహ్మాండముయొక్క చివరను వసింపుచు పూర్వకాలమునందు పశుప్రాయులుగా నుండిన యింగిలీషు వారి చేత యిప్పుడు యేలబడి యున్నది. మరిన్ని ఇప్పుడు కమ౯ శూన్యు లయిన ఆ యింగిలీషువారు ఈశ్వర కటాక్షమునకు ఈ ఆ కమ౯ దేశస్థులకంటే యెక్కువగా పాత్రులై ఉండవలసిన కారణమే మని యోచించి నంతలో నాకు శ్రీరాములుతో పచేసిన యుకి యే మం పే: తత్వబోధసాధన మయిన విద్యాబుద్ధి లేని వారికిన్ని స్త్రీ బాలుల యే

[పుట 224]
శీయాత్ర చరి కున్ను భ క్తి జనితమయ్యే నిమిత్తముగా ముఖ్యముగా కమాళాదులనున్ను బింబారాధనలనున్ను ఉద్ధరించిన పూర్వీకులయిన స్మృతులు బింబా లకు మనోజ్ఞమయిన మధుఘృతాదులతోనున్ను ఫలరసాదులతోనున్ను అభి షేకము చేసి ఆలయాలు కట్టియుంచి అలంకరించి అచ న చేసి రాజోపచారలాంఛనలు జరగవలసిన వని వ్రాస్తే ఇటీవల ఉపస్మర్త లు భ క్తిని వృద్ధి పొందింప చేయవలెననే వెర్రితాత్పర్యముతో యెంత తేనె అభి షేకము చే స్తే అంత మంచిది, యెంత పెద్దగుడి చిత్రా లతో కట్టితే అంత పుణ్యము, యెన్ని విచిత్రాలతో అలంకరించి తే అంత శ్రేష్టము, యెందరిని రూపవ తు లయిన దాసీలను రాజోపచార నిమి త్తముగా గుడిలో వుంచితే అంత గుణ మని వ్రాసినందున యధో చితము లయిన పంచామృతాభిషేకములను వదిలి అంతర్యామిరూప ముతో పరమాత్మ వసింపుచు నుండే దేహములకు భోజ్యములయిన వస్తువులను విస్తరించి బింబముల విూద పోయుచు వ్యధ పరచుచు రాసాగి దశనమాత్రము చేతనే కామవికారములను పుట్టించే ప్రతిమ లతోనున్ను చిత్రములతో నున్ను దేవాలయములను కట్టసాగిరి. మరిన్ని సాధారణపు స్త్రీపురుషులు ధరించే వికార వేషములతో నున్ను వికార చర్యలతోనున్ను బింబాలను అలంకరించసాగిరి. మరిన్ని ఆ గుడికంటె యీ గుడిలో విభవము యెక్కువ అనిపించవలె నని పై పోటీలతో వ్యథముగా ద్రవ్యవ్యయము చేసి పయిన చెప్పిన పనికి మాలిన పనులు జరిగించి అలాటి అలంకార విభవముల గుండా లోకులకు భ క్తిని కలగజేయ సంకల్పించినందున సర్వాంతర్యామి యైన భగవంతునికి అది విరుద్ధముగా తోచినది. ఆ ప్రకారమే బ్రాహ్మణులను సత్కమముల నాచరింపుచు లోకుల శ్రేయస్సును ప్ర్రాధి౯ంపుచు అందరినిన్ని ఆశీర్వదింపుచు నుండు డని చెప్పితే మేము సర్వోత్కృష్ణుల మని అహంకరించి ఇతర వర్ణములను తృణీకరించ సాగిరి. అదిన్ని భగవంతునికి... అసహ్యమయి నట్టు తోచుచున్నది. సగుణ బ్రహ్మారాధన విషయమయి చి త్తము భ క్తి కలిగి తదేక నిష్ఠతో ఉండేకొరకు ధ్యానారంభ కాలము నందు, యధోచితముగా తగుపాటి మత్త ద్రవ్యమును సకృచావృత్తిపుచ్చుకొను

[పుట 225]
మని పూర్వికులు దోవచూపితే, సారాయి పీపాయిలను ఖాలీచేయసాగి నారు. బ్రాహ్మణుల పోషణ ప్రకటనమయ్యే కొరకై వారి పోషణ విషయమై అబద్దమయినా ఆడవచ్చునని పూర్వికులు వారి పశు ముగా వ్రాస్తే, అబద్ధముతోనే జీవనము చేయసాగిరి. వృద్ధ మాతా పితృపోషణ ముఖ్యమని తెలియపరచను 'అప్య కార్యశతం కృత్వా' అని మనువువ్రాస్తే పరద్రవ్యమును పేలపిండి వలెనే భుజింపసాగిరి. రీతిగా పూర్వీకులు కడ తే రేటందుకు వేశిన మొలకలను విషధారలతో పెంచినందుచేత వివ విషజ్వాలా సహితము లయిన ఫలములే ఫలించినవి. కలిలో భావి ఫలములను పూర్వీకులు ఊహించినట్టు ఈకమణ ఠులు బహుమంచిది బహుమంచిది అనిచేసే పనులంతా యీశ్వర దృష్టికి యీశ్వరదృష్టికి అపరాధములుగా తోచి ఈ విపరీతము లయిన ఆచారములనున్ను అచ౯సలనున్ను బొత్తిగా నిలపదలచి యిప్పుడు ఈ బ్రహ్మాండములో యథోచితముగా పదవాక్య ప్రమాణ్యముగల యింగిలీషు వారిని యీ కర్మభూమిని యేలేటట్టు చేసినాడు. యీ యింగిలీషు వారికి ఆ సుగుణము వుండడము మాత్రమే కాకుండా భూతదయ పశ్చాత్తాపము తార తమ్య జ్ఞానము శుచిరుచి సాత్విక గుణము ఉపశాంతి ఈశ్వరభక్తి యిది మొదలయిన సుగుణాలు శానావున్నట్టు తోస్తున్నది. తద్వారా వారు సర్వాంత ర్యామికటానికి పాత్రులయి సర్వోత్తమ మయిన యీ కమ౯ భూమికి సార్వభౌములయినారని తోచు చున్నది. కాశీపట్టణ మందువుండే సమస్త బ్రాహ్మణులు స్తోమా లని తడలని పేళ్లు వహించి ప్రత్యేకము ప్రత్యేకము లయిన గుంపులుగా వొక్కొక్క గుంపుకు ఒక అధిపతిని యేపరచుకొని యిది జాలంభొట్ల స్తోమ మనిన్ని, యిది రాజేంద్ర బాబు తడయనిన్ని యిట్లా చెప్పబడును కొంతకాలము ఒక గుంపు మరియొక గుంపుతో విహితముగా నున్ను మరికొంత కాలము ద్వేషరీతిగానున్ను విద్వత్ గా గ్రామము గనుక " వీరాస్వామయ్య గారి కాలంలో ఈ దేశంలో ఉద్యోగాలు చేసిన దొరలలో సత్ తామస్ మన్రో, విలియం బెంటింకు గార్ల వంటి సత్పురుషులు, స్నేహపాత్రులు చాలామంది వుండేవారు. అందువల్లనే ఆంగ్లేయులయందు వీరి కొంత అభిప్రాయం కలిగింది.

[పుట 226]
ఆచార వ్యవహారములను గురించి తాత్పర్య భేదము కలవారయి ప్రవతి జంపుచు వుంటారు. వీరిని ఆరాధన చెయ్యడములో ఉపాయము తెలిసి కొంత గుంపులకు ముందుగా కొంతగుంపుకు వెనక కొంత గుంపుకు సమకాలములో ప్రత్యేక స్థలాలలో నున్ను యీ ప్రకార స్థలాలలోనున్ను ముగా సభాపూజలు చేయుచు రావలసినది. సుమంగలీ పూజకు వేయి మంది స్త్రీలు వత్తురు. భిక్షము పెట్టేవారు కలిగితే రెండు వేలమంది అనాధ స్త్రీలు జమ అవుతున్నారు. యిందరికిన్ని అన్నపూణ కటా క్షముచేత పుష్కళమయిన అన్నము దొరుకుచున్నది. పిలువక నే వచ్చే పర దేశులలో స్త్రీలు లు పురుషులుగా ౨౦౦౦ మంది పంచ దావిళ్ళలో వున్నారు. వీరి కొందరికి అన్న పూణం సత్రములో పూనా శ్రీమంతుని తమ్ముడై న అమృతరాయడు ౧౫౭0 మందికి ప్రతిదినమున్ను అన్నము పెట్టుతాడు మన దక్షిణ దేశస్థులు బహుమంది కాశీ తంబురాయడనే పండారముగుండా ౧౦౦౦ కి అన్నము ప్రతిదినము కలగచేసియున్నారు. మయిసూరు రాజు మొదలయిన గొప్పవారు యింకా అనేకులు అన్న ముగానున్ను శీదా (స్వయంపాకము)లుగానున్ను ప్రతి దినమున్ను యిచ్చుచున్నారు. విశ్వేశ్వరుడు యిక్కడ చనిపొయ్యే వారికి తారక నామముఉప దేశము చేస్తానని ఆచొప్పున అన్నపూణ౯ యిక్కడ వసించే వారికి అన్నము సమృద్ధిగా కలగచేస్తాననిన్ని ప్రతిజ్ఞ చేసినట్టు పురాణ మందు చెప్పియున్నది. అన్నపూణ ప్రతిజ్ఞ ప్రత్యక్షముగా వున్నది. శ్రీ రాములయొక్క అవతారానికి పూర్వమే అనాదిగా రామ నామము తారకమయి యున్నది. అది తెలిసి శ్రీరాములకు ఆ నామము తోనే వసిష్ఠులు నామకరణము చేసినారు. ఈ హేతువు చేత యీ పట్ట ణములో యెవరు చనిపోయినా శ్మశానానికి శవానుగమనము చేశే వారు 'రామ నామసత్తు హే' అంటు నడుస్తారు. తద్వారా తద్వ్యతిరిక్త మయిన దంతా అనృతమని అధమవుతూ వున్నది. యీ మహా స్థళానికి నికి శ్రీమంతులు అనేకులు వచ్చి లక్షల మోడి సెలవు చేసినారు. స్థళమాహాత్మ్యమేమో కాని, యే బహనా (నెపము) చేతనయినా నెలకు పీష్వా అమృత రాయని దానధర్మములను గూర్చి బిషప్ హెబరు చక్కగా వర్ణించి యున్నాడు. ఈ అమృతరాయడు 1824 లో నే దివంగతుడైనాడు.


---


<a id='chapter-11'></a>

# పదకొండవ ప్రకరణము: ప్రయాగ నుండి కాశీ మార్గము

**గోపీగంజ్, ఝూన్సీ, గంగా తీర గ్రామాలు, వారణాసి పొలిమేరలు**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** ప్రయాగ నుండి గంగానది పొడవునా వారణాసి వైపు ప్రయాణం, గోపీగంజ్, హండియా గ్రామాలు, ఉత్తర భారతదేశ వర్షాకాల ప్రకృతి, కాశీ సరిహద్దుల చేరిక, యాత్రికుల సంకల్పాలు.

[పుట 227]
నాలుగయిదు లక్షలు 'సెలవు చేసే పాటి ఆసామి ఒకడు యీస్థళమందు వసింపుచున్నే యుంటాడు. యిప్పట్లో శ్రీమంతుని తమ్ముడు భీమ్నాజీ మూడు లక్షల రూపాయలు ఖచుకో అప్పా అనే అతను నెలకు చేసుకుంటూ అసి తీరమందు వసించి యున్నాడు. యింకా యి దేశపు బహు ధనికులు విరామదశను పొంది కాశీ వాసము చేయుచున్నారు. యీక్షేత్రాన అవశ్యముగా చెయ్యవలసినపనులు వాసము ఒకటిన్ని వర్షాశనదానము ఒకటిన్ని ముఖ్యములు. బ కాశీ పట్టణములో పది వేల యిండ్లున్ను, లక్ష ప్రజలున్ను వుందు రని తోచుచున్నది. యిక్కడ దొరకని పదాథణము వకటిన్ని లేదు. అందరు దేశభాష అయిన హిందుస్తాన్ మాటలాడు చున్నారు. బాహాటమయిన సంత అంగళ్ళను బాళాలని వ్యవహరింపుచున్నారు. ఉత్సవాదులను మ్యాళా అనిన్ని, పల్లకీలను కడుకడియా అనిన్ని, బోయీలను కారులోకు అనిన్ని వాడుతారు. బొందిలీ ఖండములో బోయీలను డీమరు అంటూవచ్చిరి. సామాన్య నౌకరులు జీతము నెలకు 8 రూపాయలకు యెక్కువ లేదు. యీ స్థల మాహాత్మ్యము స్కాందపురాణాంతభూ తముగా వుండే కాశీ ఖండములో ౧౦౦ అధ్యాయాలుగా విస్తరించి చెప్పబడుతు నున్నది. యిదిగాక సూక్ష్మముగా అధ్యాయాలు గల కాశీ ౫ మాహాత్మ్య మనే గ్రంథమున్ను విస్తరించబడి యున్నది. వాటి సార బిషప్ హెబరుగారు 1824 లో కాశీని దర్శించి తన దినచర్యలో చక్కగా వర్ణించియున్నారు. అదిచాలా విషయములలో వీరస్వామయ్య గారు వ్రాసినదానికి సరి పోలుతున్నది. జనసంఖ్య విషయంలో మాత్రం నీరాస్వామయ్య గారు పొరబాటు పడినట్లు కనబడుతూవుంది. హెబరు గారు వ్రాయడంలో 1803 లో వేయబడిన ఒక జనాభా లెక్క ప్రకారం కాశీలో 5,82,000 ప్రజలు వున్నట్లు తేలిందనిన్నీ దానిలో కొంతమంది అతిశయోక్తి వున్నదనుకున్నా, ఉన్న లెక్క అది ఒక్కటే సనిన్నీ, పట్టణ వైశాల్యమును బట్టిన్నీ కిక్కిరిసియున్న కట్టుడును బట్టిన్నీ ఆ అంచనా యించుమించుగా సరియైనదేనని తోస్తూ వున్నదనిన్ని, అండన్, ప్యారిస్ నగరాలు తప్ప ఐరోపాలోని తక్కిన అన్ని నగరాల కన్నా యీ ఎక్కువ జనాకీర్ణంగా వున్నదనిన్నీ వ్రాశారు. చూడు. బిషప్ హెబర్సు జర్నల్ 1వ సంపుటము, పుటలు 370-400,

[పుట 228]
కాశీ యాత్ర చ రి త్య్ర మేమంటే నిగుణ బ్రహ్మము సృష్టి సంకల్పము కాకమునుపు జ్యోతి ర్మయాకారముగా యీ స్థలములో మిక్కిలి జ్వలిస్తూ వున్నట్టున్ను బ్రహ్మకు, విష్ణువుకున్ను అహంపూర్వ మహంపూర్వ మని వివాదము పొసగినట్టున్ను జ్యోతికకాయాన్ని చూచి ఆ యుభయులున్ను పర మయిన వస్తువు యీజ్యోతిస్సని తెలుసుకొని తాము శాంతిపడ్డట్టున్ను, సాంబమూతి ఈ స్థలము ఆనుపూర్విక మయినందున యిక్కడ వసించ సాగినట్టున్ను, తద్వారా మహాశ్మశాన మయినదనిన్ని ఆ జ్యోతి లి౯ంగము యిప్పటికిన్ని యిక్కడ పంచకోశాత్మకముగా యున్న దనిన్ని ఆదిని యీ భూమి జ్యోతిభూజ తానికి వాసయోగ్యమయి నందున బ్రహ్మాదులు యిక్కడ తపస్సు చేసి సకలసిద్ధులు పొంది. నారనిన్ని, అగస్త్యాది ఋషులు అదేప్రకారము యిక్కడ తపస్సు చేసి సచ్చిదానందమును అనుభవించినందున యీ స్థలము ఆనందవన మనే పేరు వహించినదనిన్ని, మహాప్రళయాదులలో జ్యోతిభూతా నికి యీ భూమి వాసయోగ్యమైనందున త్రిగుణాత్మకమయిన మూడు ముండ్లవంటి కొనలు కల ఆయుధముతో యీ భూమి యెత్తపడి వుండి నందున త్రికంటక విరాజితమనే బిరుదు యీ స్థళానికి కలిగినదనిన్ని, మిక్కిలి ముఖ్యముగా చెప్పి అటుతర్వాత పరాపర వస్తువు సర్వాంత ర్యామి గనుక యెవరియందు ఆ వస్తువును ఆరోపితము చేసినా చేయ వచ్చును గనుక స్కాందపురాణ కారకుని యిష్టప్రకారము ఆపరాపర వస్తు వే శివుడని సిద్ధాంతపరచబడిన ఆ సాంబమూలికా తద్వత్తుగా జ్యోతిమ౯యముగా ప్రకాశించినాడనిన్ని, ఆయన కటాక్షము సంపా దించి బ్రహ్మాదులు వారివారి అధికారాలు పుచ్చుకున్నారనిన్ని విస్త రించియున్నది. యింతటికి యిక్కడి యీశ్వరుని పేరు విశ్వేశ్వరుడు. ఇది సమష్టి వాచకము. లింగమున్ను సమష్టి రూపమేగాని పార్వతీసహితముగా వృష ఛారూఢుడయిన సాంబమూతి రూపము కాదు; లక్ష్మిని వక్షస్థలమందు వహించిన మహావిష్ణు రూపమున్ను కాదు; అయితే శైవులు ఆ లింగా రాధనను చేయుచు వచ్చుచున్నారు. అందువల్ల వైష్ణవులు ఆ కూపము యొక్క ఆరాధనను వదిలినారు. యీ స్థలములో జ్యోతిభూతము

[పుట 229]
ఈ క్షేత్రములోని మూలకముగా జ్వలిస్తూ యుండినందున ముక్తిక్షేత్ర మయినది. పాపులకు ప్రకారాంతరముగా కాలభైరవ దండన పాపానుభవము చెప్పి అటుతర్వాత విశ్వేశ్వరుడివల్ల తారకమంత్రము వుపదేశమయి ముక్తినిపొందేటట్టు పురాణసిద్ధ మయి యున్నది. యో స్థలము అవిముక్తక్షేత్రమయినందున గంగ విశ్వేశ్వరుడి అనుగ్రహము సంపాదించి అసివరణల మధ్యే తనలోని జంతువులగుండా యెవరికిన్ని ఉపద్రవము చేసేది లేదని ఖరారు చేసి ఇక్కడ ప్రవహించ సాగినది. ఈ కలియుగములో పాపాలను పోగొట్టడానకు గంగకు మించిన పదాథ౯ ము లేదని కంఠోక్తిగా కాశీఖండములో చెప్పియున్నది. అటువంటి గంగ ఇటువంటి క్షేత్రములో ఇక్కడ జతపడినందున రెంటిమూలకముగా పరమాత్ముడు అనేకుల భక్తిని ఆకషించి తరింప చేయుచున్నాడు. ఇటువంటి మహాస్థలములో డిసంబరు నెల ౧౬. తేదీ రాత్రివరకు వసించినాను.3.1.5 - పదుమూడవ ప్రకరణము ఈ ౧౭ తేది ఉదయాన గంటలకు ధనులగ్నములో ౧౨ దాండ్లుగల బజరాలోయెక్కి గయకు తలిక వచ్చినాను. నా బోయీలు మొదలయినవారు ఉండడానికి పట్టేలు అనే తడికెలు కట్టిన పడవను ఒక దాన్ని కూడా తేవడమయినది. ఈ బజరాకు పట్నా అనే షహరు వరకు బాడిగె యాభై యైదు రూపాయలున్ను, పట్టెలు అనే పడవకు ముప్ఫైరూపాయలున్ను యిచ్చినాను. కార్తీక శుద్ధ పున్నమవరకు యీ ప్ర్రాంతమందు శీతకాలము ప్రవేశించలేదు. అది మొదలు చలి దినదిన ప్ర్రవధ౯మాన మయినందున యెండను మన దేశములో వసంత కాలపు వెన్నెలవలె అతిప్రియముతో అనుభవింపుచు నున్నారు. కాశీపట్టణము గంగయొడ్డు అయినందున గంగ ధనురాకార ముగా ప్రవహింపుచు గట్టునుకోసి వొ త్తి రాకుండా బలమయిన ఘట్ట ములను వొడ్డున కడాకున్ను కట్టియుండుట చేత, వొడ్డు కోతేదానికి బదులు ప్రవాహముయొక్క జోగు భూమిని కోకి లోతు అవుతూ

[పుట 230]
యాత్ర చరిత్ర వచ్చినది. గనుక ఆ చొప్పున లోతు కావడమువల్ల వొడ్డున వుండే భూమి వూట పారి యీ శీతకాలములో అతిశీతమయి పయిగా జన సమ్మదము విస్తారమయినందున జ్వరాలు మొదలయిన అనేక రోగాలను ఉత్పత్తి చేయుచున్నది. ఒక్కటముగా భూమి కొ అయినవారికి వుపద్రవము యెక్కువగా వుంచున్నది. కాశీలో ప్రవేశించిన వెనక యికను సుభిక్షు రాజ్యములో ప్రవృత్తి కలుగు చున్నదనే తాత్పర్యము చేతనున్ను కలకత్తా పర్యంతము నావల మీద పోవలెననే యిచ్ఛ చేతనున్ను కాశీలో కొన్ని దినములు వసించ వలసి యుం చున్నదనిన్ని హయిదరాబాదులో కొలువు పెట్టిన ఒక జత పండ్రెండు మంది బోయీలనున్ను, ఆరుగురు బంఔతులనున్ను పట్నాంన్నుంచి వచ్చిన ఆరుగురు కావడి వాండ్లనున్ను కొలువు తీసి వేసినాను. మిగిలియున్న వారిలో నలుగురికి కుదురుతువ స్తే ఆరుగురికి జ్వరాలు మొదలయిన యుపద్రవాలు తగులుతు వచ్చుచున్నవి. యిక్కడి స్థలజ్ఞులు అదేప్రకారము రోగపీడితులుగానే వున్నారు. నే యిక్కడి చలి మన దేశస్థులకు అసహ్యముగా నున్నది. నాపరివారాని కంతా ధగళాలు, కుళ్ళాయిలు, ధావళ్లు, లుంగీలున్ను తీసియిచ్చిన్ని కుంపట్లు అపేక్షింపుచున్నారు. నేను ప్లానుల (ఫ్లానల్) తో అన్ని వస్తువు లున్ను వారివలెనే కుట్టించుకుని ధరించినాను. యెండకాలములో పుష్ణము అదే పకారము అతిమిక్కటముగా నుంచున్నదట. అందుకు కారణము అప్పట్లో గంగ లోపలికి పోవడము ఒక టేగాని వేరే తోచ, లేదు. ఇప్పట్లో ఇక్కడ అహస్సు ౨౬ గడియలు. యీ వాళి రాత్రి వృద్ధి అయి వుంచున్నది. కాశీ క్షేత్రము సకల స్థలములలోనున్ను చేసిన పాపములను పో గొట్టుచున్నది. యీ కాశీ మహాస్థలముందు లోకులు చేసే పాపములను యావత్తున్ను పోగొట్టడానికి జ్యోతిలింగ ప్రదక్షిణాథము పంచక్రోశ యాత్ర అని యొకటి చేయవలసినది. ఆ యాత్ర చేసిరావడానకు అయిదు దినములు పట్టుచున్నది. ప్రథమ దినము మణికణికలో స్నానము చేసుకొని సంకల్ప పురస్సరముగా ప్రయాణమయి మొదటి దినము కద౯ మేశ్వరము అనే యూళ్ళో నిలిచి అక్కడ కద మతీథ

[పుట 231]
ములో స్నాన తీథశ్రాద్ధాదులు చేసి కద మేశ్వరుని అచియించి రెండో దినము భీమచండీ అనే స్థలము చేరి అక్కడ మొదటి దినము వలెనే గడిపి మూడో దినము రామేశ్వరము చేరి అక్కడ వరణ ప్రవ హింపుచున్నది గనుక అక్కడ వరణా తీరమందు తీథక్షావిధి చేసి రామేశ్వరాచన చేసి, నాలుగో దినము కపిలధార అనే స్థలము చేర వలెను. అక్కడ లోగడి మూడు దినముల వలెనే గడిపి అయిదో దినము మణికణిక చేరి అక్కడ తొలు నాలుగు దినములవలెనే గడిపి స్వస్థలము చేరవలెను. యీ యాత్ర తిరగడము ౨౬ కోసులు కద్దు. ప్రతి మజిలీస్థలములో నున్ను విశాలమయిన ధమజ్ఞశాలలు కట్టి యున్నవి. యిదిగాక అంగళ్లు, యిండ్లు, తోపులు అక్కడక్కడ కలిగి వున్నది. దారిపొడుగునా శాల (నీడకొరకు వేసిన చెట్లవరస) యుంచి యున్నారు. ప్రదక్షిణానికి ఆరంభము అని మొదలుగా చేయవలసినది. కాశీయాత్ర చేసేవారు వారానికి ఒకసారి - మాసోపవాసి అనే వక దేవి దుగా౯ గుడికి సమీపముగా నున్నది. అక్కడికి వెళ్ళి కొన్ని గవ్వలు వేయవలసినది. వేయనివారి యాత్రాఫలము ఆమె అపహరించే టట్టు ఒక వదంతి కలిగి యున్నది. పంచకోశ్రయాత్ర చేసే టప్పుడు భిక్షకులకు, కలిగినవారు నిండాగా నుపచరింప వలసియుంచు న్నది. యీ కాశీ క్షేత్రమందు గంగలో పూజచేసే బిల్వము ముణిగి పోవుచున్నదని ప్రసిద్ధి కలిగియున్నది. ప్రయాగలో స్త్రీలు యిచ్చే వేణిన్ని అదే ప్రకారము మణిగిపోతూ వుంచున్నది. యే స్థలములో నున్ను సన్యాసులు త్రిరాత్రానికి అధికముగా వాసము చేయకూడదని విధియేర్పడి యున్నా, వి శ్వేశ్వర స్మృతి ప్రకారము యీ కాశికి వచ్చిన యతులు యీ స్థలము వదలి పోకూడదని యేర్పరచి యున్నందున పంచగౌడులు పంచదావిళ్ళలో సుమారు వెయ్యింటికీ యతులు యీ మహాస్థలములో నివాసముగా యున్నారు. ఆంధ్రులలో వెలసాడు, కాసలనాడు, మురికినాడు అని వున్న ట్టున్ను దావిళ్ళలో వడమలు, కండ్రమాణిక్యము, యెణ్నాయిరము అని వున్నట్టున్ను ప్రతి గౌడ తెగకున్ను అనేక చీలికలున్నవి. బహు సావకాశముగా విచారించక గాని వాటి ఖుల్లన్సు బోధపడదు. బంగా

[పుట 232]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర బ్రాహ్మణు లయిన ఉత్కల గౌడులలో ఒక అన్యాయము జరుగు తున్నది. అది యేమంటే లోగడ వారి తెగలో కొంత విపత్తులు వచ్చి నప్పుడు కొందరు యథాశాస్త్రముగా ప్రవతి౯ంపుచున్నట్టున్ను, అద్యాపి వారి సంతతి కులీను తద్వారా లయినట్టున్ను, అటు కులీనుడికి కన్యకును వివాహము చేసి యిస్తే కులము పవిత్రమవుతున్న దని ఒక బోధ తోచి యుపపన్నులు అందరున్ను అటువుండే బహు కొద్దిమంది కులీనులకు బహుద్రవ్య మిచ్చి గొప్ప చేసి కన్యమీద కన్యను యిరువై ముప్ఫైయింటిదాకా యిచ్చి వివాహము చేయుచున్నారు. ఆ ప్రకా గము వివాహము చేసుకొన్న కులీనుడు తదనంతరము నూరారులు యి స్తేగాని ఒక రాత్రి ఆప్రకారము వివాహమయిన స్త్రీలతో వసించేది లేదు. అటుగనుక అటు వివాహమయిన స్త్రీలు చాపల్యము లేనివారు హింసపడుతూ, చాపల్యము కలవారు వ్యవస్థ తప్పి నడుచుచునున్నారు. యీ గేశములో వసించే మూర్జర దేశస్థులు అనేక తెగలుగా భేడావా రని, నాగరీ లని ప్రత్యేక గుంపులుగా ఒకరి యింట్లో ఒకరు భోజనము లేక నియమము కలిగియున్నారు. యీ దేశములో దృష్టి దోషవిచారము లేకపోయినా కచ్చారసూయి, పక్కారసూయి అనే పాక నియమాలు బహుశా పాటింపుచున్నారు. పక్కారసూయి ఒకడు పాకము చేసినది మరిఒకడు సంప్రదాయము విచారించక శూద్రుడయి నా బ్రాహ్మణునిచేత కూడా తినడు. శూద్రులు బహుశా మాంస భక్షణము చేయడములేదు. కొన్ని సంవత్సరముల కిందట దక్షిణ దేశములో నుంచి గోపాలక జాతి యయిన ఒక గొప్ప మనిషి కొమా తె౯ యిక్కడికి యాత్ర వచ్చి స్వకులస్థులను యిక్కడ పరి చర్యకు కొలువు వుంచినది. అటు కొలువు వున్న స్త్రీలు పురుషులున్ను వచ్చిన స్త్రీ మాంస భక్షణము చేయడము చూచి, నిండా నిందించి కొలువు వుండమని చాలించుకొన్నారు. యీ దేశములో గోపాలకులు తులసీమణి ధారణము చేసినట్టయితే ఆచార సంపన్నులని వారి చేతి గంగను ధారాళముగా యీ దేశపు సర్వజనులున్ను పుచ్చుకొంటారు. వారిని సచ్ఛూదులని చెప్పుతారు.

[పుట 233]
కాశీలో సకల గ్రంథములున్ను సంగ్రహింపబడి వున్నవి. కుంఫిణీవారు బహు దినములుగా ఒక పాఠఠశాలను వుంచి సమ స గ్రంథాలు సంగ్రహించి యుంచి పాఠము చెప్పను మనిషికి రూపాయీలు జీతము చేసి పదిమంది పండితులను వుంచి చదవడానకు ౧౦౦ మంది విద్యాథు౯లకు మూడేసి రూపాయలు లెక్కను జీతమును చేసి యుంచినారు. యింకా రాజాధిరాజులు గ్రంథ సంగ్రహము కావలసినప్పుడు లక్షావధి రూపాయలు కాళికి పంపించి గ్రంథ సంగ్ర హము చేయుచు నున్నారు గనుక బహుమంది పెద్దలు తమ శోధ నాధ మున్ను అట్టి తరుణాలలో రాజాధిరాజులకు పనికి వచ్చేటట్టు చాయడానికిగాను అనేక గ్రంథాలు సంగ్రహించి అపారముగా వుంచి యున్నారు.. ౨౦ కాశికి సుమారు యిరువై మజిలీలలో గోకుల బృందావనము యుండి యున్నది. హరిద్వార మనే పుణ్యభూమి ౨ం మజిలీలలో నున్నది. ఆ హరిద్వారమునుండి గంగో తరికిన్ని బదరీ కేదారానికిన్ని బదరీ నారాయణానికిన్ని జ్వాలాముఖికిన్ని దారిపోతున్నది. హరిద్వా రము వెళ్ళక నే పయినవ్రాసిన స్థలములకు యెక్కడికిన్ని పోను ఆయత్తు కాదు. హరిద్వారమునుంచి పయినవాసిన స్థలములలో యే స్థలానికి పోవలసినా ఈశ్వరేచ్ఛ యేమోగాని పదిహేనేసి దినాల మజిలి ఆయా స్థలములకు సరిగా నున్నది. అందుకు ఒక స్థలమునుంచి ఒక స్థలానికి వెళ్ళడానికి వేరేదారిలేదు. గంగో తరినుంచి బదరీ కేదారము వెళ్ళవలసి వస్తే హరిద్వారానికి వచ్చి పోవలసినది. అయోధ్య అతి సమీపము. ప్రయాగకు ౧౨ ఆమడ వున్నది. అ పయిన వ్రాసిన గంగోత్తరి మొదలయిన మహాస్థలములు అన్ని నీలకంఠ నేపాళ రాజుయొక్క రాజ్యములో యున్నవి. ఆ రాజు నేపాళ ములో వాసము చేయుచు యింగిలీషు వారికి లోబడియున్నాడు. నేపాళమువద్దనే మూరంగి అనే యూరువున్నది. అందులో ద్రాక్షలు ఫలింపుచున్నవి. ఆ గ్రామము · కాశీతంబురాయడనే పంఢారానికి ఈ విద్యాలయమును గురించి బిషప్ హెబరు చక్కగా వర్ణించినాడు,

[పుట 234]
యా త్ర చ రిత్ర చరిత్ర బదరీ కేదారేశ్వరుని పూజానైవేద్యాల కొరకు నేపాళరాజు జాగీరు యిచ్చియున్నాడు. ఆ ప్రాంతములలో మంచు అపారముగా నున్నది. కేదా రేశ్వరునికి ఆరునెలలు పూజలేదట. మంచుకాలము యొక్క ఉప క్రమణలో ఒక పెద్ద కొడి స్తంభము నాటి పెట్టి మంచు గుడిని మూసు కునిపో తే మంచుకాలము తీరినవెనక ఆ కొడి స్తంభము గుతు౯ పట్టు కొని మంచుగడ్డలు తొవ్వి యెత్తి గుడిని కనుక్కో వలసినదని చెప్పినారు. ఈశ్వరుడు నీళ్ళలోని చేపలకు జలాధి వాసము సహజము చేసి నట్టు ఆయాస్థలస్థులకు ఇటువంటి తనరూప మయిన కాలాలను సహజము చేయుచు వచ్చినాడు. కాలాన్ని అనుభవించే వ్యక్తిలోనున్ను కాల ములోనున్ను యీశ్వరుడు అంతర్యామి అయినప్పటికిన్ని అభ్యాసము వల్ల నున్ను యిచ్ఛవల్ల నున్ను యిటువంటి కాలభేదములు కొన్ని వ్యక్తు లకు సరిపడక వుంచున్నవి. యెట్లా అత్తి చెట్టుయొక్క అనేక పండ్లలోని ఒక క్రిమిగాని ఆ చెట్టుయొక్క గాత్రమునున్ను శక్తినిన్ని యెట్లా తెలుసుకో నేరదో తద్వత్తుగా అనేక బ్రహ్మాండాలు ఉత్పత్తి చేసిన యీశ్వరునియొక్క చిద్విలాసమహిమను ఒక బ్రహ్మాండములోని ఒకా నొక ప్ర్రాణి తెలిశి ఆశ్చర్య పడడానకు శక్తుడు కాడు. యీ కాశీ మహాపట్నము యొక్క వేడుకనుచూచి ఆనందించి, కపిల మహాముని యిందుకు అధికముగా తనతపఃప్రభావము చేత యీ కమ భూమికి చివరను గంగాతీరమునందు కాశ్మీరము అనే పట్నాన్ని ఉత్పత్తిచేసి సకల విధాలా బాగా చేసి కాశీవిశ్వేశ్వరునికి యెరుక చేసి అక్కడికివచ్చి చూడుమని ప్రార్థించి నంతలో విశ్వేశ్వరుడు ఆ కపిలుని మాట నిజమేనని తెలుసుకున్న వాడై అప్రతిద్వంద్వముగా కాశి యుండవలసిన సంకల్పము పరమాత్మునికి నుండగా గర్వము చేత కపిలుడు యీపకారము చేసినాడు గనుక ఆ కాశ్మీర్ పట్నము అతని గర్వభంగము అయ్యేకొరకు వెంబడిగానే మ్లేచ్ఛాక్రాంతమయి మ్లేచ్ఛ భూయిష్టమయి పో గాక అని శపించినాడట. అది మొదలు అద్యాపి యెంత అక్కడ శంకరాచార్యులవారు దిగ్విజయము చేసినా సరస్వతీపీఠ మున్నా అక్కడ ప్రవహించే గంగ సస్యాదులకు కూడా వుపయోగింపుచున్నా అక్కడవున్న బ్రాహ్మణులు అందరు బలాత్కా

[పుట 235]
రముగా తురకలలో కలిసి బ్రాహ్మణుడు ఆప్రాంత్యాల తలచూపడము అద్యాపి ప్రయాసగా నున్నది. ఇప్పట్లో ఆ రాజ్యము రణజిత్తు సింగు అధీనముగా యున్నది. ఆకాశ్మీరములో నే కుంకుమపువ్వు అవుచున్నది. శాలూలు నేయడానికి యోగ్యమయిన వెంట్రుక లయ్యే మృగాలు ప్రత్యేకముగా ఉత్పత్తి అవుచున్న వట, కాశ్మీర శాలలు బయటికి విస్తారము రావడములేదట. అందుకునకలుగా లాహోరులో నేసిన శాలూలు బయిటికి విక్రయానికి వచ్చేటట్టు విన్నాను. నిరక్ష దేశము మొదలుగా ౨౬. భాగల దూరము లో నుండే కాశీ లోగానే కాలము మొదలుకొని ఆచారవ్యవహారములు యింత భేదించి యుండగా యికను ఉత్తరోత్తరా యేమి వింతగా నుండునో తెలిసినది కాదు; వీపుమీద నుండే మచ్చ చూడడానకు కూడా మనుష్యుడు శక్తుడు కాడు. మాయావృతజ్ఞానము కలిగి వుండుట వల్ల ఈశ్వరసృష్టిని యే పాటిచూచి తెలుసుకొనును గనుక ఈశ్వరు శీ ఒక్కటముగా యీ ప్రకారము మాయామగ్ను లయిన అస్మదాదు లను కాపాడ వలసినది. ౧౮౩౦ వ సం॥ డిసంబరు నెల 9వ తేది పట్నా అనే షహరు ప్రవేశించినాను. గంగలో పదిదినములు బజరా పటేలు అనే పడవల గుండా నడవడమయినది. దారిలో గంగ కిరుపక్కలనున్న వూళ్ళ పేళ్లు ఈ అడుగున వ్రాయుచున్నాను. నెం. ఆం. కబారాబలు రా౧ తానాపూరు ౧ కనాలు గంజి ౧ సయతౄరు ౧ మాంజీ చోబ ౧ ౧ "క్పూరు ౧ రోజా ౧ జమ నియ్యాం రాంపూరు ౧ మదనా పూరు ౧ ౧ గాజీపూరు ( కాతిసుపూరు ౧ నెరుపూరు బరుగు (ఎక్సార్ ) ౧ నిక్కాపూరు ౧ బందాగా ౧. దూబావలీటి జగదీశిపూరుం బెలియ్యా…౧ సుహియ్యా కటాజిగంజి బిసన్ ప్పూరు ౧ ఆరా౧ ౧ నవరంగా ౧ రామనగరము ౧ శిరుపూరు శిరంపూరు చపా౧ రస్తాన్ గంజి ౧ దానాపూరు ౧ బాకీపూరు ౧ పట్నా ౧. రంజితస్లింగు చెక్కుల రాజు. 1780 లో డైనాడు.. జన్మించి 1839 1839 లో దివంగతు

[పుట 236]
యా కాశీ యా త్ర చ 8 త్ర చరిత్ర పెరుగు, పాలు, కూరకాయలు - యిత్యాది అనేక దినముల పరి యంతము బాగావుండని పదార్థాలకు గాను ఒక వేళ గంగకు ఇరు పక్కలావుండే వూళ్ళలోకి వెళ్ళితే మనుష్యులు వెళ్ళి రావలసినది. సుఖ హేతువులంతా కష్టసాధ్యములు గనుక యీ గంగా తీర సంచార సుఖానుభవములో పడవలోకి నీళ్ళు వూరి వచ్చిన దనిన్ని పడవ తోశే వాండ్లు చెప్పినట్టు విన లేదనిన్ని కూడా వుండే పరిజనుల ప్రకృతులు భిన్నాలు అయినందున వాండ్లు ఒకరితో నొకరు కలహము పడడము వల్లనున్ను, వద్దనుండే స్థితికి చోరులవల్ల అపాయము వచ్చునేమో అనే భయముచేతనున్ను, మనస్సుకు అప్పుడప్పుడు ప్రపంచదృష్టి పూరా కలిగిన దేహాధీన మయినందున వికల్పము కలుగుచున్నది. అప్పట్లో జగము యావత్తు పరబ్రహ్మ ఆడించే బొమ్మలుగాని, వేరే కాదనిన్ని తృణాగ్రమయినా యీశ్వరాజ్ఞ చేతనే కదల వలసినదిగాని మరి అన్యధా కాద నే తెలివితోనున్ను మనస్సు నిండా భేదాన్ని పొందనియ్యకుండా బుద్ధిద్వారా శిక్షించి నట్టయితే పోయిన వ్రాసిన స్థలజల సౌఖ్యములు మిక్కిలి ఆనందకరములుగా తేటపడు తున్నవి. యీ గంగలో నడిచే అనేక పడవలు అనేక భేదములు కలిగి యున్నవి. అందులో విచారించగా తెలియవచ్చిన వాటిని అడుగున వ్రాసినాను. నావల భేదక్రమము బజరా ౧. అది ఒంటికంభము కలది. వెడల్పుయెక్కువ. తలపక్కచుక్కాణి, చుక్కాణి మొదలు పొడుగున తగ్గుచూవచ్చు చున్నది. పిన్నిస్సు౧. అది రెండు కంభాలు కలది. నిడుపు యెక్కువ. మొనను చుక్కాణి. యిల్లు మధ్యే వుంచున్నది. పొడుగు కొనా మొదలున్ను సమము. కటరు ౧. అది పిన్ని సుజాడ; గాలిని బాసలచేత నైపు (పీలు) చేసుకోవచ్చును. బవులియ్యా ౧. అది 'బజరాజాడ; గాలిని చాపలచేత స్వాధీనము చేసుకోవచ్చును. డోంగా ౧. అది చిన్నయిల్లు. గల తేలిక పడవ. . బాలిబోటు ౧. అది చెయిపడవ. పయిన వ్రాసిన ఆరుదినుసులు సవారీలాయులు. సర్కు మోసే నావలు పటేలి ౧. అది మిరిజాపురపు శాత. పొడుగు తక్కువ. వెడల్పు యెక్కువ. వులాకు ౧. అది పట్నా శాత. పట్నామధ్యే గంగకు యిరుపక్కలా వుండే వూళ్ళలో గాజీ

[పుట 237]
పురము అనేవూరు, చపా అనేవూరు, బుసరు అనేవూరు ఆరా అనే యీ అయిదున్ను షహరు జాగాలు. గాజీ వగయిరా వూరు, దానాపురము, పురములోను, ఆరాలోను, చపాలోను కలకటరు జడ్జి అధికారస్లు లున్నారు. దానా పురములో యింగిలీషువారి దండు యున్నది. గాజీపురములో పన్నీరు బట్టీలు పెట్టి అమితముగా చేయుచు నుంటారు. యీనెట్టున పన్నీ రుపూలు అమితముగా పూస్తు వుంచున్నవి. ఈ పన్నీరుపూల మొగ్గలు వికసించేటప్పుడు చిటికె వేసినంత శబ్దము కలుగుచున్నది. చెన్న పట్టణములో పట్టసారాయి దించినట్టు యిక్కడ పన్నీ రుపూలు నీళ్ళుసహితముగా బట్టీలో వేసి అగ్ని సంస్కారము చేసి దించుతున్నారు. గనుక ఇతర దేశస్థులు తెలియక పన్నీరు మంచునీళ్ళు బహుచలవ; తాగితే జలుబు చేసును, అని పడుతూవుండే భ్రమకు నిమి త్తములేదు. పన్నీరు శుద్ధ ద్రావకముగాని, నీళ్ళు కాదు. పన్నీరుపూల స్వభావము సమోష్ణము గనుక యీ పూలద్రావకానికి పన్నీరు అని పేరు వచ్చినా జలుబు హరించడమునకు యివ్వవచ్చును. యీ గాజీపుర మనే యూరు లోగడ గాధిపురమనే పేరుకలిగి విశ్వామిత్రుని తండ్రి రాజధానిగావుండినది. దాని సమీపమం దుండే ఒకుసరు విశ్వామిత్రుని ఆశ్రమము. అక్కడనే శ్రీ రామావతార ములో జగదీశ్వరుడు తాటక వధ చేసినాడు. ఆ బకుసురు వద్దనే సరయూ నది ఉత్తరాననుంచి వచ్చి గంగా సంగమము అయియున్నది. సరయూ నదిని యిక్కడివారు సరుజానది అనుచున్నారు. గాజీపురమువద్ద గోమతి అనే నది ఉత్తరాననుంచి వచ్చి గంగా సంగమ మవుచున్నది. మరిన్ని బకుసరు సమీపముగానే దక్షిణాననుంచి శోణభద్ర యనే నది వచ్చి గంగలో సంగమ మవుచున్నది. యీ శోణభద్రలోనే వినాయక శిలలు పుట్టుచున్నవి. చప్రావద్ద దేవా అనే ఒక గొప్పనది ఉ త్తరమునుంచి వచ్చి ఘాజీ పురందగ్గర 1825 లో బిషప్ హెబరుకూడా వందలకొద్ది యకరముల గులాబీ తోటలు చూచినాడు. బట్టీ పెట్టి తీసిన పన్నీరు రా బట్టీ పెట్టి తీసిన పన్నీరు రాత్రి మంచులో పెట్టగా పైన జిడ్డు తేలుతుంది. దానిని వెన్నవలె చిలికి గులాబీ అత్తరువు తీసేవారట. పన్నీరు శేరు ౧కి రు ౦--౦. ఆ త్తరుతులము రువాం సిక్కాలు ఖరీదు వుండేదట. తులం అ త్తరుకు 2,00,000 రోజాపువ్వులు కావలెనట.

[పుట 238]
గంగలో కలియుచున్నది. చవద్ద కర్మనాశినీ అనే నది దక్షిణము నుంచి వచ్చి గంగలో కలియుచున్నది. యీ కమజనాళిని నదిలో యెవరు కాలు పెట్టినాగాని సుకమాక్షాలు నశించుచున్నదనే తాత్ప ర్యముచేత కమకారులు యెవరున్ను యీ నదిలో కాలు పెట్టరు. యీ నది దాటడానకు కాశినుంచి గయకు వచ్చే దోవలో అహల్యా బాయి అనే యశః కాయము గల పుణ్యాత్మురాలు వారధి కట్టడానకు శానా యత్నము చేసినది. యిప్పటికి ఆమె చేచిన సామానుతో కట్టడానకు అనేకులు యత్నము చేసినా కొనసాగ లేదు. యీ పట్నా షహరువద్ద పునఃపునః అనే నది దక్షిణము నుంచి వచ్చి గయవద్ద వచ్చే ఫల్గుని నదివలెనే గంగా సంగమ మయినది. యీ పునఃపునః అనేనది గయా క్షేత్రమునకు ప్రదక్షిణముగా ప్రవహింపు చున్నది గనుక యెటునుంచి గయకు వచ్చే వారున్ను యీ పునఃపునః నదివద్ద క్షౌరము చేసుకొని తీర్థశ్రాద్ధము చేసి గయామ్రాజనము చేయడానకు నియమము ధరించవలసినది. దక్షిణమునుంచి వచ్చే పయినదు లంతా నర్మదానదివలెనే వింధ్య పర్వతములో ఉత్పత్తి అయినవి. శోణభద్రా నదిన్ని, నర్మదా నదిన్ని ఒక్క ప్రదేశములోనే ఉత్పత్తి అయి రెండు ధారలుగా చీలి ఒకటి లింగాలనున్ను, మరి ఒకటి వినాయక శిలలనున్ను జగత్తుకు కలుగ చేసి యున్నవి. యిదిగాక పేరు ప్రశస్తములేని కొన్ని నదులు ఉత్తరము నుంచి వచ్చి కాశీ పట్నాలమధ్యే గంగలో కలియు చున్నవి. కాశి మొదలు పట్నా షహరు వరకు గంగకు ఇరుపక్కలా సరసు అనే పెద్ద ఆవాలున్ను, రాయి అనే చిన్న ఆవాలున్ను, బూటి అనే శెనగలున్ను, పటానులున్ను, కందులున్ను అమితముగా పయిరు చేసి యున్నారు. యీ పెద్ద ఆవాల చెట్లు ముల్లంగి చెట్లవలెనే ప్రథ మములో పయిరు అయి యెన్ను తీసి పచ్చని పూలు పూచి, గోరుచిక్కుడు కాయలవలె కాయలు కాయుచున్నవి. యీ ఆవకూర యీ మంచు దినములలో పుల్ల కూరవండి యీ దేశస్థులు అవశ్యముగా పుచ్చుకొను చున్నారు, చున్నారు. పుల్లకూర బహురుచిగా వుంచున్నది. మంచు కాలములో దేహానికి లేపనము చేసేటందుకు నాలుగు

[పుట 239]
వాటి విధాలు పరిమళ తైలములు యిక్కడ తయారు అవుచున్నవి. పేళ్ళు సుగంధ రాజి తేలు అనేది ఒకటి, బేలా అనేదిఒకటి, చెంబెలి అనే నూనె ఒకటి, పూలేది అ నేనూనె ఒకటి. ఇవి వుపపన్నులు చేసుకొ నేవి. పేదలు పెద్ద ఆవాలనూనె పట్టించుకొను చున్నారు. యీ డైలాలతో అంగమదఁనము చేయకపోతే చనుములో నుంచి సూదితో కుట్టి నట్టు బెజ్జాలుపడి నెత్తురు చెమ్మగింపు చున్నది. యీ ప్రకారము నా పరి జనానకు నడిచేటప్పుడు కాళ్ళలో కొందరికి నెత్తురు చెమ్మగించి నందున భయపడి వారు యిందుకు వైద్యము ఆవనూనె పట్టించి వేన్నీళ్ళు వెంబడిగానే వాళి అయిపోతున్నది. చిన్న ఆవా లలో నూనె నిండా రావడము లేదు గనుక చిన్న ఆవాలను భక్ష్య యోగ్యముగా వాడుకొని, పెద్దఆవాలలో మాత్రము నూనెను గానుగ ఆడి తీయుచున్నారు. పోసి కడిగితే యీ మంచుకాలములో బ్రాహ్మణ సంతపణలు కాశిలో నా వల్ల యీశ్వరుడు జరిపినప్పుడు యీ దేశములో నివాసముగా నుండే పంచద్రావిళ్ళకు దృష్టిదోషము అక్కరలేనందున ఆ బ్రాహ్మణులు ఆవరణములో పలను భోజనము చేయడానకు చలి యుపద్రవముగా వుంచున్నదని పగలు రెండుజాముల వేళ మిద్దెమీద పయిదళములో యెండలో ఆకులు వేయించుకొని కాకుల బాధ లేకుండా నాలుగు పక్కలా నలుగురు శూద్రులు తుపాకులు కాలుస్తూ యుండేటట్టు యేర్పరచుకొని యెండ సౌఖ్యముగా వున్నదని భోజనము చేసినారు. కాశివరకు తాటిచెట్లు కండ్ల పడక పోయినా, గంగకు యిరు పక్కలా అనేక గ్రామాదులలో తాటిచెట్లు కలిగి యున్నవి. యిరువై యేండ్లకు మునుపు జాతులవాండ్లు ప్రొస్టేటను అనే గడ్డలు (బంగాళా దుంపలు) యీ దేశానికి తెచ్చి పయిరు పెట్టే క్రమమును యీ దేశపు జనులకు నేపి౯ంచినారు. అది మొదలుగా యీ దేశములో యెక్కడ చూచినా వాటికి ఆలు అనే పేరు పెట్టి అమోఘముగా పయిరు పెట్టు చున్నారు. ఆ గడ్డలు పెద్దదినుసు నిమ్మకాయలం తేసి, చిన్న దినుసు గచ్చ కాయలం తేసిగా అనేక రాసులుగా పన్నీరు పూలవణముతో ఫలించి యెక్కడ చూచినా యీ ప్రాంత్యములలో అమ్ముచున్నారు. గంగలో

[పుట 240]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర పడవలు పడవలు యెల్లప్పుడు వస్తూపోతూ వుండడముచేత యీ వాడుకగా నిలిచే ఘట్లవద్ద యిటువంటి భక్ష్యయోగ్యమైన వస్తువులు తెచ్చి పెట్టుకుని అమ్ముతూ వుంచున్నారు. కాశీలో అమ్మే గొయ్యా పండ్లు (జామపండ్లు) మిక్కిలి గొప్పలుగా, విత్తులు శానా తక్కువగా యుంచున్నవి. ఈ దేశములో కాలము యెరిగి కూరకాయలు వేయు చున్నారు గనుక ఒక కాలములో అయ్యేవస్తువులు మరియొక కాలములో. మన దేశములో అకాలములో కూడా దొరికేటటు చిక్కదు. పట్నా అనే షహరు దానాపూరు మొదలుగా మొదలుగా ఆరుకోసుల దూరమునకు ఒకే షహరుగా నున్నది. పట్నా షహరులో కలకటరు జడిజీ మేజిస్ట్రేటు ఉండడము మాత్రమేగాక ఒక అప్పీలు కోరటు రివిన్యూ క్రిమినాలు సంగతులు విచారించడానకు ఒక కమిసను వున్నాడు. యీ షహరు మ్లేచ్ఛమయముగా నున్నది. లోగడ యెల్లీను దొర యీ దేశము చూసేనిమిత్తము వచ్చియుండి యీ షహరులో గోమాంసము బహిరంగముగా బజారులో పెట్టి అమ్ముచున్నారు, యీ వింత నేను హిందూ దేశములో యెక్కడ చూడలే దని వ్రాసినాడు. అటువంటి వస్తు విక్రయము నా కండ్ల పడకపోయినా అంతపని సాధా రణముగా చేసేపాటి మ్లేచ్ఛ షహరు అనవచ్చును. యీ షహరులో రెండు దేవస్థలా లున్నవి. ఒకటి పట్నా దేవి మందిరము, మరియొకటి గోపీనాథుని మందిరము. రాజసపూజ వితర ణగా జరుగుచున్నది. గాజీపూరు, ఆరా, చపా, వీటికన్నా యీ షహరులో యిండ్లమిద్దెలున్ను విస్తారముగా నున్ను, గొప్పలుగానున్ను కట్టియున్నవి. కాశీపట్నమువలెనే ప్రతినందుకు పాటక్కులనే వాకిళ్ళు తలుపులతోకూడా కట్టియున్నవి. రాత్రిళ్ళు మూళి గడియలు బీగము వేయుచున్నారు. బాజారులను బహుని బంధము విూద యిటీవల జాతుల వాండ్లు వెడల్పు చేసి చక్క పెట్టినారు. యిండ్లకు బాడిగె షహరులో బహు అదురు. నేను దినానికి ఒక రూపాయివంతున నిలిచిన దినములకు బాడిగె యిచ్చుచు వచ్చినాను. సకల పదార్థాజులు సకల విధములయిన పనివాండ్లు సమృద్ధిగా దొరుకుదురు. పనివాండ్లను యీ దేశస్థులు కాలీగర్లు అని అనుచున్నారు. యీ షహరులో యెక్కా

[పుట 241]
లనే వొంటిగుర్రపు గాడీలు బాడిగెకు వేలాంతరాలు దొరుకును. యీ షహరులోవుండే పాటి యెక్కాలు యెక్కడా లేవని హిందుస్తాన్ లో ప్రసిద్ధము. ద్వీపాంతర పదార్థాజులు కూడా సమృద్ధిగా దొరుకును. యింగిలీషు షాపులు కొన్ని యున్నవి. షహరుకు మూడుకోసుల దూరములో జాతుల వాండ్లు గంగాతీ రమునందు యిండ్లు, తోటలు కల్పన చేసుకొని యున్నారు. సమస్త ఫల వగాజులున్ను దొరుకును. అరిటిపండ్లు దొరికినా బొంతపండ్ల జాతేగాసి రసాళి మొదలయిన రుచికరమయిన జాతిపండ్లు దొరకవు. నాగపూరు వదిలిన వెనక మంచి అరిటిపండ్లు వెడల్పుగల అరిటి ఆకులున్ను చూచిన వాణ్ని కాను. మేవావస్తువు లని యీ షహరులో పిస్తా, బాదము, అగురోటు, మునక్కా అనే విత్తు కలిగిన ద్రాక్ష యేమి, విత్తులేని ద్రాక్ష యేమి, పయి చెక్కు యెండి లోపల మాధుర్యము గలిగి విత్తు అతిహ్రస్వముగా కండకలిగిన అనారు అనే దాడింమపండ్లున్ను యెండు అత్తిపండ్లున్ను సమృద్ధిగా అమ్ముతారు. సెబుభి యివి మొద లయిన శీమ అప్పీల్సు యీ దేశములో అవుతున్నవి. కాశీలో హుక్కా బుర్రలు అమ్మేటందుకు ఒక వీధి ప్రత్యేకముగా యున్నట్టు యీషహరులో యెక్కడ చూచినా నానావిధాలయిన పాదరక్షలు, హుక్కాబుర్రలు మొదలయిన వాటి సామానులు అమ్ముతువుంచున్నవి. చలికాలములో రజాయి దుప్పట్లు, రజాయి చొక్కాలు అమితముగా తయారు చేసి అంముతారు. యీ షహరులో హయిదరాబాదు వలెనే ఆయుధములే ఆభర ణాలుగా యెంచే స్వభావము కల మనుష్యులు సమృద్ధిగా వున్నా యింగిలీషు వారి అధికారము పూతికాగా యిక్కడ జరగసాగిన వెనక లక్షాంతరాలు ఆయుధాలు నిబ౯ంధము మీద లోకుల వద్ద తీసి విరిచి గంగలో వేసినారు. అట్లా చేసిన్ని యింకా యెవరిచేత చూచినా ఆయు ధాలున్ను నిని౬మి త్తముగా ఒకణ్ని ఒకడు నరుక్కోవడాలున్ను కలిగి యున్నది. యీ దేశములో చక్కెర కాచి పోసే కలకండ, చీనా కలకండ పచ్చకర్పూరమున్ను యెంత మాత్రము దొరకదు. నేపాళ దేశము

[పుట 242]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర యీ యిక్కడికి సమీపము గనుక అక్కడ అయ్యే కస్తూరి అమ్ముతారు. అందులో కృత్రిమము బహుశః జరుగుచున్నది. కుంకుమ పువ్వు అయ్యే కాశ్మీర దేశము దక్షిణ దేశము కన్నా యీ దేశానికి సమీపముగా వున్నా మన దేశములో దొరికేపాటి మంచి విడి కుంకుమపువ్వు యిక్కడ దొరకదు. వస్తువులు అయ్యే దేశాలనుంచి అన్య దేశాలకు ప్రియమయిన దినుసులను తమ దేశ ములో వాడికెలోకి తేకనే పంపించేటట్టు తోచుచున్నది. యీ దేశస్థులు యిక్కడి శీతము యేపాటి? నేపాళ దేశములో కలిగే చలికి సహస్రాంశములలో ఒక అంశ యిక్కడ లేదని చెప్పుతారు. సాల గ్రామాలు ఉత్పత్తి అయ్యే కొండ భూమి నేపాళ దేశములోనే వుండి యున్నది. ఆ కొండ విూదుగా గండకీనది ప్రవహింపుచున్నది. ఆ నదిలో సాలగ్రామాలు యెత్తడము నమ్మదా శోణభద్రా నదుల వలె పట్నావద్ద కలిసే గండకీ నదిలో పట్టిన తావున సాలగ్రామాలు దొరకవు; ఆ కొండ ప్రదేశములోనే ఆ నదిలో సాలగ్రామాలు కలిగి వున్నవి. 4 1 508 ' పదునాలుగవ ప్రకరణము యీ హిందుస్తాన్లో యింగిలీషు వారికి ఆధీనము కాకుండా యికను నిండా ప్రయత్నము మీద స్వాధీనము కావలసిన రాజ్యము 1 రణజితుశింగుది ఒక టేను. వాడి రాజ్యము హిందుస్తాకు చివర కాశ్మీర ఖండమున్ను, లాహోరు అనే షహరున్ను, మూడు లక్షలమంది మాబ౯లము కలిగియున్నాడు. హయిదరాబాదు చట్టముగా యింగిలీషు వారిని ఉపసపి౯ంచుకొని రాజ్యము చేయుచు నుండే వారు జోతీపురపు రాజు, జయపురపు రాజు, బిక్కానెరి (బికెనీరు) రాజు, నేపాళపురాజు లక్కునో నబాబు, శింధ్యా, హోలుకరు, వీరు తప్ప మరి యెవరున్ను రాజ్యాధిపతి అని పేరు పెట్టి పిలవడానికి హిందుస్తాకాలో లేరు. హోలు కరు గడిచి పోయిన వెనక రాజ్యము బహుశః యింగిలీషు వారి ఆధీన మయి హోలుకరుకొడుకు యింగిలీషు వారి ఆజ్ఞాబద్ధుడుగా నున్నాడు


---


<a id='chapter-12'></a>

# పన్నెండవ ప్రకరణము: కాశీక్షేత్ర ప్రవేశము - విశ్వేశ్వర దర్శనము

**వారణాసి, మణికర్ణిక, దశావమేధ, దర్భాంగా ఘాట్లు, విశ్వనాథ మందిరం, అన్నపూర్ణ**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** పరమ పవిత్ర కాశీక్షేత్ర ప్రవేశం, మణికర్ణికా ఘాట్ స్నానం, కాశీ విశ్వేశ్వర జ్యోతిర్లింగ దర్శనం, అన్నపూర్ణాదేవి, కాలభైరవ మందిరం, గంగాపుత్రుల వ్యవహారాలు, దశాశ్వమేధ ఘాట్, కాశీ పంచగంగ, తీర్థవిధులాచరణ.

[పుట 243]
హోలుకరురాజధాని హిందోలి అనే షహరు. శింధ్యాపడిపోయిన వెనక వాడికి వున్న లక్షమంది మాబ౯లము చెదరనియ్యకుండా పట్టుకొని ద త్త పుతుడితో హింసపడుతూ శింధ్యాభార్య కాలము గడుపుతూన్నది. ముందరి శింధ్యారాజధాని హుజినీపట్నము. యిప్పట్లో గ వాలియ్యరులో దండు సమేతముగా అతని కుటుంబము వాసము చేస్తూవున్నది. లకు నో నవాబు ధనము విస్తారముగావున్నా లక్షపౌజు వున్నా ప్రజలను హింస పెట్టుతూ. పేరుకు నవాబుగా వున్నాడు. జోతీపురము జయపురము బిక్కా నెరి రాజులు మారువాడీలు గనుక యీశ్వరుడు వారికి యిచ్చిన నిజ౯ల భూములలో యున్నారు.. జ్వాలాముఖ యనేస్థలము రణజిత్తుశింగు రాజ్యములో వున్నది. ఆ దేవిని అతడు బాగా ఆరాధింపు చున్నాడు. అతని రాజ్యములో యిప్పటికిన్ని న్యాయము బాగా జరుగుతూ ప్రజలు బాగా పరిపాలింప బడుతూ యున్నారు. యీ దేశము మొదలు కాశ్మీరములోగా పారా అనిన్ని, బరుఫు అనిన్ని మంచుగడ్డలు పడుచున్నవి. యింతమంచు నీ భూమికి పెట్టిన ఈశ్వరుడు ఈ భూమిని వాసులు క్షేమము కొరకు ఉష్ణోదకపు వూట కలిగిన గుండములు కొన్ని నిర్మించి ఉన్నాడు. అవియెక్కడ నంటే గయనుంచి జగన్నాథానికి పొయ్యే మాగ ములో బలుబలు అనేవూళ్ళో వొకటి; గయకు కొంతదూరములో రాజగృహీ అనేవూళ్లో ఒకటి; మూంగేరి అనేముంగా చీరలు అయ్యే గంగవొడ్డు షహరుకు సమీపముగా సీతాగుండ మనేది వొకటి; హుజి దేశ ములో త పమణికణిక అనే గుండము వొకటి; డాకా దేశములో బాలవాగుండ మనేది ఉదకము మిూద జ్వాలలు లేస్తూవుండే గుండము వొకటి; బదరీ నారాయణ మువద్ద వుండేది వస్తువులను వేడిచేసే గుండము వొకటి; యీ ప్రకారము ఈశ్వరుడు త ప్తమణికణికలో బియ్యము మూటకట్టి వేస్తే మవుచున్నదట. ఈ వుష్ణ గుండముల వుదకము · వాసన కలిగి వున్నట్టు విచారణ మీద తెలిసినది. ఇది ఇంగ్లీ షు వారు వ్యాపింప చేసిన వదంతి యని 1824లో. స్వయముగా చూచి వ్రాసినారు, సృష్టించి వున్నాడు. అన్నముగా పచన యావత్తు గంధకపు సదా జా జ్వాలలు బిషప్ హెబరు గారు

[పుట 244]
కాశీ యాత్ర చ రి త్ర కలిగి వుండే జ్వాలాముఖి గుళ్ళోనున్ను ఆ ప్రకారమే గంధక పరి మళము సదా కలిగి వున్నట్టు తెలియవచ్చినది. నాయుకి తో విచా రించగా పయి భూములలో శీతము కలుగ చేసిన ఈశ్వరుడు భూమి కింద వుష్ణము కలిగివుండే కొరకు గంధకము విస్తారముగా వుత్పత్తి చేసినాడనిన్ని, అగ్ని గంధకములో పుట్టడము సహజము గనుకనున్ను యీ గంధకము కలిగిన ప్రదేశములలో పుట్టే పూటజలము సహజ ముగా ఉష్ణముగా వుండేటట్టు తోచుచున్నది. జ్వాలాముఖ ప్ర దేశ ములో ఆరాధన నిమిత్తమయి గంధకద్వారా భూమిలో జ్వాలను ఈశ్వరుడు సదా కలగచేసినట్టు తోచుచున్నది. జ్వాలాముఖి స్వరూప ముగా వుండే మహామాయ రణజిత్తుశింగుకు ప్రత్యక్షముగా యిష్ట సిద్ధులు చేయుచూ యున్నది. జ్వాలాముఖికి కొంత దూరములో రేవాలేశ్వర మనే తటాక ములో అద్యాపి రెండు పెద్ద గుండ్లు పర్వతాకారముగా తేలుతూ లోకుల యారాధనలను అంగీకరింపుచు సంచరిస్తూ వుండేటట్టు నిశ్చయ ముగా తెలిసియున్నది. ఆ శిలల స్వభావము యెటువంటిదో తెలిసినది కాదు. కాలక్షేప నిమి త్తమయి సృష్టించిన యీ సృష్టిలో అటువంటి ఉదకము మీద తేలే శిలలు వుంటే యేమి వింత? అయితే దానికిన్ని హేతువు గభ౯ములో వున్నదని తోచు చున్నది. యీ దేశ నేపాళ దేశములో దేవప్రయాగ అనే వూరు వొకటి వున్నది. అందులో భగవత్పాదులవారు శ్రీరామమూతివాని యంత్ర సహిత ముగా స్థాపించి కరు౯రులుగా వుండే చావిళ్ళు ఆ మూతిని ఆరాధన చేసేటట్టు నియమించి దావిళ్ళను కొందరిని అక్కడ వుంచి నారు. అద్యాపి వారు అక్కడ వుండి పుట్టే ఆడబిడ్డలను ములోనుంచి వచ్చే దావిళ్లకు స్థితులు వ్రాసియిచ్చి వివాహము చేసి యిచ్చి అక్కడనే వుంచుకుంటూ వచ్చుచున్నారట. అటు వల్ల ద్రావిడ దేశస్థు) యిండ్లు యిన్నూరు దాకా ఆ దేవ ప్రయాగలో యేప౯డి వున్నవి. జరగడము దావిళ్ళ ప్రవేశము కావడములో యీ దేశములో యింతే కాకుండా మున్నూరుయేండ్ల కిందట దానికి యయిన యొక వెలనాటి

[పుట 245]
వాడు దేశములో భార్యను వదిలి గోకుల బృందావనానికి వచ్చి విరక్తు డయి సన్యాసము తీసుకొన్నాడు. కొన్ని దినములకు పిమ్మట భార్య వెతుక్కొనుచు ఆ పురుషుని వద్దికి వచ్చి తన్ను పరిగ్రహించక పోయినంతలో ఆపై నిండా నిబ౯ంధ పెట్టి కృష్ణమూలికా ఆజ్ఞ అయితే నన్ను పరిగ్రహిస్తావా అని అడిగి నట్టున్ను, మంచిదని అతను కృష్ణమూతి౯ యుపాసకు డయినందున చెప్పినట్టున్ను పిమ్మట కృష్ణ మూతిఃప్రత్యక్ష మయి భార్యను స్వీకరించ మని ఆజ్ఞ యిచ్చినట్టున్ను అటు పిమ్మట ఆ సన్యసించిన పురుషుడు భార్యను అంగీకరించి యేడుగురు కొడుకుల కన్నట్టున్ను ఆ యేడుగురున్ను యేడుపీఠాలను యేపరచు కొని నల్ల భాచార్యులని పేరు పెట్టుకొని కృష్ణ మూతి యుపాసకులై ద్వారక మొదలుగా యీ హిందుస్తాన్లో వుండే బనయాఅనేవైశ్య జాతి వారికంతా ఆచారవ్యవహారాలు ఉపదేశించి అటుయేపడ్డ శిష్యులకు తులసీ మణులు ధారణ చేసి అతిప్రబలులుగా వున్నారు. వారు ద్రావిడ దేశపు వెలనాటి వారితో సంబంధములు చేయుచూ వృద్ధిపొందినారు. ఆయేడు పీఠాలలో నాధద్వారములో ఒక పీఠము వున్నది. అది ముఖ్యపీఠ మని చెప్పుకోవడము. దక్షిణ దేశములో వారికి శిష్యులు కోమటి గుజరాతీ వాండ్లు. ఆ యేడు వీఠస్థుల యొక్క వంశస్థులు హిందూ దేశము యావత్తున్ను శిష్యయాత్ర చేస్తూవుంటారు. వారికి యీ వల్లభాచార్య పీఠస్థులు గోపీకృష్ణోపాసకులు, వారికి బనయా జాతీ కాక యింకా అనేక శూద్రజాతి వారు గూడా శిష్యులై యున్నారు. వల్ల భాచార్యుల పీఠము గాక హితహరి వంశా చార్యులని దేశపు బ్రాహ్మణుడు వొకడు రాధాకృష్ణా పాసన చేసి బృందావనములో వక పీఠ మును యేప౯రచుకొని అనేక శూద్రజాతి జనులను శిష్యులుగా యేపరచుకొని తులసీమణి ధారణచేసి ఆచారవ్యవహారాలు నియమించి వున్నాడు. యీ పీఠస్థుని వంశస్థులకు ఏకాదశినాడు తాంబూల చర్వణము చేయ డానికి శ్రీకృష్ణమూతి అనుజ్ఞ యిచ్చి వున్నాడని అవశ్యకముగా అతని శిష్య జనులున్ను ఏ కాదశినాడు అద్యాపి తాంబూల చర్వణము చేయుచూ వుంచున్నారు. హిందుస్తానులో ఏకాదశినాడు విష్ణుభక్తులు

[పుట 246]
కాశీ కా శీ యా త్ర చ రిత్ర సకలవిధములయిన ధాన్యములు పరిత్యజించి కందమూలాదులు శింగాణి పిండిన్ని తిని వ్రతమును ఆచరింపు చున్నారు. బ్రాహ్మణులకు దక్షిణ దేశములో భట్లు, అయ్య అని పౌరుష నామధేయములు స్వనామముతో కలిసివుండేటట్టు యీ దేశములో బ్రాహ్మణులకు పాడె, దూబె, చౌబె, మిశిరి, తేవాడి, అని పౌరుషనామధేయాలు కలిగి వున్నవి. యీ పంచగౌడు లేని పంచ దావిళ్ళనిన్ని భేదము కలిగి వుండడమే వాటికి కారణముగా వున్నది. మిక్కిలి విచారించగా నా బుద్ధికి తెలియ బడ్డది యేమంటే సుమారు వెయ్యిన్నేనూరు సంవత్సరములకు ముందర హిందువులు వసించే హిందుస్తాన్' అనే యీ గంగా యమునల మధ్యేవుండే భూమి మ్లేచ్ఛ భూమి అయిన పాషి౯ దేశానికి సమీపము అయి వుండగా కాబూలు కసమగుండా సింధువనిన్ని హిందువనిన్ని ద్వినామక మయిన మహానదిని దాటి కలి సాంమ్రాజ్య ప్రేరణచేత మ్లేచ్ఛులు డిల్లి అనే హస్తినాపురి ప్రవేశించి కమద్వారా బ్రాహ్మణులు అయివుండే వారికమములు సాగకుండా వారిని భష్టులను చేశే కొరకై అనేక హింసలు చేసినందున యీ రాజ్యము యావత్తు మ్లేచ్ఛాకాంతమైనందున కమ౯మును నిండా పాటించను వయిపులేనివారైరి. దేశస్థులు యిప్పట్లో దాక్షిణాత్యులయిన హిందువులు స్వభాషతో యింగి లీషుమాటలు కలిపి మాట్లాడుతూ వచ్చేటట్టు యిక్కడ దొరతనము చేసేవారి తురకమాటలు సంస్కృత భాషతో యీ యీ దేశస్థులు కలిపి మాట్లాడుతూ తురకలవలెనే వస్త్రవాహనాద్యలంకారాలను అంగీక రించి ప్రవర్తిస్తూ వచ్చేటట్టు తెలిసినది. అయినప్పటికిన్ని ముఖ్య మయిన వణాశ్రమ ధమాకాదులుమాత్రము యిక్కడివారు వదిలిన వారు కారు. మ్లేచ్ఛుల దండయాత్రలు: క్రీస్తుకు పూర్వము 300-900 శతాబ్దములలో మన దేశమునకు (గ్రీకులు) యవనులు, శాకులు వచ్చిరి. క్రీస్తు తరువాతి కూడా యూచీ మొదలగు మధ్య ఆశియా తెగలు వచ్చిరి. క్రీస్తుశకము 5, 6 శతాబ్దములలో, హూణులు, 8 వ శతాబ్దములో అరబ్బీలు, తరువాత అపనులు పారశీకులును వచ్చిరి, వీరినందరిని మనవారు మ్లేచ్ఛులనిరి.

[పుట 247]
యీ బ్రహ్మాండమునందు నున్న బ్రాహ్మణమండలి ద్రావిళ్ళ నిన్ని, గౌడులనిన్ని రెండు తెగలుగా చీలి ఆ రెండు తెగలలో నున్ను అయిదేశీ తెగలు యేపఁడి తుదకు పది తెగలుగా చీలినది. అందులో గౌడులకు సొంతమయిన భూమి సాత్విక ప్రధానముగా అనాదిగా వుండుటచేతనున్ను స్థూల దేహాలు పృథివీ భూతానుగుణముగా వుండేవి గనుకనున్ను అనాది సంప్రదాయ ప్రకారముద్వైతాద్వైతాలు శాస్త్రము చేత వాదింపబడుచునున్నా కర్మదృష్ట్యా ఉపాస్య దేవతలు భిన్నములు గానున్నా యెదటివాడి ఉపాస్యదేవతను నిందించకుండా స్వంత తండ్రిని కాపాడి యితరుల తండ్రులను కొట్టక తిట్టకవుండి మర్యాద చేయుచు వుండేటట్టు తమ తమ తమ అంతఃకరణానుగుణముగా ఉపాసనములు చేయుచు అందరు అన్యోన్యముగా ప్రవతి౯ంపుచున్నారు. స్వదేశము వదిలి కమముమీది శ్రద్ధ విస్తారము కలగ చేసు కొనుటచేత లేచి వచ్చిన దక్షిణ దేశస్థు అయిన దావిళ్ళు వింధ్య పర్వతానకు దక్షిణ దేశమునందు ప్రవేశించగానే ఆ దేశ వాసులు అందరు అప్పట్లో శ్రుతి స్మృతి పురాణాదుల సంకేతాలకు నిండా లోబడనివారలై మూఢులుగా ఉన్నందున వింధ్య దక్షిణ దేశమునకు యిక్కడినుంచి లేచి వచ్చినవారు చేతనయినంత మట్టుకు కృత్య సంకేత ప్రకారము వైశ్యజాతిని మాత్రము కల్పించ తలచి మత్రియ కృత్యానికి తగినవారు లేనందున ఆ వణ౯ కల్పన వదిలి తాము బ్రాహ్మణులుగానున్ను తాము కల్పించిన వారు వైశ్యులుగానున్ను యితరు లందరు శూద్రులుగానున్ను యేపాటు చేసి ఆలాగే ప్రవ తి౯ంపుచూ వచ్చినారు. అందువల్లనే వైశ్యులు మేమంటే మేము వైశ్యులమనే వివాదము అద్యాపి దక్షిణ దేశములో తీరకుండా వున్నది. వింధ్యకు దక్షిణ దేశ నివాసులు అందరున్నూ తత్పూర్వము ళూరు లకు శ్రుతి స్మృతి పురాణాదులగుండా నియమింపబడియుండే ఆచారాలు యెరగక నొక మూఢ ధోరణి అయిన తమ పూర్వికమాగముగా ప్ర్రవతింపుచు వున్నందున, యిక్కడినుంచి లేచి వచ్చిన బ్రాహ్మణులు శూద్రులతో తాము యీ దేశములో ప్రవతింపునూ వచ్చిన జాడ వదిలి తమ యెక్కువగౌరవమును ఆపాదించుకొ నేకొరకు వాండ్లు

[పుట 248]
కొంత వెలిగా వుంచి తదనుగుణముగా ఉపస్మృతులు పురాణాదులు కల్పనచేసి అక్కడి భూపతులకు బోధించి తమకు తోచిన కమా౯దు లను క్రమక్రమముగా ఆచారవ్యవహారాదుల మూలముగానున్ను బింబా రాధనల ద్వారానున్ను ప్రబలపరచుచు వచ్చినారు. వింధ్యకు నుత్తర దేశవాసులయిన బ్రాహ్మణులు అందరున్ను ఋషులని అద్యాపి బ్రాహ్మణుల సంధ్యావందనములలో గంగా యమునల నడుమనున్న ఋషులకు నమస్కార మని వచిస్తూవున్నారు. దక్షిణ దేశములో తత్పూర్వము బ్రాహ్మణులు లేనందున యీ దేశము నుంచి వచ్చిన బ్రాహ్మణులను సాక్షాదృషులనే తాత్పర్య ముతో దక్షిణ దేశములోని భూపతులు వీరు చెప్పినట్టు విని, ఆలయాదులు వాటి ఆరాధనలు, బ్రాహ్మణ గౌరవము, వారిపోషణ, మొదలయినవి సకలవిధాల చేస్తూ వచ్చినారు. అప్పట్లో యీ బ్రాహ్మణులు వింధ్యకు దక్షిణ దేశానికి రావడము సూర్యుడు భూమికి దిగివచ్చినట్టు అక్కడి భూపతులకు తోచినది గనుక యీ బ్రాహ్మణులు తమ దేశము వదిలిపోకుండా వుండేకొరకు అపారమైన భూస్థితులు యిచ్చినారని నాకు తోచడు తున్నది. యిప్పట్లో అక్కడి బ్రాహ్మణులు అనుభ వించే భూస్థితులవంటివి యే కాలమందున్ను యీ దేశపు బ్రాహ్మణులు యిక్కడ అనుభవించినది లేదు గనుక యీ హేతువు పై వూహకు నిండా ఆకరముగా వున్నది. ప్ర్ర. కారము కర్మశ్రద్ధ మితిని మించేటట్టు చేసేకొద్దిన్నీ క్రమక్రమముగా తమలో తమకే యీకర్మము చేసుట చేత నేను యెక్కు వంటే ఆ కర్మము నీవు చేయతగవు గనుక నీవే తక్కువ యని వివా దము పుట్టి వివాద పురస్సరముగా ద్వేషము జనించి నీవు చూడగా నేను భోజనము చేయరా ధనిన్ని నీవు తాకిన పాత్ర నేను కడగక వాడుకో ననిన్ని, నీ యుపాస్య దేవత మీద ఫలాని ఫలాని దోషాలు వున్న వనిన్ని, నా యుపాస్య దేవత గుడికి నీవు రాకూడ దనిన్ని, యుపాస్య దేవత గుడి నీడలోకి కూడా నేను రా నానిన్ని వాదింపుచు తమ్మున గురుభావనగా ఆరాధింపుచూ వుండే అక్కడి దేశస్థులకు కూడా వారిలో వారికి అలాటి ద్వేష బుద్ధిని పుట్టించి వుండాలు వస్త్ర సీ

[పుట 249]
ధారణలు కూడా వీడు ఫలాని దేవతోపాసకుడు, వీడు ఫలాని కమణము చేసేవా డని గురుతు వుండే కొరకు సంపూణముగా భేదించే టట్టు చేసినారు. అది మొదలు దిన దినానికి శైవ వైష్ణవులున్ను తదంత భూజాతులున్ను యితరులున్ను ద్వేషములకు అంతము లేకుండా యిప్పటికిన్ని వివాద పడుతూ వున్నారు. హిందూస్తాక్ లో ప్రవేశించిన తురకలు క్రమ క్రమశః వింధ్య దక్షిణ దేశములో కూడా పిమ్మట ప్రవేశించినా యిక్కడ హిందువుల సహవాసము తత్పూర్వము తమకు నిండా కలిగి వున్నందు చేతనున్ను హిందువుల మత సంకేత బలాబలాలను చక్కగా తెలుసు కొని వున్నందు చేతనున్ను తమ మతోద్ధారకుడైన మహమ్మదు తనువు ధరించిన తమ మతము శ్రేష్టమని లోకులకు బోధపడే కొరకు తమ మతములో ఒకణ్ని కలుపుకొని తురక చేస్తే పుణ్యమనిన్ని తమ మతము కాని వాని మొగము చూడరా దనిన్ని ఖురానులో వ్రాసిన మాటను నమ్మి మూఢభక్తి కలిగిన తురక భూపతులు యిక్కడ ఆదిలో తురకల చేసే కొరకు హిందువులను హింస పెట్టినట్టు దక్షిణ దేశములో పిమ్మట వారు హింసించిన వారు కారు. రాజ్యకాంక్ష కలి గిన బుద్ధి ఆ విషయములో వారికి సాత్వికాన్ని సంపాదించి యిచ్చినది. వెనక వెంబడిగానే నడితి వేరేనున్ను తత్వము వేరేగానున్ను వుండే హిందువుల బహిరంగ కృత్యములు చూచి వీండ్లు వెర్రి వాండ్లు తెలియక రాళ్ళు రప్పలు నదులు కొండలు యివి మొదలైన వాటిని దేవుండ్లనుగా యెంచి చెడిపోతార నే పశ్చాత్తాపబుద్ధి మాత్రమే కలిగిన అతి దూరములోవుండే సాత్వికగుణప్రధాను లయిన యింగిలీషు జాతి పాండ్లు హిందు దేశానికి భూపతులయినందున వారివల్ల కమాక్షాదులు యేహ్యపడ్డా ప్రబలవిరోధము మాత్రములేక తమ తమ కర్మాదులు తమ తమ యిష్టానుసారముగా సాగినమట్టుకు గడుపుకొంటూ యిప్పుడు దాక్షిణాత్యులు అక్కడ వున్నారని తోచుచున్నది. పయిన వ్రాసిన పకారము గంగా యమునా తీర వాసులయిన బ్రాహ్మణులలో కొన్ని తేగలు వింధ్య దక్షిణ దేశములో ప్రవేశించిన వెనక వొక తెగ కృష్ణాగోదావరీ నదుల సమీప ప్ర్రాంతమందున చేరి

[పుట 250]
కాశీ యా త్ర చ రి స్త్ర చరిత్ర నందున దేశభాష అక్కడ ఆంధ్రమయినందున ఆంధ్రులయినార నిన్ని రెండో తెగ కావేరీ తామ పణీ నదుల సమీపములో చేరినందున ఆ దేశభాష రీత్యా వారు దావిళ్లు అయినారనిన్ని మూడో తెగ గోదావరి యుత్పత్తికి సమీపభూమి అయిన నాసికా త్రియంబకము మొదలయిన భూమి చేరినందున దేశ భాషరీత్యా వారు కొంకణులని మహారాష్ట్రులని రెండు నామములు గల దేశస్థులైనారనిన్ని నాలుగో తెగవారు కావేరి యుత్పత్తికి సమీపస్థళమయిన కణాటక దేశము చేరినందున ఆదేశభావ రీత్యా వారు కణాకాటకులై నారనిన్ని తోచు చున్నది. సాక్ నిండా విచారించగా ఘూర్జరులు మాత్రము ఎప్పుడున్ను హిందు లో నుంచి యెత్తిపోయిన బ్రాహ్మణులతో చేరినవారు కారు. వారు ఎల్లప్పుడున్ను ఘూర్జర దేశములోని కాపురస్తులే నని తోచపడు చున్నది. అయితే వారిని పంచదా విళ్ళతో కలిపి వాడడము ఎందు పంచద్రావిళ్ళతో నల్లనంటే వారున్ను ద్రావిళ్ళరీతిగా వింధ్య దక్షిణ దేశ నివాసులయి వున్నందుననున్ను హిందుస్తాక్ లో అయిదు తెగలుగా అయిదు దేశా లలో బ్రాహ్మణులు పృథక్కు వృథక్కుగా భాగింపబడి వున్నందున గాని పంచగౌడులకు ప్రతిగా పంచదావిళ్ళు అనుకోవడానకు ఘూజ౯రులను కూడా కూర్చి వాడుకుంటూ వచ్చేటట్టు తోచబడు చున్నది. అందుకు ప్రబలమయిన కారణము యేమంటే యీ దేశ ములోపుట్టిన గయావళీలు మొదలైన స్థల వాసులు ఘూర్జరులు వినాగా వుండే నాలుగు తెగల ద్రావిళ్ళు అన్న శ్రాద్ధముచేస్తే బ్రాహ్మ ణాధ౯ముచేసి వారి పాఠములో భోజనము చేస్తారు ఘూజర్ బ్రాహ్మణులు చేసే శ్రాద్ధాలలో బ్రాహ్మణాధము నిమి త్తమై వారి పాకములో భోజనము చేయడము లేదు. ఘూజ౯రుల చేత చటక శ్రాద్ధము చేయించి. శీదా లనే స్వయంపాకము గయావళీలు పుచ్చుకుంటున్నారు. అందువల్ల నున్ను యీ ఆచారమునే అద్యాపి దక్షిణ దేశమందున్ను కడమ నాలుగు తెగల ద్రావిడ బ్రాహ్మణు లున్ను పాటిస్తూ వుండడము చేతనున్ను కావేరి తాము పణిక్షా తీరాల తామ్రపణిజు యందు మాత్రము ఘూజర బ్రాహ్మణులు నిండా కర్మకులుగా

[పుట 251]
నడవపట్టి ఒకమాత్రముగా వారితో భోజన ప్రతిభోజనాలు కల్గివుండుట చేతనున్ను భగవత్పాదుల వారు దిగ్విజయము చేసినప్పుడు ఘూర్జర దేశములో నే నివాసులుగా వున్నట్టు శంకర విజయములో కని వుండుట చేతనున్ను బ్రాహ్మణ మండలి పృథక్కు కాకమునుపే యీ మండలిలో చేరక ఘూర్జరులు ప్రత్యేకముగా స్వదేశ నివాసము యెప్పుడు ఒక టే రీతుగా చేస్తూవుండే టట్టు తోచుచున్నది. యీ ప్రకారము యిప్పుడు తెలియవచ్చి వుండే పంచగౌడులు పంచదావిళ్ళు అనే పది తెగల బ్రాహ్మణులు గాక పరశురామ నిర్మితమయిన కేరళ దేశస్థులు, చిత్పావనులు, క రాడీలు, అనేమూడు తెగల వారు వున్నారు. యీ మూడు తెగలలో పునా శ్రీమంతుడు చిత్పావన. బ్రాహ్మణుడై సార్వభౌముడై బహుకాలము ప్రవతించి నందున కొంకణస్థులలో నాసికాత్రియంబక నివాసులైన బ్రాహ్మణులకు కనకాభి షేకాలు చేసి, ఆతెగతో పూరాగా తాను తనజాలాన్ని కలిపి క రాడీలను కూడా కలిపినాడు, యిప్పుడు మహారాష్ట్రులకున్ను వారి కిన్ని యెంత మాత్రమున్ను భేదములేకుండా వుభయులు వొకరితో వొకరు కలిసి యున్నారు. యీ తెగలు గాక కేరళ దేశస్థులు తమ దేశములో పూజ్యులుగా, యితర బ్రాహ్మణులతో నిండా కలియక నున్ను కలియకూడకనున్ను నంబురు (నంబూద్రి) అనిపించుకొని తమంతట తాము వుండి వున్నారు. గయలో బ్రహ్మ కల్పిత బ్రాహ్మణులనే వొక తెగవారు గయావళీలుగా వున్నారు. కాశిలో గంగా పుత్రులని వొక తెగవారు వుండి వున్నారు. యిదిన్ని గాక శాకద్వీప బ్రాహ్మణులని వొక తెగ వారు హిందూస్తా దేశములో వాసము చేస్తూ యిప్పటికిన్ని వున్నారు. వారి వృత్తాంత మేమంటే శ్రీకృష్ణులు ద్వారకలో విరాజమానులయి వుండగా సాంబుడనే అతని కొమారుడికి పెద్దరోగము పాపించి నట్లున్ను చికిత్స నిమిత్తమై వైనతేయుడు శాకద్వీపమునుంచి వొక బ్రాహ్మణుని తెచ్చినట్టున్ను వాని వంశస్థులు తామని ఆ తెగవారు శ్రీ అద్యాపి యీ దేశములో చికిత్స చేస్తూ నెగడి వున్నారు. పైన వ్రాసిన తెగలుగాక యీ హిందూస్తాన్లో విశ్వకమకు రంభ కున్ను

[పుట 252]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర శాపము తగిలి భూలోకములో మానుష జన్మము కలిగి ఉభయులకున్ను దాంపత్యము పొసగి సంతు కలిగినట్టున్ను వారికి కలిగిన సంతు విశ్వ కమ౯ కల్పిత బ్రాహ్మణులని వారు శిల్పిపనులు చేస్తూ యిప్పటికిన్ని నెగడి వున్నారు. గయలో వుండే డాక్టరు జాక్ డేవిడు సర్ దొర ప్రపంచసృష్టి సంబంధము లయిన మాటలు నాతో ఆడుతూవుండగా హిందూ దేశములో వుండే బ్రహ్మ క్షత్రియ వైశ్య శూద్ర వర్ణాలనే భేదము యీశ్వర నిర్ణయమా! లేక మానుష సంకేతమా? అని ప్రశ్న? వేసినాడు. బహుదూరము వాదము జరిగి మానుష నిర్ణయమని తెలియ ణ చేసినాను. పిమ్మటనున్ను బహుశా విచారించగా అదే తాత్పర్యమునాకు బోధ అయినది. అందుకు హేతువులు యేమంటే వొక పురుషుడు ప్రజల వుత్పత్యర్థ మున్నూ తద్వారా నూనుపానందానుభవాధ౯ మున్ను స్త్రీని పరిగ్రహించి ప్రజావృద్ధి చేసినట్టు యీశ్వరుడు సృష్టించిన అనేక బ్రహ్మాం డాలలోఅ నేక కోటి పిండాండాలు అంతర్భూతములై వున్నవి. ప్రతి పిండాం డానికిన్ని బ్రహ్మాండానికికలిగిన సకలగుణాలు చేష్టలు మొదలయినవి యే ప౯డివున్నవి. అందుకు దృష్టాంత మేమంటే పృధివ్య ప్తేజో వాయా కాశాలు ప్రతి బ్రాంహ్మాండానికి కలిగి వున్నట్టు అంత భూతములుగా వుండే అనేక పిండాండాలకు కలిగి వున్నవి. ప్రతి పిండాండానికిన్ని అనేక సూక్ష్మ పిండాండాలు అంతభూతములై వున్నవి. అందుకు దృష్టాంతమేమంటే ప్రతి దేహములోనున్ను అనేక క్రిమికీటాదులు ఉత్పత్తి అయి నశింపుచు వుండడము సిద్ధము గనుక యీ అధ౯ మున్ను సత్యమే గదా! వొక అద్దానికి యెదురుగా మరివొక నిలువుటద్దము కట్టి నడచు మనిషి నిలిచి చూస్తే వొకటిలో నొకటిగా తన ప్రతి బింబాలు అసంఖ్యేయముగా ఉత్పత్తి అయ్యేటట్టు దీపదీపికా న్యాయ ముగా అనేక మనుష్యులున్ను జంతువులున్ను పరంపరగా యీశ్వర భౌతికేత సృష్టములై స్థితిని బొంది లయమవుచు నున్నవి. ఇట్లు సృజింపబడిన యనేక బ్రహ్మాండములలో మనము వసించే బ్రహ్మాండము న్నొక్కటి. యిందులో యీ భూమియొక్క కొలత యింగిలీషు వారి యొక్క వూహ పరికారమున్ను మన గోళశాస్త్ర

[పుట 253]
ప్రకారమున్ను చచ్చౌకము సుమారు యిరు వైకోట్లమయిలు లున్నవి. వీటిలో ఉదకమయముగా నుండే భూమి ౧౬. కోట్ల మయిళ్ళు పోగా మనుష్య వాసముగా నుండే భూమి నాలుగు కోట్ల మయిళ్ళు. యిందులో వశించే మనుష్యమండలి డెబ్బదికోట్లు. యిందులో దక్షిణోత్తరాలలో కన్యాకుమారి మొదలు కాశ్మీరము వరకున్ను తూర్పు పడమరలలో సింధునది మొదలు బ్రహ్మపుత్రి నదివరకున్ను వాసముచేసే హిందు దేశపు జనులను మొత్తముగా చెరిసగముగా లెక్కచూచినా ముప్పదియైను కోట్లకు యెక్కువవుండరు. వణాశ్రమ నియనుము కలిగిన కమభూమి పయిన వ్రాశిన యెల్ల సరిహద్దుకు లోపల నున్నది గాని యీ బ్రహ్మాండములో మరియెక్కడనున్ను లేదు. పైన వ్రాసిన చతురశ్రమ భూమిలో నుండే మానుషమండలికి మాత్రమే వణాశ్రమ ధమణములు కలిగియున్న విగాని మిగిలిన సగం భూమిలో నున్ను వారికి వృత్తులచేతనున్ను కృత్యములచేతనున్ను మను వ్యతారతమ్య జ్ఞానమేగాని వృత్తికృత్యములతో కూడా హిందూదేశ మర్యాద ప్రకారము రక్త పరంపర నిమిత్తము లేదు. కర్మభూ మిలో నున్ను రక్త పరంపరే స్వతంత్రముగా వణాశ్రమాలను కాపాడ నేరదు. కృత్యమున్ను వృత్తిన్ని పుట్టుకతో కూడా మిళితమై యుండ వలసి యున్నది గదా! యిందుకు ఆకరమేమంటే “జన్మనా జాయతే శూద్రః కర్మణా జాయతే ద్విజః.” ”” అనే వచనమే ఆకరము. యీశ్వ రుడు ఆదిలో యీ వణాశ్రమ ధర్మములతో మనుష్యసృష్టిని చేసి యుంటే బ్రహ్మాండమందంతటా యీ వణాశ్రమ ధర్మములు రీతిగానే కలిగియుండ వచ్చునే! అయితే ఈ బ్రాంహ్మండము లలో మానుష సృష్టి పయిన వారిసిన చతురశ్రమమైన కర్మభూమి మొదలుగా ఆరంభింపబడినది. అందుకు ఆకర మేమంటే యింగిలీషు వారి బైబిలులో యేడం () అనే కూటస్థుడున్ను () యనే కూటస్థురాలున్ను ప్రదేశములో పుట్టినట్టు చెప్పి యున్నది గనుకనున్ను మన పురాణాలు అందుకు ఏక వాక్యతపడు తున్నవి గనుకనున్ను మానుష సృష్టికి ఆరంభము మొట్టమొదట హిందు దేశములో నుంచేనని నిశ్చయించ వలసినది. పిమ్మట పరంపరగా ఆవి

[పుట 254]
3° 1 69 8 59 దీప దీపికా న్యాయముగా బ్రంహ్మాండమంతా మానుష మండలితో నిబిడీకృత మవుతూ వచ్చుచున్నది. అటు సృష్టికి ఆది మనుష్యులు యీ ప్రదేశములో వసించినందు చేతనున్ను వారు సచ్చిదానంద స్వరూపుడైన యీశ్వరునికి యధో చితముగా సమానులుగా వుండవలసినవారు గనుకనున్ను తద్వారా వారు స్వేచ్ఛామరణము గలవారుగా వుండవలసిన వారు గనుకనున్ను అటువంటి మహాత్ములు యీశ్వరుని చిద్విలాసము చూచి బహు కాలము ఆనందింపుచు వుండడానకు కోరి చిరకాలము జీవింపుచు వుండవచ్చును గనుక నున్ను వారు యీ భూమిలో సృష్టులయినవారి పరంపరలను చూచి, నాలుగు ముఖ్యమయిన పనులకుగాను మానుష కోటిని నాలుగు వణములుగా నియమించి, 0770 నియమింపబడిన వణా౯ నుసారముగా చాయ 'వారి పరంపరే ఆ యా వణా శ్రమకృత్యములు చేయుచు వుండతగినవి కాని వొక వణ౯ ము వారు మరియొక వణము కృత్యములు చేయ కూడదనిన్ని ఒక వేళ చేస్తే భష్టులవుతారనిన్ని శిక్షకూడా విధించి ఆయా వణాశ్రమాలలో నున్న వారు వలసిన పనులు తెలియడానకు పూర్వికులు శృతి స్మృతులు చేసి యిచ్చి నారనిన్ని తేట పడుచున్నది. అందుకు పడుచున్నది. అందుకు ఆకరము యజు వేదములో భరద్వాజమహామునివల్ల శృతులు మానుష మండలిలో ప్రచురము చాయబడ్డవని వున్నది. అష్టాదశ స్మృతులున్ను వాటి వాటి నామాం కితాలవల్లనే మన్వాదులయిన యిక్కడ మనుష్యులచేత వణాశ్రమ ధమాకాలను నియమించి తెలియ వ్రాయబడిన పుస్తకము లని తేట పడుచున్నది. మూల స్మృతులు ౧౮. ఆ స్మృతులున్ను ఆజ్ఞలను విధించి నట్టు విషయాదులను నిరూపించి చెప్పుతూ వచ్చును గాని ఫలాని ఋషి మతము యిది, అందుమీద నామతము ఇది, అని మూలస్మృతులు చెప్పవు. అటు ఋషుల మతాలు వుదాహరించి చెప్పే వంతా ఉపస్మృతు లని తెలియ వలసినది. ఇందులో యేదేది మూల స్మృతియని శానా దూరము గయలో జడ్జీగా వుండే జార్జి ఐ. మారీసు దొరగారి సన్నిధానమందు నాకున్ను యిక్కడి పండితులు

[పుట 255]
గున్ను వివాదము పడి ఒక నిశ్చయానకు వచ్చినాము గనుక ఆమూల స్మృతుల పేళ్ళు యీ అడుగున వ్రాయుచున్నాను. నెం ౨౫. స్వాయం భువమను స్మృతి ౧. బృహస్పతి స్మృతి ౨. వశిష్టస్మృతి కి. కశ్యప స్మృతి ×. భారద్వాజస్మృతి 2. గౌతమస్మృతి ౬. యాజ్ఞవల్క్య . కపిల స్మృతి ౧౦. స్మృతి ౭. భృగుస్మృతి 5. నారద స్మృతి పరాశర స్మృతి ౧౧ న్యాసస్మృతి ౧౨. కాత్యాయన స్మృతి ౧౩. ఆపస్తంబ స్మృతి ఆశ్వలాయనస్మృతి ౧. కణ్వస్మృతి ౧౬. అత్రిస్మృతి ౧౭. హరీత స్మృతి. యిని మూలస్మృతులు అనడానకు యెవరు సందేహపడనేరరు. కాశిలో యీ వివాదము పొశిగివున్నట్ట యితే కుంఫిణీవారి పాఠక శాలలోనున్ను యింకా అనేకుల వద్ద నున్ను గ్రంథ సంగ్రహము బాహుళ్యముగా వున్నది గనుక వయిపు (వీలు) అయినన్ని మూల స్మృతులు సంపాదింతును. యిటీవల మారీసుదొర బహురసికుడును బహు శోధకుడున్ను గనుక సహగమనము స్త్రీలకు కూడదని లార్డు బెంటిక్కుగారు విధించి యిటీవల 'యేప౯రచినారు గదా, మీలో స్త్రీలు స్త్రీలు పురుషుడు చనిపోతే అగత్యముగా సహగమనము చెయ్యవలసిన దేనా? చేయక పోతే ప్రత్యవాయమా? అని ప్రశ్న చేసినాడు. మను పరాళ్ల రులు ఆదిస్మత౯లు; వారి స్మృతులలో పురుష దేహానం తరము విధవ స్త్రీలు నడవవలసిన విధులను విధించి వ్రాశినారుగాని సహగమనము చేయ వలసిన దని విధిగా మూలస్మృతులలో వ్రాయ లేదు; నేను బహుదినాలుగా యీ సంగతిని విచారింపు చున్నాను; అనేక ఆకరము లున్నవిగాని ఉపస్మృతులలో యీ విషయానకు మూలస్మృతులలో లేదని చెప్పినంతలో యిక్కడి కోటు పండితులు తద్వ్యతిరిక్తముగా చెప్పి తుదను మూలస్మృతులలో సహగమనానికి ఆకరము లేదని ఒప్పుగొన్నారు.. స్మృతులు కల్పించిన వారి పేళ్ళనున్ను ఋగ్యజు స్సామా లను భూమిలో ప్రచురము చేసిన భారద్వాజుల పేరునున్ను సావధాన ముగా యోచిస్తే వారు యీ కర్మ కర్మభూమిలో వుత్పత్తి అయినవారు

[పుట 256]
కాశీ యాత్ర చ రీ త్ర మాత్రమేగాక ఆయా ౧ ఋషులు జననమును జనన కాలమున్ను పురాణాదులవల్ల వూహించి చూడగా సృష్టికి బహు కాలమునకు వెనక వారు జననమయిన వారుగా అగుపడుతున్నారు. అప్పటికి వణాశ్రమ ధర్మాలు సృష్టికి ఆదిన కలిగిన విన్ని కావు. యీశ్వర నిర్ణ యమున్ను కాదు. అయితే భారద్వాజులేమి స్వాయంభువమను వేమి; పరాశరు లేమి, గౌతము లేమి, కశ్యపు లేమి, యింకా యితర స్మతు లేమి వీరిని మనుష్య మాత్రులుగా చెప్పకూడదు; బ్రహ్మ జ్ఞానము కలవారు గనుక సచ్చిదానంద స్వరూపులుగానే చెప్ప ణ వలసినది. పెట్టి పయిన వ్రాసిన ప్రకారము వణాశ్రమ ధర్మాలు వారు నియమించినంతలో యేతత్సంకేతానికి ఆ దినము లోబడ్డ వారి రక్త పరంపర గలవారే ఆ ధమాకాలను ఆచరించవలసినది గాని యితరులు ఆచరించకూడదని అప్పటి సంకేత ప్రకారము నియమము యేప౯డ్డది. గనుక క్రీస్తు మతస్థులవలెనున్ను చూచిన వారినంతా బోధించి నిబ౯ంధ యీ హిందుమతములో కలుపుకోవడానకు హిందువులకు నిమి త్తము లేకుండా పోవడము మాత్రమే కాకుండా ఆ ప్రకారము నియ మించబడ్డ ధమా౯లు తప్పి నడిచిన వారినంతా యీ హిందు సమూ హములోనుంచి తోళి అటు సాధించే క్రీస్తు మహమ్మదు మతస్థు లతో చే రేటట్టుగా ప్రేరేపణ చేయడ మవుచున్నది. ముఖ్యముగా వణా శ్రమ ధమాలు చేసినంతలో వణాశ్రమములు సిద్ధి అయ్యేటట్టుగా శాస్త్రాలు యేప౯డివుండడము మాత్రమే కాకుండ ఆదిసంకేతానికి లోబడ్డ వారి పరంపర వంటివారే ఆకమాదులు చేయవలసినది గాని యిత రులు ఆ కర్మాదులు చేసినంతలో ఆ వణాశ్రమములు సిద్ధించక పోవల ఆ సీనదని కూడా వెంబడిగా ఒక విధి శాస్త్రాలలో యేప౯డి వుండవలసిన దేమని యోచించగా భారద్వాజులు మన కోసరము భూమిలో ప్రచు రము చేసిన మూడు శృతులున్ను మన్వాదులు తదనుసారముగా చేసిన స్మృతులున్ను 'గజోమిథ్యా పలాయనం మిథ్యా' అని అడివి యేనుగ బ్రహ్మజ్ఞానిని తరిమితే తప్పించు కోవడానికి పరిగెత్తుతూ తే 'జగన్మిథ్యా బ్రహ్మసత్య'మనే అద్వైత వచన ప్రకారము నా పరుగు

[పుట 257]
అ అబద్ధము, తరిమే యేనుగ అబద్ధము, బ్రహ్మమనే వస్తువ ఒక టే సత్యము అని ద్వైతులు నవ్వేటట్టుగా అద్వైతి అనుకున్నట్టు ఒక్క టే వస్తు వని అంతస్తు లోనమ్మి అవస్తు వేయిన్నిగా వున్నదనే నిశ్చయముతో పయికి కనపడే అనేక వస్తువుల స్వరూపాలను మనోవికారాలుగా భావించి అయినప్పటికిన్ని దేహబుద్ధి వుండేవరకు వాటికి తారతమ్యములు విచా రించి తారతమ్య మయిన పనులు చేయ వలసినది గనుక యీ రీతిని నడవడానికి సాంప్రదాయకము తెలిసినవారే నడుతురుగాని నూతన స్తులు ఒకటి అనుకుంటూ ఒకటి చేయడము ప్రయాస గనుక చేసిన సంకేతము నడవక చెడిపోననే తాత్పర్యముచేత పూర్వికులు ఆదినం కే తానికి లోబడ్డవారి వంశస్థులే యీ వణాశ్రమధమాకాలు జరప వలెనని నిశ్చయము చేసినారని నాకు తోచుచున్నది. పయిన వ్రాసిన మూలస్మృతులు ౧౮ గాక మరికొన్ని స్మృ తులుకూడా మూలస్మృతులని వివాదాస్పదములుగా వున్నవి. ఋగ్యజు స్సామాలుగాక అధర్వణమున్ను వొక ప్రత్యేకమయిన వేద మని వివాదముగా వున్నది. బ్రాహ్మణమండలి పయిన వ్రాసిన ప్రకారము భిన్నులయి ఒక తెగ దక్షిణ దేశ నివాసులయిన వెనక దేశకాలాలకు అనుగుణముగా దక్షిణానికి సాగివచ్చిన మండలిలోని పండితులు నూరా రులు ఉపస్మృతులు వ్యాసః వశిష్టః నారదః అని ఆకరాలు వ్రాసి వారి వారికి సమ్మతి అయినట్టు వుపస్మృతులు యేపకారచినారు. దక్షిణ దేశ ములో మూలస్మృతుల సంగ్రహించడము విస్తారము లేనందున యెల్లా జియ్యము, నిణ౯యసింధు మొదలయిన ఉపస్మృతులే సంభవించే విషయాల పరిష్కారము నిమి త్తము యె త్తిచూచుచున్నారు గాని మూల స్మృతులు జ్ఞాపకమే మరచినారు. ఉత్తర దేశములో పండితమండలి బహుశః దక్షిణ దేశానికి లేచిపోయినందుననున్ను మూలస్మృతి సంగ్రహ మును తాము విపత్తులచేత చేసి వుంచనందున నున్ను యిటు వెనక పుట్టిన మితాక్షరము సరస్వతీ విలాసము మొదలయిన కొన్ని వుపస్మృ తులె హిందుస్తాక్ లో ప్రచురముగా వాడుతారుగాని దక్షిణ దేశము వలె యిక్కడ వున్న స్మృతుల పరంపర అనగళ ప్రవాహమై వుండ

[పుట 258]
కాశీ యా త్ర చ రి స్త్ర అ౦గి లేదు. వుపస్మృతులు యెక్కువ అయ్యే కొద్దీ పరస్పర విరోధాలచేత వాట్లకు భిన్నో దర భ్రాతలను పుట్టించడము మాత్రమే గాక మతాంత రస్థులకు యీ ధర్మశాస్త్రాలు యేహ్యములై పోతూ వున్నవి. పురాణాల విషయము విచారించగా ప్రసిద్ధమయిన మూల పురాణాలు ౧౮ న్ని ఫలాని వని యీ సరికి నాకు నిశ్చయముగా తెలియ రాలేదు. తెలియవచ్చిన మట్టుకు వాటి పేళ్లు వ్రాయు చున్నాను. నెం॥ ౨౬. బ్రహ్మపురాణము ౧. పాద్మపురాణము ౨. వైష్ణవ పురాణము 3. శైవపురాణము ర. భాగవత పురాణము జి. భవిష్య త్పురాణము ౬. నారదియ్య పురాణము ౭ మాక౯ండేయపురా ణము. ఆగ్నేయపురాణము . బ్రహ్మకై వత పురాణము ౧౦. లైంగపురాణము ౧౧. వరాహపురాణము ౧౨. స్ట్రాందపురాణము ౧౩. వామనపురాణము౧౮. మత్స్యపురాణము ౧౫. కూర్మపురాణము౧౬. గరుడపురాణము ౧౭. బ్రహ్మాండపురాణము. యే స్థళపురాణము చూచినా విష్ణుస్థలమయి తే విష్ణుపురాణాంత తే భూజాత మనిన్ని, శివస్థలకయితే స్కాందపురాణాంతభూజాత మనిన్ని, సమిష్టి స్థలమయితే బ్రహ్మాండ పురాణాంతర్భూత మనిన్ని వ్రాసి యున్నది గాని యీ ప్రకారము ప్రచురముగా వుండే అనేక పురాణా లలో సహస్రములో ఒక భాగ మయినా ఆ యా వుదాహరించిన మూల పురాణాదులలో వున్నదా అని విచారిస్తే అగుపడ్డది కాదు. అప్పటికి అనేక పురాణాలు విచారించగా చెన్నపట్టణపు అడయారు వద్ద అల్లాడి నారాయణస్వామినాయుడు కల్పించ తలచిన నారాయణ పురానికి చేయించిన స్థల పురాణమువలెనె యెంచవలసియున్నది. యీ రీతిని పురాణాదులు కల్పన కావడములో తప్పు బ్యాంకి నోట్లు మంచి బ్యాంకినోట్ల నాణ్యాన్నిన్ని చెరిచినట్టు మూలపురాణాదుల గౌరవాన్ని చెరిచి వేయ సాగినది. కలు అయిన బ్రాహ్మణమండలి పయిన వ్రాసిన ప్రకారము రెండు చీలి వెనక ఉపస్మృతులు స్థలపురాణాలు అనేకముగా దక్షిణ దేశములో కల్పితములు కావడము మాత్రమే గాక

[పుట 259]
పటాస్త్రముల వల్ల ఆదినుంచి వివాదాస్పదములుగా వుండే ద్వైతా ద్వైతమతాల విశిష్టాద్వైతమతము ఒకటి అతి ప్రసిద్ధమయి దక్షిణ దేశములో యిప్పుడు నెగడియున్నది. అటు ఒక టే ఆశ్చర్యకరమయిన యు క్తులతో నెగడి నిదిన్ని గాక ఆరుకాటి రాయజి సర్వాధికారము చేయుచు వుండగా చేయుచు వుండగా సాకారాద్వైతమని ఒక మతము వుద్దరించి ప్రబలము చేయ తలచినాడు. పాండిత్య కుశలతలు ఆది శృతిస్మృతుల నే వృక్షముయొక్క క్షేమాన్ని వెతకకుండా వేళ్ళను భేదించడమే వృక్షమునకు బలకర మని దక్షిణ దేశస్థులు మూల భేదము చేయుచువచ్చుచున్నారు. వారి తాత్పర్యానికి వ్యతిరిక్తముగా వృక్షము బలహీన దశను క్రమ క్రమశః పొందుచున్నది. అయినప్పటికి యీ సర్వోత్తమ మయిన కర్మభూమి కర్మ ద్వారా బ్రంహ్మానుసంధానము చేసే మాగ౯మును యేపకారచిన పూర్వీకుల తపః ప్రభావము అమితము గనుక జరిగిన అచాతుర్యాలకు విశ్వేశ్వరుడు మ్లేచ్ఛులవల్ల తగుపాటి శిక్ష కొంత కాలము హిందూ దేశపు కర్మతులకు కలగచేసి యిప్పుడు సాత్విక గుణ ప్రధానులయిన యింగిలీషు వారిని బహు దూరము నుంచి అనాయాసముగా యీ కర్మ భూమికి దెచ్చి యిక్కడి సార్వభౌమత్వము వారికి కలగ చేసినాడు. యిఖవిూదటనున్ను ఆ కరుణా కటాక్షముతోనే మన అపరాధాలు క్షమచేశి ఆదిని వుద్దరింపబడ్డ శృతి స్మృతి చోదితమయిన కర్మములున్ను తజ్జనితమయిన బ్రంహ్మానుసంధానమున్ను నిష్కల్మషముగా కాలాం తరములో సిద్ధించ వలశినది. 5 1 50 చెన్న రాజధానిని ఇంగ్లీషువా రాష్త్ర మించే నాటికి ఈ సముద్రతీరపు భూమిని చాలవరకు కర్నాటక మనే వారు. ఆ కర్ణాటక నవాబునకే ఆర్కాటు నవాబు అని పేరు, వాలాజా నవాబు కింద శిరస్తదారు రాయరెడ్డి రావు గారు చాలా బలవంతుడుగా వుండేవాడు, ఇతడు 1809 లో చనిపోయినాడు.

[పుట 260]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర పది హే న వ స్త్ర క ర ణ ము క్షౌరము చేసుకొని గనుక అదేప్రకా పయిన వ్రాశినటువంటి పట్నా షహరులో డిసంబరు నెల ౩౧ తేది దాకా వుండి ౧౮౩౧ సం॥ జనవరి నెల ౧ తేది ఉదయ మయిన ర గడియలకు గయా మహాక్షేత్రానికి ప్రయాణమై పది గంటలకు పునఃపునః అనే నదివద్ద చేరినాను. దారి సడక్కు వేసియున్నది. యిరుపక్కల తోపులు వూళ్ళు నిబిడీకృతముగా యున్నవి. గయా ప్ర్రజనము చేయడానకు పునఃపునః నదివద్ద శ్రాద్ధము చేసి సంకల్పము చేయవలసినది రము జరిగించినాను. దిగడానకు నదివొడ్డున స్థలము లేదు గనుక బయిలులో గుడారము వేళి వంటభోజనములు గట్టున గడు పుకుని రాత్రి నీమా నదామా అనే వూళ్ళవద్ద ఒక సరాయి, ఒక పబ్లిక్కు బంగళా వుండగా వాటి సమీపమందు నిలిచినాము. సరాయిమధ్యే ఒక భావియున్నది. సరాయి దిగడానకు మంచివసతి. యీ సరాయి పట్టణమునకు ౯ కోసుల దూరములో నున్నది. భాట బాగుగాని దువ్వ రేగడ భూమి నీమా నదామా వూళ్ళున్ను గొప్ప వూళ్ళేను. బాజారు వున్నది. అన్ని పదాధాజులు దొరుకును. వంట చెరుకులు మాత్రము ప్రయత్నముమీద దొరకవల సినది. మిరిజాపూరు మొదలుగా అడివి సమీపముగా అనే రెండు త్యాల లేదు గనుక గోమయ శుష్కములు నాటుపురాలలో బహుళః వాడు తారుగాని వంట చెరుకులు పట్టణములలో దొరికేటట్టు సహజ ముగా నాటుపురాలలో దొరకవు. పునఃపునః అనేనది నిండా వెడల్పు లేకపోయినా జీవనదిగా సార్వకాలము ప్రవహింపుచున్నది. రాత్రి పయి రెండువూళ్ళవద్ద వసించియున్నాను. జనవరి నెల ౨ తేది ఉదయమయిన ౨ ఘడియలకు మంచువల్ల బాగా యెండవచ్చిన వెనక బయలు దేరి యిక్కడికి కోసుల దూరము లో వుండే జానా అనే వూరు గంటకు చేరినాను. దారి నిన్నటి వలెనే బాగా సడక్కు కలిగి యున్నది. ఈ వూరు షహరువంటి వూరు, 7000 యిండ్లు కద్దు; బట్టలుకూడా నేళ్ళి అమ్ముతారు. గొప్ప బాజారు

[పుట 261]
ఒక వున్నది. వూరివద్ద ఒక చిన్న నది ప్రవహించుచున్నది. నదివొడ్డున లోగడి మజిలీవలెనే హిందువులకు ఒక సరాయి, జాతుల వారికి బంగాళా కట్టివున్నది. బరకదాసు అనే పోలీసు బండా బంటెత్రు ముసా ఫకుల సరఫరాయి నిమి త్తమున్ను కాపు నిమి త్తమున్ను సరాయి బంగాళాలవద్ద కాచియుంటాడు. యీ గొప్ప వూరిలో వంట చెరుకులు ప్రయత్నము మీద దొరికినవి. యీ రాత్రి యిక్కడ వసించినాను. 3 తేది 2 గంటలకు బయలు వెళ్ళి యిక్కడికి రా కోసుల దూర ములోవుండే చెలాయనే యూరు ౨ గంటలకు చేరినాను. దారి నిన్నటి దాగి వలెనే బాగావున్నది. ఈ వూరిలోను సరాయి బంగాళా వున్న ప్పటికిన్ని సరాయిలో మనుష్యులు నిండి యున్నందుననున్ను కాశీ పట్టణము మొదలుగా ప్రతి జిల్లా మేజస్ ఔటు వారు వారి సరిహద్దు. పరియంతమున్ను చప్రాశి అనే ఒక బిళ్ళ బంట్రౌతును దయచేశియిస్తూ వున్నందున, కూడావున్న తయినాతి బంటేతు గుండా ఆవూరిజమీ క్ దారుణ్ని పిలుపించి వాడియింటిని ఖాలీ చేయించి అందులో దిగినాను. యీ వూరు గొప్పవూ రేను. సకల పదాధారాలు దొరుకును. జలవసతి నిండా లేదు. యీ వూరిలో యీ రాత్రి వసించినాను. ర తేది ఉదయ మయిన 2 గంటలకు ప్రయాణమై యిక్కడికి ౧౦ కోసుల దూరములో వుండే గయామహాక్షేత్రము అగంటలకు చేరినాను. కాశిలోవుండగా నే డౌలత్తురావు శింధ్యా గయావళి సహ దేవ భయ్యా స్వీకారపుత్రుడయిన చోటాలాలు భయ్యా 'యోగ్యుడని తెలిసినందున ఆ చిన్న వాణ్ని కాశికి పిలుపించినాను. అతడు రాజస ల్తనతో కూడా నా వెంబడి ఒక బజరా చేసుకొని పట్నా షహరుకు వచ్చి అక్కడి నుంచి కూడా గయకు మజిలి మరుమజిలీగా నాతోకూడా భోజనము చేసు కొంటూవచ్చి ముందర దిగడానకు విష్ణుపాదము గదాధరస్వామి గుళ్ళకు ఫల్గుణినదికిన్ని అతి సమీపముగా ఒక గొప్పయిల్లు కుదిచి౯ పెట్టినందున అందులో దిగి, యీశ్వర కటాక్షముచేత నా గయావళీ ఉప పన్నుడయి బహుశః యింగిత జ్ఞానము తెలిసి గదాధర భట్లు అనే దేశస్థ బ్రాహ్మణుని తనవద్ద సర్వాధికారిగానున్ను ప్ర్రాపకుడుగా నున్ను వుంచుకొని వున్నాడు గనుక సకల విధాలా ఆ క్షేత్రము నాస్వస్థ

[పుట 262]
కా శ్రీయా త్ర చ 8 త్ర శమువలెనే అయ్యేటట్టుగా జాగ్రత పెట్టించినాడు. కాశీనుంచి వచ్చే దారిలో చపా అనేషహరులో లోగడ చన్న పట్టణములో ఆక్టింగు గౌనరుగా వున్న స్త్రీందొరగారు జననమయి వారి తండ్రిగారు అక్కడ బహుకాలము అధికారము చేసినందున వారి పాత నవుకరులకు కొంత యినాములు యిచ్చి వారి కుశలము విచారించే కొరకు నన్ను కొన్ని దినములు చపాత్రలో నిలువు మని చెప్పినందున ధనుగళాయ త్వరగా ఆరంభించడానకు కొంత ఆలస్య పడ్డది గనుక ధనుమాజసములో గయార్క్రజనము సమా స్త్రీ కాక పోయినా ఆరంభము మాత్రము ధను మాసములో నే చేసినాను. గయాక్షేత్రము మహా గొప్ప పట్టణము. అందుకు వుత్తర భాగ మందు ఓం యేండ్లుగా యింగిలీషువారు సాహేబు గంజు అని ఆకోసుల దూరములో తాము యిండ్లు తోటలు కట్టుకొని ఒక బస్తీ చేసినారు. అక్కడ అనేక మళిగెలు గొప్ప బజారు వీధిన్ని యేపడ్డది. సకల పదా ధా౯లు ఆబజారులో చవుక ఆసాహేబుగంజు బ స్తీన్ని గయాషహ రున్ను యిప్పట్లో యిండ్ల సమూహముతో కలిసి వున్నది.. రెండు స్థలాలలో మూడు వేలయిండ్లున్ను ౧౫౭౦ వేల మంది ప్రజలున్ను కలిగి వుండునని తోచుచున్నది. గయలో ఒక మేజస్ స్ట్రేటు ఒక జిల్లాజడ్జి, ఒక డాక్టరు, యాత్రదారుల వద్ద మహస్సూలు వసూలు చేయ డానికిఒకటాక్సుకలకటరు జిల్లాకలకటరుకు అంతభూతముగా వున్నారు. గయాపట్నము బాహారుజిల్లాతో చేరినది. కలకటరు హుజూరి కచ్చేరి బుక్కడ బహుకాలము వశింపుచూ వుంచున్నది. యిక్కడ సకల పదాథాజులు ద్వీపాంతర వస్తువులు సకల విధము లయిన పనివాండ్లు కలరు. గడియారము చక్క పెట్టడానకు పనివాండ్లుమాత్రము పట్నా షహరులో వుండేటట్టు మిక్కటము యిక్కడ లేరు. మిఠాయి అంగళ్ళలో తిలలతో అనేక దినుస్సులు భక్ష్యరూపముగా చేసి అమ్ముతారు. యిప్పట్లో పచ్చిశనగలు పచ్చిపఠానులు పంటకాలము గనుక శనగ చెట్లు సమూలముగా పెళ్ళగించి తెచ్చి అమ్ముతారు. వాటి ఆకుకూరకు నిండా బాగా వుంచున్నది. యెర్ర మందారపు మొగ్గలు. అమితముగా తెచ్చి కూరకు అమ్ముతారు. అది పెసలపప్పుతో కలిపి వండితే బహు

[పుట 263]
బాగా వుంచున్నది. మన దేశములో యీ మొగ్గలు వున్నా వికసిం చిన వెనక అచనకు వాడు తాముగాని మొగ్గలను భక్ష్యయోగ్యముగా వాడడము లేదు. యిక్కడి దూదుప్యాడాలు ప్రసిద్ధి కలిగి దినాల పేరట వుంచున్నవి, వీధులు కాశీ అంతటి కుసంది కావు. సాహేబు గంజువీధులు దక్షిణ దేశములోని వీధులకు సరిపోలి వున్నవి. యిండ్లు నాలుగు అంతస్తులదాకా కొయ్యసామాను వేళి మజుబూతి (గట్టి) మిద్దెలుగా కట్టి వున్నారు. యీ క్షేత్రముచుట్టు కొండలు వుండడము మాత్రమేగాక షహరుమధ్యే కూడా చిన్న తిప్పలు వున్నవి. ఆ తిప్ప మిట్టలమీదనే యిండ్లు కట్టియున్నారు. సమీప మందున్న ఫల్గుని నదిని ఇక్కడి దేశస్థులు ఫల్గు అనుచున్నారు. బహుశః వెడల్పు కలిగి బహుదూరము బహు కొద్ది ప్రసిద్ధి కెక్కియున్నా ప్రవహింపుచు వుండే ప్రవహింపుచు వుండే దినాలు గనుక అందులో యెక్కడ చూచినా చలమలుతీసి స్నానపానాలు గడుపు కుంటూ వుంటారు. యీ చలమల విషయమయి యీ షహరుని వాసుల ఖచు విస్తారముగా ప్రతి నెలకు తగులుతూ వచ్చుచున్నది. గదాధరస్వామి సన్నిధిలో వుండే ముఖ్య చలమ వుదకము కూపోదక మర్యాదగా వుష్ణకాలానకు శీతముగానున్ను శీతకాలానకు వుష్ణము గాను వుంచున్నది. గయావళీల యిండ్లు ౧000 చిల్లర అని ప్రసిద్ధి · అయి వున్నా ౭౦ యిండ్లు హాజరుగా వున్నవి. గౌడ బ్రాహ్మణుల యిండ్లు శానా వున్నవి. మహారాష్ట్రులు ఆంధ్రులు కలిశి ముప్పై యిండ్ల దాకా వున్నారు. పంచదా విళ్ళలో నూటిదాకా బ్రాహ్మణ మండలి చేరుతున్నవి. వారికి జీవనము షోడశీ అనే పౌరోహితము. వారు గయావళీలను వుపసర్పించుకొని వుంటారు. వారి ఆజ్ఞానుసార ముగా వచ్చినవారి గయావజనాలకు పౌరోహితము చేయిస్తారు. వారికి క్లీ ప్తములు (నిర్ణయములు) యేషడి యున్నవి. అందుకు తక్కువ యాత్ర వారివల్ల పుచ్చుకోరు. పంచదావిళ్ళలో యిక్కడ గయామ్రాజనాలు చేసే క్రమాలు నాల్గు. అష్టగయా: అనే గయామ్రాజనము ముఖ్యమున్ను ఖచుఁ యెక్కువ పట్టేదిన్ని; పంచగయా అనేది రెండో పక్షము. యేకోద్దిష్ట మనేది మూడో పక్షము.

[పుట 264]
హో శీ యాత్ర చరిత్ర ఫల్గుశ్రాద్ధ మనేది నాలుగోపక్షము. మొదటి పక్షానికి కుంఫిణీ సర్కా రుకు ౧రy (రు 14) రూపాయి యివ్వవలసినది. రెండోపక్షానికి 24 (రు 77) మూడోపక్షానికి మూడున్నర రూపాయ, నాలుగో పక్షా నికి రెండు రూపాయలు. యీ గయా మాహాత్మ్యము వాయుపురాణ గరుడ పురా ణాంతభూతముగా యెనిమిది అధ్యాయాలతో యిక్కడ ప్రచురముగా వున్నది. వాటిసారము యేమంటే గయాసురు డనే రాక్షసుడు అతి దీఘ౯ కాయము కలవాడు బహు తపస్సు చేసి సకలతీథాకాలకన్నా తన దేహము అతి పవిత్రముగా వుండేటట్టు వరముతీసుకొని తన తొలు దేహ వాసన సంబంధమయిన తామస పనులు చేస్తూ వచ్చినట్టున్ను, త్రిమూ తులలో ఒకడైన బ్రహ్మ వాణ్ని శాంతిపొందించదలచి వాడివద్దికి వచ్చి నీ దేహము అతిపవిత్రము గనుక నీ దేహముమీద నేను యాగము చేయతలచినానని చెప్పినంతలో రాక్షసుడు సమ్మతించి ఈ క్షేత్రములో తల పెట్టి శయనించినట్టున్ను బ్రహ్మ ఋత్విక్కులను సృష్టించి యాగము వుపకమణ చేసినంతలో రాక్షసుడి శిరస్సు చలనతదశ పొందినట్టున్ను శిరస్సును కదలకుండా పట్టేకొరకు యెన్ని గొప్పకొండలు తెచ్చి వేసినా నిలవక చెదిరి చుట్టు పడి యిప్పుడు రామపర్వతము ప్రేతపర్వ తముగా సమీపమున నిలిచివుండేటట్టున్ను అటుపిమ్మట అవశాత్తుగా నొకానొక పతివ్రత పురుషుడి శాపాన్ని ధరించి శిలారూపముగా వుండగా ఆ శిలను తెచ్చి గయాసురుడి శిరస్సుమీద వుంచినట్టున్ను ఆ శిలా అతిపవిత్రమయినదిగనుక గయాసురుడు తోసివేయలేక శిరస్సు మీద వుంచుకున్నా వాడి శిరస్సు యొక్క కంపముమాత్రము వదల నందున బ్రహ్మ యాగము పరిపూర్తి చేసేకొరకు 'యీశాన విష్ణు కమలాసన' అని శ్రాద్ధకాలములలో వచించే శ్లోకప్రకారము దేవతలం దరు వచ్చిరి. విష్ణువు గదాధర స్వరూపుడయి ముఖ్యముగా ఆ శిరస్సు మీద వున్న శిలమీద కుడికాలు పెట్టి నట్టున్ను తదనంతరము శిరస్సు పరిపూణ కదలకుండా బ్రహ్మ యాగము నట్టున్ను యాగసంరక్షణ నిమిత్తముగా గదాధరుడై అక్కడ నిలి చిన విష్ణువు కరుణాసముద్రుడు గనుక వచ్చిన సకల దేవతల మయి

[పుట 265]
విరాజమాన సమ్మతముగా, లేవలేని గయాసురుడున్ను శిలా స్వరూపముగా వున్న పతివ్రతయున్ను ప్రాథికాంచి సంతలో తాను అదేస్వరూ పముగా యెల్లప్పటికి యిక్కడ మ య్యే టట్టు వొప్పుకున్నట్టున్ను అప్పట్లో కూడిన సమస్త దేవతలు చేసిన ప్రాథణన ప్రకారము యెవరు యీ స్థలమందున “శమీ పత్ర "శమీపత్ర ప్ర్రమాణేన పిండం దద్యా దయాళి రే" అనే శ్లోక ప్రకారము పిండ ప్రదానము చేసినా ౧౦౧ కులమువారు తరించేటట్టు వర మిచ్చినాడు. గనుక తదారభ్య పితృస్వరూపుడైన పరమాత్మ యిక్కడ శ్రాద్ధ కమా౯లు చేసినంతలో అతితృప్తు డయ్యేటట్టు నిశ్చయ మయి యున్నది గనుక, ప్రతిదినము వుదయ ప్రభృతి సాయంకాల పర్యంతము సహస్త్రావధి ప్రజలు ఆ రీతిగా వుంచిన విష్ణు పాదలాంఛన మీద పిండప్రదానాలు చేస్తూ వుంటారు. శ్రాద్ధము వినా పిండప్రదా నము మాత్రము కూడక పోయినా స్థల అనేక స్థల పురాణములో యీ సల మందు పిండప్రదానమే ముఖ్యముగా చెప్పివున్నది గనుక ముగా పెట్టవలసిన శ్రాద్ధాలకు శ్రాద్ధాలకు బదులు యీ స్థలాంతభూజత మయిన ప్రదేశాలలో పిండప్రదానాలు మాత్రమే చేయుచున్నారు గనుక నేను అదేప్రకారము చేసినాను. ణ నెం. అజ అష్టగయ చేయవలసిన క్రమము: -- క్షేత్రము ప్రవేశించిన దినము ఫల్గుని నదిలో స్నానము చేసి గదాధరదశనము విష్ణు పాదదశకానము చేసి క్షేత్ర వుపవాసము వుండవలసినది. విష్ణు పాట విష్ణుపాదము గుడి బహుసుందరముగా నల్లశిలతో ముందు విశాలమయిన ముఖమంటపముతోకూడా అహల్యా బాయి కట్టించివున్నది. అరటి పువ్వందముగా సువణ౯ మలాముతో చేసిన కలశముతోకూడా ఒక స్తూపీ యేప౯రచి యున్నది. గదాధరస్వామి మందిరము అందుకు రెండో తరము విష్ణు పాదపు గుడికి చేరినట్టుగా నే కట్టియున్నది. గోడలో చేచి గదాధరమూతికొని నిలిపివున్నారు. విష్ణు పాదము, మనిషి. అడుసులో కాలు పెట్టి తే అడుగు యేపడ్డట్టు శిల మీద లాంఛనగా యేపఁడివున్నది. బహుకాలమయినది గనుక రేఖాలాంఛనలు తెలియవు. మహాపూజా కాలమందు ఆపాదము


---


<a id='chapter-13'></a>

# పదమూడవ ప్రకరణము: కాశీవాసము & పంచక్రోశ యాత్ర

**కాశీలో రోజువారీ జీవితం, పండితులు, పంచక్రోశి పరిక్రమ, సంస్కృత పాఠశాలలు**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** కాశీ నగరంలో నివాసం, పంచక్రోశి యాత్ర (భీమచండి, రామేశ్వరం, శివపూర్, కపిలధార), కాశీ విద్యాలయాలు, సంస్కృత విద్వాంసులతో గోష్ఠులు, అహల్యాబాయి హోళ్కర్ కట్టించిన ఘాట్లు మరియు సత్రాలు, ధర్మకార్యములు.

[పుట 266]
కా శీ యా త్ర చ రి త్ర రిత్ర యీ మీద చందనము సమపించి కుంకుమ పువ్వుతో రేఖాలాంఛనములు చందనము మీద అతి సుందరముగా యేప౯రుస్తారు. గదాధర మూతిజ్ఞుని అతి సుందరముగా కల్పించి వున్నది. యీ రెండు గుళ్ళు ఫల్గుని తీగమందు వున్నవి. విష్ణు పాదానికి సమీపముగా అష్టాదశ పాదాలు ‘యీశాన విష్ణు' అనే శ్లోక ప్రకారము ఒకటే పెద్ద శిల మీద వున్నట్టు వదంతి గనుక ఆ శిలకు ఒక పెద్ద మంటపము అహల్యా బాయి కట్టించి వున్నది. ఆ పుణ్యాత్మురాలు శానా ధర్మాలు యిక్కడ చేసి వుండెను. అది అంతా యిప్పట్లో నిలిచిపోయినవి. ఆపై ఆకృతి శిలతో చేసి గదాధరస్వామి గుడివద్ద ఆపె అన్న సత్రములో వుంచినారు గనుక ఆ బింబాన్ని చూచి ధన్యుణ్ని మున్ను యిప్పుడు నిలిచిపోయినది. ఆ క అయినాను. ఆ అన్న సత్ప్ర ౨ డో దినము ఫల్గుని శ్రాద్ధము క్రమముగానే చేయవలసి నది. గయావళులను తప్ప మరి ఒకరిని బ్రాహ్మణాధ౯ము చెప్ప కూడదు. యీ దినము పెట్టే పిండాలు ఫల్గుని నదిలో పెట్టవలసినది. బ్రాహ్మణాధాక్షానికి మనకు యేప౯డ్డ గయావళి వారి స్వకియ్యులను పిల్చుకొని రావలసినది గాని వారి సంకేత ప్రకారము మనము పిలిస్తే వారు రారు. యీ గయావళీలు యెందరు యెక్కడ వచ్చి యాత్ర వారిని కల్సుకున్నా యజమానుడు యిచ్ఛవచ్చిన వాణ్ని నీవు నా నా గయావళీ అని నియమించి మిగిలిన వారిని నాకు అక్కర లేదని చెప్ప వచ్చును. కాశీ ప్రయాగ స్థలముల వలెనే నిబంధము లేదు. 3 డో దినము షహరుకు ఉత్తరపు పక్క 3 కోసుల దూర ములో వుండే ప్రేతపర్వతానికి పోవలసినది. కొండకింద బ్రంహ్మ గుండము అనే తీథరాము ఒక గుంటఅందముగా వున్నది. గయా వజనము చేసే వారికి గయావళి మూలకముగా పిండపిచ్చి యనే అంగటివాడు ఒకడు యేపడుతాడు. ఆ యా దినానికి పెట్టవలసిన పిండాలు తెలిసి పిండ సామగ్రీలు బ్రాహ్మల కయితే బియ్యము బి యితరులకు యవ పిండిన్ని నువ్వులు దభక్షా తేనె నెయ్యి మృణ్మయ పాత్రలో పెట్టి యిస్తాడు. వానికి అష్టగయ చేసేవారు రెండురూపా యిలు యివ్వవలసినది. యీ షోడశీ ఆ పిండ సామాగ్రీని తీసుకొని

[పుట 267]
కూడావస్తాడు. వేత్ర పర్వతమునకు వచ్చేనాడు రెండు తావులలో పిండ ప్రదానము చేయవలసినది. యీ కొండకు సుమారు మున్నూరు మెట్లు కలవు. యెక్కడము ప్రయాస; సవారి మీద పోదామంటే కొండపయిన స్నానానికి వుదకములేదు గనుక నడిచిపోవలసినది. ఆ కొండమీదికి నిమి తము లేనివారిని సర్కారు మనుష్యులు పోనియ్యరు. వుపచారము చేశేవాడు కూడా వస్తే వాడికి వేరే అమరాహి అనే వొక చీటి మూడున్నర రూపాయి యిచ్చి తీయ్యవలళినది. భార్య మొదలయిన వారు కూడావ స్తే వారికి వేరే చీట్లు మూడున్నర రూపాయి వంతున యిచ్చి తీసుకోవల సినది. కొఁడమీద స్వణ రేఖ ఒక శిలా మంటపము కిందవున్నది. ప్రేతగయావళీలు అనే వక తెగవారు వుంటారు. వారు పిండ దాన కాలమందు శానా తెమ్మని తొందర పెట్టుతారు. అష్టగయకు రెండురూపాయలు వారికి క్లిప్తము (నిర్ణయము). అంతమటుకు యిచ్చి తీరవలెను. యీ ప్రేత గయావళీలు సుఫలము యివ్వడమని వొక సంస్రదాయము.. ఈ ప్రేత గయావళీలు సుఫలము యిచ్చేశ్రమ మే మంటే, పిండప్రదానము కాగానే భం అనే పేరుతో చెయితిప్పి నోరు కొట్టుకొని మీ పితృలు స్వగణస్థు లయినా రని చెప్పవలసినది. అక్కడ పిండప్రదానము కాగానే మడుగు నిమి త్తము లేదు గనుక స్త్రీలతో కూడా సవారీల విూద యెక్కి కొండ దిగివచ్చినాను. వారని యీ ణ సంతు లని ప్రేతగయావళీలు గయావళుల అక్రమసంతు అనే వొక మాట వాడుకుంటారు. అసలు గయావళీల ఉత్పత్తి పయిన వ్రాసినప్రకారము బ్రహ్మ యాగాధము ఋత్విక్కులను సృష్టించి నారని వ్రాసివుంటి గదా. వీరు ఆ ఋత్విక్కుల యీ గయావళీలను బ్రహ్మకల్పిత బ్రాహ్మణు వారిపూజా కాలమునందు వచింప బడుచున్నది. బ్రహ్మ యాగము పూళికా కాగానే సమస్తమున్ను కావలశిన మట్టుకు వీరికి యిచ్చి నప్పటికిన్ని మళ్ళీ బ్రహ్మను చాలదని యాచించి నట్టున్ను, బ్రహ్మకు కోపమువచ్చి మీకు యిచ్చినది సమస్తమున్ను వ్యథకామై పోగా కా అనిన్ని, మీరు విద్యారహితులై దరిద్రులై పోదురు గాక అనిన్ని

[పుట 268]
చరిత్ర అ శపించినట్టున్ను ఆపిమ్మట వారు పశ్చాత్తపులై బ్రహ్మను శరణు చొచ్చినంతలో యిక్కడ పితృకమాజులు చేసేవారు మిమ్ములనే ఆరాధింపుచున్నారు; అందువల్ల జీవనము చేయం డని ఆజ్ఞ యిచ్చి నట్టున్ను అదే పురాణములో వ్రాసియున్నది. ఆ బ్రాహ్మణ కల్పన కాలమునందు వారికి సమానులయిన స్త్రీలను ఉత్పత్తి చేయలేదు గనుక యీ క్షేత్రములో మిక్కటముగా వసియింఫుచు నుండే మేదరజాతి స్త్రీలను వారు పరిగ్రహించి తద్వారా వంశము వృద్ధిఅయి నట్టున్ను అందువల్ల అద్యాపి స్త్రీపజ వీరిలో వంటవార్పులకు పనికి రాకుండా భోగాథః మునకు మాత్రము ఉపయోగింపుచు వుండేటట్టు యిక్కడ ప్రసిద్ధముగా నున్నది. యీ గయావళీలు భార్యలచేత భోజ నము చెయ్యరు గనుక మన దేశము నుండి వచ్చిన అనాధస్త్రీలను స్వయం పాకమునకు కొలువు పెట్టుకొంటారు. తమ స్త్రీలచేత నీళ్ళు తాగేది లేదని చెప్పడము. యీ గయావళీ ల స్త్రీలు యథోచిత మయిన రాణివాసము గలిగి వుంటారు. యీయీ గయావళీలకు యెనిమిది యేండ్లలో నే వివాహ మవుచున్నది. రెండో పెళ్ళికి పడుచును యివ్వడము లేదు. వీరి ఆజ౯నకు తగట్టే వివాహము మొదలయిన విషయములలో వీరికివయము యెక్కువగా అవుచున్నది. వీరియిండ్లలో స్త్రీప్రాబల్యము యెక్కువ అని ప్రసిద్ధి. గయావళీల విద్యావివేక విషయాలలో బ్రహ్మ శాపము వ్యథమయినట్టు తోచలేదు. వారి ఆచారాలు యీ దేశా నకు తత్కాలానుగుణముగా వున్నా మన దేశస్థులకు మేహ్యముగా నున్నది. రగో ర గో దినము ప్రేతపర్వతము దారిలోనే వహరుకు ౨ కోసుల దూరములో, సాహేబుగంజుకు చేరినట్టుగా రామపర్వత మనే కొండ వున్నది. అక్క డికి వెళ్ళి నాలుగు ప్రదేశాలలో నాలుగు ఆవృత్తులు పిండప్రదానాలు చేయవలసినది. కొండమీద శివమందిరము, రామ మందిరమున్ను వున్నవి. గనుక ఆ మందిరాల సన్నిధిలో పిండప్రదా నము చేయవలసినది. యీ కొండ యెక్కడము నిండా యెక్కుడు కాదు. ౧౫ం మెట్లు యెక్కవలసినది. మెట్లు నిండా పొడుగుకావు. పర్వతము మీదను పిండప్రదానము కాగానే యిక్కడకూడా

[పుట 269]
వేత్రగయావళీల ప్రదేశము గనుక భం అనే ధ్వనితో వారు సుఫ లము యియ్యవలసినది. యీ కొండమీదనున్ను వుదకము లేదు. అష్టగయ చేయని మనుష్యులను యీ కొండమీదికి కూడా రానియ్యరు. యీ కొండ దిగివచ్చిన వెనక కింద మూడు తావులలో పిండప్రదా నాలు చేయవలసినది గనుక నేటిదినము దిగివచ్చే టప్పుడు పాదచారి గానే దిగిరావలశినది. యీ పిండపిచ్చులు వగయిరాలు పావు శేరు బియ్యముతో అక్కడక్కడ పిండప్రదానాలు చేస్తూవ స్తే అష్టగయకు రెండురూపాయిలు వంతున యివ్వవలసినది. అధః శేరుకు రూపాయలు గ, శేరుకు రూపాయలు - దే లెక్క ప్రకారము షోడశికి ప్రేత గయావళీ లకు నిష్కష౯ గనుక బియ్యపుమోయినుకు తగ్గట్టు తిలలు మొదలైన సామానులు యిస్తాడు. యీ దేశములో తెల్లనువ్వులు విస్తారముగా వున్నాయీ పితృకమా౯లకు వాడడము నల్లతిలలేను. దభ౯ దొరకదు గనుక యీ దేశమునందు యావత్తు అతి కోమలముగా పెరిగే కుశను ప్రతిగా వాడుకుంటున్నారు. ప్రతి పిండప్రదానానికి కారుణ్యాల సహి తముగా పిండప్రదానము కాగానే ధమఁ పిండాలని రం శ్లోకాలతో రం పిండాలు వేయవలసినది. యీధమజా పిండాలు ప్రతి పిండప్రదాన కాలమందు వెయ్యవలసినది. 'పితృవంశే మృతాయేచ' అనే శ్లోకాలతో ధమ౯పిండాలు వేయవలసినది. ౫ దో దినము పంచతీథాకాలనే ప్రదేశాలలో పిండప్రదా నాలు చేయవలసినది గనుక పిడతలు హాజ రయి వుంచున్నవి. వాటిని సాహెబుగంజు వద్దవుండే వుత్తరమానస తీథాకానికి తెచ్చి అయిదు పిడతలతో అన్నము ఒకసారిగా పక్వముచేసుకుని ఆతీర్థము ఒక గుంట ఆకారముగా వుంచున్నది గనుక ఆతీర్థము వొడున నొక సారి పిండప్రదానము చేసి అక్కడ గుళ్ళోవుండే సూర్యమూతి దశ౯నము చేసుకుని మానవతముతో దక్షిణమానసతీథము అనే షహరుమధ్యేవుండే వొక పెద్దగుంటకు కడమ, నాలుగు పిడతలు అన్నము పిడతలతోనే యెత్తుకుని రావలసినది. యీ రెండు మానసతీథా౯లు రమణియ్య మయినవికావు. Gö ఆ దక్షిణ మానస తీథ ములోనే మూడు తావులలో

[పుట 270]
చరి త్ర కాశీయాత్ర చ రి అంతే వుదీచితీధ౯ మని, ఖనఖలతీర్థమని, దక్షిణమానస తీర్థ మని, మూడు వేళ్ళతో పిండ ప్రదానాలు చేసి అక్కడ మందిరములో వుండే సూర్య మూతికా దశనము చేసుకొని ఫల్గుని నదికి ఒక పిడత అన్నము తీసుకుని వచ్చి అక్కడ గదాధరునికి యెదురుగా పిండప్రదానము చేసి, గదాధరునికి అభిషేక పూజలు చేసి, దశనము చేసుకుని అక్కడికి కొంతదూరములో వుండే పితామ హేశ్వరుని దశనము చేసుకుని, రావలసినది. రామపర్వతములో, ప్రేత పర్వతములో ప్రేతగయావళీల పూజ చేసి నట్లు యీ స్థలాలలో స్వంత గయావళీ పూజచేస్తూ రావలసి నది. యీ ఫల్గుని నదికి అనేక స్నానఘట్టాలు కట్టి వున్నారు. గయా వళీల యిండ్లు అనేకముగా ఫల్గునీ నదీతీరమందుకూడా శానా గొప్ప లుగా కట్టివున్నవి. యీ గయావళీలకు కాపురము వుండే యిండ్లు గాక పరువుకలవారు బయటక్కు అని కచ్చేరి కూటాలు వేరే కట్టుకుని వుంటారు. ఆ ప్రేత గయావళీలు యీ గయావళీలను వుపసర్పించుకొని వుంటారుగాని వారికి స్వతంత్య్ర దశ వున్నట్టు అగుపడ లేదు, గదాధర స్వామిపూజ 'ప్రేతగయావళీలది. విష్ణుపాద పూజ శుద్ధ గ యావళీలది. ౬. రో దినము, ధనూ౯రణ్యం బౌద్ధగయ అనే ప్రదేశాలకు పోవలసినది. యీ పని దేశాలు షహరుకుకోసుల దూరములో వుంచున్నవి. పోయిరావడానకు అస్తమాన నువును. ప్రదే శాలు క్షేత్రానికి పశ్చిమభాగమం దున్నవి. యిక్కడ ఒక గోసాయి పీఠస్థుడు జాగీరు అనుభవిస్తూ వచ్చినవారికి సదావృత్తి యిస్తూ వుంటాడు. యీ స్థళము గయనుంచి కలకత్తా వెళ్లే భాటలో వున్నది. ఇక్కడ దేహబ్రహ్మవాదుల బౌద్ధ గుడి ఒకటి యున్నది. అక్కడవుండే ప్రతిమలు బ్రహ్మదేశములో నుంచి జాతుల వాండ్లు తెచ్చిన ప్రతిమకు సరిగా యున్నవి. ఆ గుడి చూడగా ౨౦౦-300 యేండ్లకిందట కట్టినట్టు అగుపడుతున్నది. ఆ మతస్థుల ప్రబలము యెప్పుడు యీ ప్రాంత్యాల యీ అయివున్న దిన్ని ఖుల్లసుగా తెలియ లేదు. యిందుకు వుత్తరము జయ పురము, జోతీపురము, బిక్కా నెరి అనే మారు వాడి దేశాలు మొద లుగా దేహబ్రహ్మవాదుల నివాసభూమి గనుక పూర్వము ఒక కాలము ణ ఆ

[పుట 271]
అనార నందు వారు యిక్కడ ప్రవేశించి పిమ్మట యీ కమ భూమియందు నిలవలేక ఖిలపడి వుందురు. జీణ కారి యిక్కడ వుండే గోసాయి మహంతు సంతా సునింబు అనే నారదపు కాయలలో అనేక లవణాలు పిప్పలి, శొంఠి, మొదలయిన కూరిపోశి పదాథా౯లు యెండ పెట్టి వచ్చిన వారికి మెప్పుగా తారతమ్యము విచారించి యిస్తాడు. యీ దేశములో ఆహార పదాధా౯లు బలకరమయినవి గనుక అజీతి మీద జ్వరాలు వస్తూవుం డుట చేత పాచక మనే మందులు కరక్కాయలు, జీలకర్ర, పిప్పళ్ళు, వోమము మొదలయినవస్తువులను భావన చేసి అటువంటి పదార్థాక్షాలు నారదపు కాయలు మాదీ ఫలములలో యిమిడ్చి యిక్కడ చెయ్యడమే కాకుండా నేపాళాన్నుంచి అనేకముగా తెప్పించి అందుతూ వుంటారు. ఆ సంత్రాసునింబు అనే పండ్ల లో సూదులు గుచ్చి పెట్టితే సూదులు కరిగి పోతున్నవని వదంతి. యీ పాచక ఔషధాల దినుసులకుయిక్కడ లెక్కలేదు. యీ ఔషధాలు జీణ కరములై భేదికారిగా వున్నవి. యీ ముందు గయావళీలు వచ్చిన ప్రభువు వుపపన్నుడయితే అంతకు మిక్కిలి పండగ వేరే లేదు గనుక కలిగిన భూషణాదులు అలంకరించు కుని వుండే సల్తనుతోకూడా యిటువంటి పిండదానము చేసే ప్రదేశా లకు యజమానుడితో కూడా వచ్చి చేశే పూజలు ప్రతిగ్రహిస్తారు. ఒక నూత్రులయి తే పోడశిని కూడా పిల్చుకుని వెళ్ళి వ్రాసిన స్థలములలో నంతా పిండదానాలు చేసి రావలసినది. గయలో జగన్నాయకుల గుడి వొకటి వున్నది. పయిన వ్రాశిన మహంతుతోట ఒకటి ఒకటి గొప్పదిగా నున్ను సుందరముగా నున్నది. ఈదినము నాలుగు తావులలో పైన వ్రాసిన ప్రకారము పిండ దానాలు బౌద్ధ చేయడమయినది. ఆ ౭ డో దినమందు లేచి తొలుదినమే బౌద్ధగయ చేశేనాడే చే నిండాíయాస అవుతున్నది గనుక యీదినము క్షేత్రానికి అతిసమీప ముగా వుండే బ్రహ్మసరస్సుకు వెళ్ళి అక్కడ పిండదానము చేసి కాక బలి, యమబలి, శ్వానబలి యనే మూడుబలులు అక్కడికి సమీపముగా

[పుట 272]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర చ వుండే ఒక మంటపములో వేశి అక్కడ వుండే చూతవృక్షదశకానము చేసి పూజచేసి రావలసినది. యెనిమిదో దినమున విష్ణు పాదానికి సమీపముగా వుండే అష్టా దశ పాదాలవిూద ౧౮ మాట్లు ప్రత్యేక ప్రత్యేకముగా పిండదానాలు ఒక మంటపములోనే ప్రత్యేక ప్రదేశాలలో చేశి ప్రతి పాదము వద్ద నున్ను నందదీప మనే మృతదీ పాలువుంచి క్షీరత పణము ప్రతిపాదము మీద పితృదేశముగా చేయ వలసినది. కృత్యము కావడానకు యీ దినము అస్తమాన మవుతున్నది. ఈ స్థలాలయందు పిండ ప్రదానాలు చేశేటప్పుడు యే దేవతాత్మకముగా ఆస్థళము వుంటే ఆలో కములో అస్మత్పితృ నివాస సిధ్యర్థం అని సంకల్పము చేయుచూ రావలసినది. ఆ తొమ్మిదో దినమున ఫల్గునీ శ్రాద్ధమువలెనే. కమముగా అన్న శ్రాద్ధము విష్ణుపాద ప్రయుక్తముగా చేసి శ్రాద్ధానంతరము విష్ణు పాదము మీద పిండప్రదానము చేయవలసినది. విష్ణుపాదము మీద అశక్యముగా లోకులు పిండాలు వేస్తూ వుంటారు గనుక పిండము పడకుండా రాజాధి రాజులుగా పిండముమీద వుండే వారు నర కారుహుకుము మీద తాము పిండప్రదానము చేశి బయిట వచ్చే కొరకు యెవరినిన్ని గభ౯గృహములోకి రానివ్వ కుండా సరకారు మనుష్యులను వుంచి నిరోధము చేస్తారు. యిటు వంటి లౌకీక ప్రతిష్ఠ అయిన పనులు యిక్కడి జడ్జిగా వుండే మారీసు దొరగారికి, కలకత్తాలో వున్న నా విహితు డయిన మేస్తర్ మించ్ఛెన్ దొరగారు ఒక కాకితము పంపించినంతలోనాయెడల మిక్కిలి కటాక్షము వుంచి యిక్కడవుండే సకల అధికారము గల యింగిలీషు దొరలతో నాకు విహితము చేసి వారిగుండా కావలసిన సహాయము నాకు కరత లామలకము అయ్యేటట్టు చేసినాడు గనుక యీశ్వర కటాక్షముచేత నాకు కావలసినంత కన్నా యెక్కువ లౌకిక ప్రతిష్ఠ యిక్కడ సిద్ధించినది. విష్ణుపాదముమీద పిండప్రదానము కాగానే గయావళీకి ముఖ్య ముగా గోదానము చేయవలశినది. యీ విష్ణు పాదపు గుడివద్ద కొన్ని

[పుట 273]
యీ ధమ్ యీ దినము యెక్కడ వారిలో భోజ బహు ధమజాశాలలు కట్టివున్నవి. స్థలాంతరము దొరకనివారు యీ శాలలో శ్రాద్ధాలు చేయుచున్నారు. శ్రాద్ధము పెట్టినా పిండాలు తేచ్చి విష్ణు పాదముమీద వేయవలసినది. ౧౦ దో దినమున, గయా వజనానికి పూతిగా వటశ్రాద్ధము చేయవలసినది గనుక అక్షయ వటము కట్టివుండే ధమళా శాలలకు శ్రద్ధ యోగ్యమయినపదాథాలు అన్ని యెత్తుకొని వెళ్ళి అధమం శాలలో పాక ముచేసి శ్రాద్ధముచేయ వలసినది. ఫల్గుని, విష్ణుపది, అక్షయవట శ్రాద్ధాలకు గయావళీలే 'బ్రాహ్మణాధాకాలు చేయవలసినది. గనుక వారు నానికి రావడానకు శానా సావకాశ మవుతున్నది. మంది వుదయాన ఫలహారము చేసి వస్తారు. బ్రాహ్మణాధము చేస్తే రెండోసారి భోజనము చేయరాదనే నియమము వారికి లేదు. బ్రాహ్మ ణాధాక్షానికి పూర్వము సహజముగా తాంబూల చర్వణము వుంటారు. బ్రాహ్మణాధారానికి వచ్చేటప్పుడు యింట్లోనే స్నానము చేసి సవారియెక్కి వచ్చి యిక్కడ వస్త్రపరివత౯నము చేసుకొని బ్రాహ్మణాధా౯నకు కూచుకొంటున్నారు. హిందుస్తానులో వసించే పంచదా విళ్ళు మొదలైన బ్రాహ్మలందరు స్త్రీలుసహా భోజన కాల మంగు పట్టువస్త్రాలు, నారపట్టులు, ధావళ్ళు కట్టుకొని వుండడము గాని నూలుబట్టలు కట్టుకొన్న వారు పంక్తికి వచ్చినప్పటికి అశుచిగా యెంచు తున్నారు గనుక యీ గయావళీలకు అదే ఆచారము. చేయుచూ స్థల అక్షయవటము చుట్టు గోడ పెట్టి వాకిలి పెట్టియున్నది. వేత పర్వతము రామపర్వతము తప్ప కడమ పిండప్రదానాలు చేశే ముల కంతా కావలసిన వారిని కూడా పిల్చుకుని పోవచ్చును. యెవరు కావలసినా ఆయా స్థలముల దశనము నిమి త్తము యెప్పుడు కావలి అప్పుడు పోతూ వస్తూ వుండవచ్చును. గయా వజనాలు చేసి పిండ ప్ర్రదానాలు ఆ యా స్థలములలో చేశేవారు సర కారులో నుంచి యిచ్చే చీట్లను అక్కడక్కడ వుండే చౌకీబంట్లో తులకు చూపించి వారికి చీటీ ౧ కి వొక పై సా వంతున యిస్తూ రావలసినది. యీ అక్షయ వటము అనేకావృత్తులు సమూలముగా యెండిపోయి వేరే వృక్షములు కూడా బదులుకు సమీపముగా వుంచి సిద్ధము చేసిన వెనక హాశ్చర్య కరముగా

[పుట 274]
చరిత్ర కా శీ యాత్ర చ 8 త్ర కాశీయా భూమినుంచి అదేయెండిన వేరులో చిగురు పెట్టి మొలిచి వచ్చినదట. ఆదృష్టాంతరము నేను యీ తేప వచ్చినంతలో చూచేటట్టు యీశ్వర ఘటన అయినది. వటశ్రాద్ధము చేశేముందర సమీపమందు వుండే రుక్మిణీ గుండము అనే తీధ౯ ములో నున్ను, గదాలోల మనే తీర్థ ము లోనున్ను పిండప్రదానములు ప్రత్యేకముగా చేయవలశినది. పదహారవ ప్రకరణము 6.1 50 . వటవృక్ష మూలము వటశ్రాద్ధము అయిన వెనక పిండాలను అయిన వెనక పిండాలను కిందికి తీసుకొనివచ్చి పిండ ప్రదానము చేశిన వెనక గయావళీకి. కల్పిత బ్రాహ్మణ బ్రహ్మపూజ అని ఒక పేరు పెట్టి చేతులకు ఒక పుష్ప మాల వేశి నయభయాదుల చేతనున్ను, రాతిని కరిగించే మాటలచేత నున్ను గయావళీలు యాచించి వచ్చిన మట్టుకు గుంజుకుని 'సుఫలము' అని పూలమాలతో వీపున కొట్టి నీ పితృలు స్వగణస్థు లైనారని చెప్పుతారు. ఆమాట చెప్పడానకు సాయంతర మవుతున్నది. యీశ్వ రుడు నాకు కలగ చేసిన ప్రయాగవాళీల వల్ల నేమి గంగాపుత్రుని వల్ల నేమి యీ గయావళీల వల్ల నేమి ఒక తొందరగాని మనో వ్యాకులము గాని లేకుండా నాకు సకలవిధాలా ఆనందవృద్ధికరముగా వారు నడుచు కున్నారు. నేనుయిచ్చినది, యెక్కువగా వారు అనుకునేటట్టు సర్వాంతర్యా మిగావున్న యీశ్వరుడు ప్రేరేపణచేశినాడు. నా గయావళీకి ఆభరణోప కరణ వస్త్రమూలముగా రూపాయిలు రెండు వేలు యిచ్చినంతలో అతడు మిక్కిలి ఆనంద భరితుడై నాతో కూడా వచ్చిన బ్రాహ్మణ మండలి, శూద్రమండలి చేత ధర్మానికి నేను చేయించిన గయావ్రజనాల కంతా వారివారికి సంతోషముగా సుఫలము యిచ్చి ఆనందించినాడు. పునాశ్రీమంతుడు నాగపూరు రాజు డౌలత్తురావు శింధ్యా మొదల యిన గొప్పవారు తమ గయావళీలకు సంవత్సరము ౧కి యిరువై ముప్సై వేలు యెత్తే పాటి జాగీరులు యిచ్చి తమ్మును ఆశీర్వాదము చేస్తూ వుండేటట్టు గయాక్షేత్రములో వుంచి వున్నారు. యీ గయావళీలుయా చించడము మాత్రమే యెక్కువగాని, యెంతవ స్తే అంతలో సంతోషపడు

[పుట 275]
అగిరా ఏనుగుల రాస్వామయ్యగారి తున్నారు. వీండ్లు పెట్టే నిబ౯ంధము అంతా యీవట శ్రాద్ధమునాడు, ఆ సు ఫలము యిచ్చే కాలమందు గాని మరి యెప్పుడు నోటిమాట మాట్లాడరు. పూర్వకాలమందు యీసుఫలము యివ్వకుండా లోకులను శానా శ్రమ పెట్టుతూ వచ్చినారట. యిప్పుడు తుదను నాలుగు రూపాయిలు యిచ్చి నా పుచ్చుకుంటున్నారు. ముఖ్య మయిన యీ అష్టగయ చేయడానకు సకల శలవులతో కూడా అరువై రూపాయిలు పట్టుచున్నవి. యీ సుఫలము పుచ్చుకొని అక్కడ సమీపములో వుండే గుళ్ళో ప్రపితా మహేశ్వర దశశానము చేసుకొని శ్రాద్ధ శేషము భోజనము చేసుకొని వారి వారి పరువు కొద్ది విభవములతో నున్ను, మేళతాళములతో నున్ను వచ్చి విష్ణుపాద గదాధర దశనము చేసుకొని యింటికి రావలశినది. యీ అక్షయవటము వద్ద ధర్మశాలలో గయావళులు తప్ప యితరులు భోజనము చేయకూడదని ఒకకట్టు కట్టుకొని శ్రాద్ధ శేషము కర్తను తప్ప మరి ఒకరిని అక్కడ భోజనము చేయనీయకుండా అంధ పరంపరగా యీవరకు జరుగుతూ వచ్చినది. యీశ్వర కటాక్షము చేత నేను గయా మహాక్షేత్రములో వుండేవరకు అన్నసతాలు లేనందున పంచదావిళ్ళు అయిన మన దేశస్థులు 30 కి తక్కువ లేక నిత్యము నాతో సహపంక్తిగా భోజనము చేయుచూ వచ్చిరి గనుక వారు అందరు నామండలితో కూడా ఆ ధర్మశాలలో పిండ ప్రదానానంతరము భోజనము చేశేటట్టు ఘటన అయినది. పునా శ్రీమంతుడు కూడా యీపని చేయ నేరక శ్రాద్ధానంతరము విడిదికి భోజనానికి పోయినాడు, యీ పని యీ పురుషుడికి జరిగిన దని బ్రాహ్మణ మండలి సంతోషపడేటట్టు యీశ్వరుడు కటాక్షించినాడు. యిందుకు కారణము నా గయావళి అనుకూలము ఒకటి; మేజస్ స్ట్రేటు కొత్తవాలును కూడావుండేటట్టుగా వుత్తర్వు చేసినంతలో ఆ కొత్త వాలున్ను నూటికి బంట్రోతులతో కూడా హాజరు భాషిగా నావద్ద వున్నందున యీపని జరిగినది. యిక మీదు అక్షయవటము కింద అనేక బ్రాహ్మణభోజనాలు జరుగుతూ రావచ్చును. యీ అక్షయ వటము షహరుకు అరకోసు దూరములో నే వున్నది. ౧౧ డో దినము అష్టతీధాజలని రామగయ అనే కొండకింద

[పుట 276]
దొరలు కాశీ కా శ్రీ యా త్ర చ రీ త్ర అం మధుస్త్రవ అనే స్థలములోనున్ను, గయాళిరసి అనే తీథములో నున్ను కూపగయ అ నే బావివద్దనున్ను, మృడపృష్ఠం అనే స్థలములోనున్ను, ఆది గయ అనే స్థలములోనున్ను, ధౌతపదమనే స్థలములోనున్ను, భీమగయ అనే స్థలములోనున్ను, గోష్పదం అనే స్థలములోనున్ను, వైతరిణి అనే స్థలములోనున్ను అంతు పదిస్థలములలో ప్రత్యేక ప్రత్యేకముగా పిండ ప్రదానములు చేయవలసినది. యిది అవగయాశ్రాద్ధముతో చేరి నది కాదు. యివి అన్ని ఉపతీథములు. ఇటువంటివి సహస్త్రావధి తీథజాములు వున్నవి. వాట్లలో నంతా చేయడానికి మనుష్యులకు ప్రయాస అని గదాధరరూపముగా గయావళి అక్షయవట శ్రాద్ధము నాడు సుఫలము యియ్యడము గనుక గయావళీలలో ప్రముఖులుగా వుండే వారంతా నా యెడల జడ్జీ మొదలయిన దొరలు స్త్రీతిగా వుండేది చూచి మీరు అందరివలెనే అష్టతీథములు చేయ నక్కర లేదు. రామసాగర మనే గొప్ప తీర్థ ము ఒకటి ఆర్ద్రమించుకొని సంకిళ్ళ వాండ్ల గుండా మరామత్తు చేయింపు చున్నారు. ఆ తీథణము క్షేత్రానికి మధ్యే వున్నది. ఆ తీథము దొరల అధీన మయిపో తే మా కండ్లు తీసి వేసినట్టు అవుచున్నది. ఆ తీర్థమువద్ద యెవరినిన్ని పిండప్రదానాలు చేయ ఆ నివ్వడము లేదు. మీరు దొరలవద్ద సెలవు తీసుకొని ఆ రామసాగర తీధము వద్ద పిండప్రదానము చేసినట్టయితే అన్ని ఉపతీర్ణములలో పిండప్రదానము చేసిన దాని కన్నా యెక్కువ ఫలము సిద్ధింపు చున్నదని చెప్పుకొన్నందు చేతనున్ను, నా మనివి దొరల వద్ద అప్పట్లో సాగేటట్టుగా ఈశ్వరుడు కటాక్షించి వున్నందున మారీసు దొరగారితో మనివి చేసినంతలో వారు మేజస్ టు జాక్సున్ దొర గారితో యోచించి ఆ తీథలము వద్ద హిందువులు పిండ ప్రదానములు చేయడము ఫలాని ప్ర దేశమని నిశ్చయించి అక్కడ నున్ను పిండ ప్రదానము చేశేటట్టు వుత్తర్వు చేశినారు. గనుక అన్ని ఉపతీధా లకు బదులుగా గయావళీల సమూహము అప్పట్లో అక్కడ కూడినది గనుక వారి సన్నిధిని ఆ రామసాగరములో పిండప్రదానము చేసి నాను. ఆ మరుసటి దినమే మరి ఒక గొప్పవాడు యీ దేశస్థుడు

[పుట 277]
వాడి గయావళీ ప్రేరేపణ మీద నా వలెనే అష్టతీర్థములకు ప్రత్యా మ్నాయముగా “రామసాగరములో పిండప్రదానము చేశినాడు. నాతో కూడా వచ్చిన మండలిమాత్రము యథావిధిగా అష్ట తీర్థాములలో నున్ను పిండప్రదానములు చేసినవారయినారు. ౧౨ డో దినము న్యూస పరిపూతి విష్ణు పాద శ్రాద్ధ మని ఒక శ్రాద్ధము చేయవలెను. మనవారు దానికి శుద్ధ శ్రాద్ధ మని పేరు పెట్టి పంచదా విళ్ళున్ను తమ వారిని బ్రాహ్మణాధము చెప్పి రెండో సారి విష్ణు పాదము మీద పిండప్రదానము చేయుచున్నారు. నేనున్ను అదే ప్రకారము చేశినాను. యీ శ్రాద్ధానకు గయావళీలు బ్రాహ్మణాధ౯ ము చేయ నిచ్ఛయించడము లేదు. వారి వారికి యిష్ట 'మైన వారిని బ్రాహ్మణాధము చెప్పుకొ నేటట్టు అనుజ్ఞ యిస్తు న్నారు. ఈ ప్రకారము రెండుమాట్లు విష్ణుపాదము మీద పిండ ప్రదానము చేశే టందుకు, పూర్వము, అభిషేక పూజలు చేయ వలసిన విధి గనుక శ్రీరాములవారు నాకు కావలసినంత సేపు గభజ గృహములో నా పరివారము యేకాంతముగా వుండేటట్టు కటాక్షించి నాడు గనుక యాభై యింటికి బ్రాహ్మణులను గభ౯గృహములో జమ చేసి పురుషసూక్తముతో అభిషేకము యథావిధిగా చేసి లక్ష తులసీదళములు అచన చేసి ఆ తులసీ రాసివిద నే పిండప్రదాన ములు రెండు ఆవృత్తులు విష్ణు పాదము మీద చేసినాను. యీ విష్ణు పాదము చుట్టు తొట్టి కట్టి వుండగా ఆ తొట్టికి తంజావూరి రాజు వెండి తగుళ్లు కొట్టించినాడు. ఆ తొట్టి నిండేటట్టు శ్రీమంతుడు ౧౯౦౦0౦ వేల రూపాయిలు పోయిన సంవత్సరమున యీ దినముల లోనే అందులో పోసి గయావళీలకు పంచిపెట్టినాడు. యీ గయా వళీలకు యీ లాగు ప్రవాహమువలె ఆజజన కలిగియున్నా బ్రహ్మ దేవుడు నిత్య దరిద్రులుగా వుందురు గాక యని యిచ్చిన శాపము వారియెడల సత్యముగానే వున్నట్టు అగుపడుచున్నది. ౧౩ డో దినము ఫల్గునినదిలో సావిత్రియనే మడుగులో పాత్ర స్నానముచేసి దగ్గిరవుండే గుడిలో ప్రకాశింపుచున్న గాయత్రీ దేవతా దశ౯నముచేసి అక్కడ అదివరకు ప్రాతస్సంధ్యలను కాలాతీతముగా

[పుట 278]
కా శీ యా త్ర చ రిత్ర మాత్ర చరిత్ర చేసినందున ప్రాప్తించిన పాపపరిహారాథణముగా కొంత గాయత్రిజపము చేసుకొని బ్రహ్మయోనిపర్వతము కిందవుండే సావిత్రి తీథములో మాధ్యాహ్నిక స్నా నసంధ్యలు చేసుకొని కోసెడు దూరము యెక్కవలసిన బ్రహ్మయోని పర్వతము యెక్కి, అక్కడ యోనిఆ కారముగా వుండే ఒక బిలములో ఇకను తనకు జన్మాదులు లేకపొయ్యేకొఱకు కొంత సేపు చెరబడి, కొండ దిగి అక్కడికి రెండుకోసుల దూరములో ధమా౯రణ్యము వద్దనుండే సరస్వతినదిలో స్నానముచేసి సాయంసంధ్య చేసుకొని అక్కడ సరస్వతీ దేవి దశ నము చేసుకొనివస్తే త్రిసంధ్యలనున్ను కాలాతీతముగా చేసినందున సంభవించిన పాపములు తీరిపోవు నని శాస్త్రనిశ్చయము గనుక ఆ ప్రకారము లోకులు చేస్తారు. నేను మూడుదినములలో యీ మూడు సంధ్యలనున్ను అక్కడక్కడ మూడు కాలములయందున్ను చేసి అచ్చటి అధిష్ఠాన దేవతలు దశనము చేసుకొన్నాను. నాతో కూడా వచ్చిన బ్రాహ్మణులు ఒక్క దినములోనే మూడు తావుల కున్ను వెళ్ళి మూడు సంధ్యలు చేసినారు గనుక వారికి యిల్లు చేరడా నకు రాత్రి జాముదాకా పట్టినది. కమములను పూర్వీకులు, శృతిచోదిత కమ ములను చేయకపోయినా కాలము తప్పి చేసినా పాతకము కలుగు నని విధింపబడి వున్నందున, ప్రపంచ వ్యాపారములచేతనున్ను దేహధమముల చేతనున్ను శ్రద్ధాజాడ్యము చేతనున్ను ఆ కమములను యథావిధిగా చేయక పశ్చాత్తపు డయితే వాడు తరించడానకున్ను వానికి మనసు నెమ్మది పడడానకున్ను యీలాటి స్థలములలో స్థలపురాణమూలకముగా యీలాటి తీథ మహిమలను ప్రకటన చేసినా రని తోచుచున్నది. ప్రయాగ మాహా త్మ్యములో త్రివేణీ సంగములో దేహత్యాగము విధింపబడి యుండడ మున్ను, కాశీఖండములో కాశీవాసమున్ను కాళీ మరణమున్ను ముకి ప్రదములని నిశ్చయింపబడి వుండుటయున్ను, గయాశ్రాద్ధాదులు పితృ ముక్తికి హేతువు లని వాయుగరుడ పురాణాదులలో చెప్పబడి వుండడ మున్ను చూడగా పూర్వికులు సర్వోత్తమ మయిన యోచనతో అలాటి పురాణాలు కల్పించినా రని తోచుచున్నది. యీ ప్రపంచ వ్యాపార ములలో వుండే మనుష్యులు విరామదశను పొందదలచి మోక్షేచ్ఛ

[పుట 279]
కలిగి కుదురుగా ఒక స్థలములోనే వుండుకొని సద్వ్యాపారముతో కాలము తోయవలెనని తలిస్తే అలాటివారు కన్న తావులలోనున్ను తిరగసాగితే పుట్టిన నిశ్చయము భేదించి పోవును గనుక అందుకు యోగ్యమయిన స్థలమును ఒక దాన్ని యేపరచి అక్కడ చేయవలసిన కృత్యముల నున్ను యేప౯రచి తద్వారా మోక్షము క్రమక్రమముగా కలుగు నని బోధచే స్తే మనుష్యుల బుద్ధికి బుదికి చాలా స్వాస్థ్యము కలుగును గనుక యీ కాశీ మాహాత్మ్యము అలాటి వారికి వుపయోగించే లాగు యేర్పరచినా రని తోచుచున్నది. గయా మాహాత్మ్యమును గురించి యోచిస్తే లోకమందు తల్లి దండ్రులు మొదలయిన రక్త సంబంధికులమీద సహజముగా అత్యంత మయిన ప్రీతి కలిగియుండవలసినది గనుకనున్ను, జరామరణాదులు యెప్పుడు సంభవించేదిన్ని యెవ్వరికిన్ని తెలియరాదు గనుకనున్ను అట్టి రక్త సంబంధికులు దేహము చాలించినంతలో వారు బ్రతికి వుండగా చేయవలసిన సత్కారములు చేయ డానకు వల్ల పడక పోయి వుండినా, చేసినది చాలదని తోచినా, వారి ఋణము మనమీద నిలిచిపో యెనే అనే పశ్చాత్తాపము కలవారికి అటువంటి రక్త సంబంధికుల మరణానంతరము వారిని తరింప చేసే వుపాయము ఒకటి వున్నదని తెలిస్తే ఆ పనిచేసి మన ఋణము తీచుకుంటిమి గదా అని మనస్సుకు ఆనందము పుట్టించవలసినది అగత్యము గనుక యీ గయా మాహాత్మ్యము అటువంటి వారి విషయ మయి ప్రకటనము చేసినారని తో చబడుచున్నది. ఆ సకల స్వరూపుడుగా సున్ను సర్వాంతర్యామిగా నున్ను వుండే దేవుడు వొక్కడే గనుక యే రూపముమీదనయినా భక్తి జనియించి దృఢమయిన బుద్ధితో యెటువంటి ఆరాధనను చేసినా సంతుష్టి పడి ‘యేక మేవ’యనే శృతి ప్రతిపాదితు డయిన 'అద్వితీయ బ్రహ్మ' అంగీక రించు నని తలచి మానుష సామాన్యబుద్ధికి శ్రీ తివిశ్వాసములు జని యించతగిన రూపములు కల్పించి ఆ రూపముగానైనా పరమాత్ముడి ఆరాధనలను మనచేత చేయించతలచి పూర్వికులు యిట్టి స్థలమాహా త్మ్యాలను ప్రకటన చేసినా రని తోచబడుచున్నది.

[పుట 280]
కా శీ యా త్ర చ రి స్త్ర త్ర. అనేకపురాణాదులలో నున్ను, ముఖ్యముగా కాశీఖండములో: నున్ను, కలియుగములో మానుషకోటినిన్ని, తిర్యగంతుకోటినిన్ని తరింపచేయడానకు గంగకంటే యెక్కువఅయిన వస్తువు ఒకటిన్ని లేదనిన్ని, సకల సత్కమాజులకన్నా కలిలో గంగాస్నానము చేయ వలసినది ముఖ్యమనిన్ని వ్రాసివున్నది. అందుకు యుక్తి యేమంటే కష్టసాధ్యము లయిన సుక మా౯ దులు నియమింపబడ్డ కాలముకన్నా వెన కటి నడిచే కాలము భక్తిశ్రద్ధలు మట్టువడి అహంకారాలు యెక్కువగా వుండేది గనుకనున్ను, ఆ ధమణము యీకమా౯లను యేపరచిన వారికి భవిష్యోత్తర దృష్టిద్వారా తెలుసును గనుకనున్ను తాము యేప౯ర చిన కమ౯ములు యథావిధిగా నియమములతో చేయలేక మానినా జీవనాధారమైన అప్పుభూతమురూపముగా సర్వకాలము అనగ౯ళ ముగా ప్రవహీంపుచు వుండే గంగారూపకమయిన పరమాత్ముణ్ని చేరి యథోచిత మయిన భ క్తి తో కొన్ని ఆరాధనలైనా చేస్తే విశ్వేశ్వరుడు సంతుష్టుడౌను గనుక యింత మాహాతా మాహాత్మ్యాన్ని యీ అసమాన మయిన గంగానదికి పూర్వీకులు పురాణసిద్ధముగా యేపకారచినా రని తోచబడు చున్నది. పయిన వ్రాసిన గయావ జనము నేను నెలదినములలో మధ్యే రెండేశి, మూడేశి దినాలు ఆసోదా చేసుకుంటూ చేశినాను. గయా ప్ర్రజనము ఆరంభము మొదలు సమాప్తి వరకు ఏక వారాశనము బ్రహ్మచర్య నియమములతో వుండవలసినది. పూతి అయిన వెనక ఒక దినము విష్ణుపాదానికి మహాపూజ చేసి గదాధరప్రతిగా ఒక బ్రాహ్మణసంతపణ చేయవలసినది. విష్ణుపాదపు మహాపూజకు సుమారు ఓం రూపాయలు ఖచుకా తగులుతున్నది. మహా పూజనాటి రాత్రి విష్ణుపాదము మీది తొట్టికి పాలవల్లి వేశి నానా దినుసు పూలు అలంకరించి తొట్టి లోపలను పుష్పాలు పరచి పాదా కారముగా సుగంధమయిన చందనముతో అలది కుంకుమపువ్వుతో యథాశాస్త్రమయిన రేఖలు తీచికా దీపా రాధన చేస్తారు. యిక్కడ నిగ౯ంధముగా నున్ను, మన దేశపు మన్మథ బాణాలనే పూలకు సాటిగా నున్న వొక దినుసు పూలు నిండా పూస్తు పాదముమీద

[పుట 281]
ర న్నవి. సుగంధము కల పూలలో పన్నీరు పూలు ఒక దినుసు, జాజి పూలు ఒక దినుసు, సబుజాపూలు అని ఒక దినుసు; యివి తప్ప కడమ దొరికే పూలు అన్ని చూపులకు అలంకారము గాని కలవి గావు. సుగంధము యీ గయా మహాక్షేత్రములో చెప్పే సంకల్ప క్రమము యీ అడుగున వ్రాయుచున్నాను. నెం. ౨౮. 'వైవస్వత మన్వంతరే, మేరోః దక్షిణ దిగ్భాగే, ఆర్యావతాంతర్గత మగధ దేశే గయా గదాధర క్షేత్రే, కోలాహలపర్వతే, మధువనే, విక్రమశ కే, బౌద్ధావతారే, బాహస్పత్యమానే, ప్లవనామసంవత్సరే, ఆత్మసహితై కోత్తరశత తై కులోదారణాధ౯'మని చెప్పుచున్నారు. ఈ మగధ దేశములో వుండే మహాస్థలములు: నెం. అని. గయ ౧. రాజగృహి ౨. వపనాశ్రమం 3. పునఃపునఃనది ర. లోహదండం ౫. వైకుంఠం ౬. ఈ మహాస్థలములకు యాత్రాథమము వ స్తే రావచ్చును గాని నినిమిత్తముగా పూర్వీకులు పురాణసిద్ధముగా నియమించి వున్నారు. యీ దేశానకు కమకారులు రాకూడ దని రాకపోయినా కాశీ నుంచి గయకు రావలసిన దారిని నేను విచారించి ఆ దారి మజిలీ వూళ్ళు క్రమముగా వ్రాయుచున్నాను: నెం 30. "మొగలుస రాయి కోసులు శ్రీ. కఫనాశిని కో(సులు) ౭, మోఘ నాసరాయి కో. ౭. సహస్రాం కో. ౧౨. నాసరుగంజు కో. ౧౦. పునః పునః కో.. పదాన్పూరు కోయ కో; అంతుకోసులు ౬౨. యీ గయా షహరులో నల్లరాతితో చెంబులు, గ్లాసులు, తట్టలు, ప్రతిమలు మొదలయిన స్వరూపాలు బహు కుదురుగా చేసి అమ్ముతూ వుంటారు. అనేక విధములయిన విగ్రహాలు విత్తళి (ఇ తడి)తో పోసి అమ్ముతున్నారు. విష్ణు పాదాలు తాండ్ర రేకులతోను, వెండితోను అనేక దినుసులుగా చేసి అమ్ముతూ వున్నారు. యిక్కడికి సమీప మయిన రాజగృహి కొండలవద్ద నున్ను, టంకారి అనే వూరి కొండవద్ద నున్ను స్ఫటిక శిలలు పుట్టు చున్నవి గనుక వాటిని స్ఫటిక మణు లుగా నున్ను, శివలింగాలుగా నున్ను చేశి యీ గయా క్షేత్రములో అమ్ముతూ వుంటారు.

[పుట 282]
శాశీ యాత్ర చ రి త చరిత్ర యీ హిందుస్తాన్ లో అయ్యే ధాన్యపు దినుసులలో దక్షిణ దేశము కన్నా యెక్కువ యేమంటే మసూరి పప్పు అనేది ఒకటి. యీ ధాన్యాన్ని పనికిరాని వూసరరేగడలో చల్లుతారు. ప పా౯ట కపు దుంపలవలె పయిరు అయి ఫలింపు చున్నది. అవిళలు అనే ధాన్యము తిలలవలె నే తీగెలుగా అల్లి ఫలింపుచున్నవి. లాకిపప్పు అనే వొకదినుసు కందిపప్పు జాడగా వుండేది; అది తీగెలవ లెనే పెరిగి సుందర మయిన పూలుపూచి ఫలింపుచున్నది. ఓషధిలతలలో యిక్కడ ముళిముళి ఆకు, తంగేడు చెట్టు, బలుసు ఆకున్ను దొరకవు యీ దేశములలో యాచకులుగా వుండే జాతులు యెనిమిది. ఆ జాతుల పేళ్ళు యీ అడుగున వ్రాయుచున్నాను: నెం 3౧. జోగి౧, జంగం ౨, నెవరా ౩, సన్యాశిర, దబేజా శి ణి, వుదాళి ౬, బయి రాగి 2, కానుపరా రా. హిందుస్తాక్ లో వేశియుండే యాతాలను కీ లని, లాటు లని అంటారు. ఆ యాతాలు వుండే క్రమము: ఒక యాతపు కాలుగాని, మట్టిగోడగాని మనిషి చెయ్యెత్తు పొడుగుతో వుదక సమీపమందు నాటి పైన తొలకొయ్యను తగిలించి వెనకపక్క బళువుపెట్టి ముందరి పక్కకొనకు మోకు దారముకట్టి మోకు దారానకు బాన తగిలించి యాతపుకాలుకు పరాఙ్ముఖముగా మనిషి నిలుచుండి మోకును గుంజి నీళ్ళలోకి బానను విడిచిపెట్టితే తొలుకొయ్యకు వెనకవుండే మన్ను బళువు బానవుడ కాన్ని పైకి లేవనెత్తు తున్నది. బానపయికి రాగానే కాలవలో వుదకముపోసి మళ్ళీ మోకుతాడు నీళ్ళలోకి గుంజుతాడు. వషా౯ కాలములో అదే ప్రకారము బానలకు బదులు దోనెలుకట్టి నీళ్ళు ముంచి చల్లేటట్టు కరీంగు అనే పేరుతో పెద్ద యాతాలు - యిదే ప్రకారము వేస్తారట. యీ మగధ దేశములో కాలు వాపులు, బీజవృద్ధి మొదలై న రోగములు విస్తారము కలిగి యున్నవి. గండకీనది పట్నా షహరువద్ద గంగలో కలియుచున్నది. గనుక ఆ గండకీ వుదకము తాగినందువల్ల `మెడలు వాచి, పెద్ద కాయల జాడగా వెలపలి కంఠము బహు అసహ్య ముగా వుంచున్నది. మహోదరాలు కొందరికి కలిగి వున్నవి. మ

[పుట 283]
అండవాయువులు యింగిలీషువారు చెన్న పట్టణములో వశిస్తూ వుండగా వారికి లేక నల్ల వాండ్లకు మాత్రము ఆ భూమిలో కలగడ మే మని కొందరు దొరలను అడిగివుంటిని. వారు దీన్ని గూచి యోచించి తమ డాక్టరులు అందరున్ను కూడి నిశ్చయము చేసిన తీపుఁ సంగతిని నాతో చెప్పినారు. అది యేమంటే యౌవన సారం భాత్పూర్వమే ప్ర్రారం నల్లవాండ్లు స్త్రీభోగములలో ప్రవతింపుచున్నారు గనుక స్త్రీ సంచా రము మిక్కటము కావడమే అండవాయువు ఉపద్రవము కలుగుటకు కారణ మని నిశ్చయించినారట. ఆ కారణమువల్ల నే యీ మగధ దేశ ములో అండవాయువులు విస్తరించివున్న వని విచారణమీద తెలిసినది. కాబట్టి చెన్న పట్టణానుభవముచేతనున్ను, మగధ దేశపు వతజమానము తెలిసినందుననున్ను, డాక్టరులు చెప్పిన యోచన సరే నని నిశ్చయించడ మయినది. బ యీ దేశపు రేగుపండ్లు బహు యోగ్యములుగా వున్నవి. నీడుపు అందముతో పొట్టివిత్తులు కలవిగా అతి మాధుర్యము కలిగి పురుగులు లేకుండా వున్నవి. యీ పండ్లు అమితముగా అమ్మడము కలిగి వున్నది. యీ దేశమంతా తట్టలతో భోజనము చేయుచు నుండడమున్ను, మర్రి చెట్టు పూజాహజముగా వుండడమున్ను, యిప్ప పూలతో సారాయి దించడమువల్ల వాటి ఆకులు కోయడము లేక వుండడమున్ను మోదుగ చెట్లు విస్తరించి లేక వుండడమున్ను యిక్కడ కలిగి వున్నందున పట్టణములలో కూడా విస్తళ్ళు దొరుకుట ప్రయాస ముగా నుండును. దొరికినా భోజన యోగ్యములుగా వుండవు. గనుక ౠగా దేశములో తిరిగే ద్రావిడ దేశస్థులు విస్తళ్ళ సంగ్రహము చేసు కొని వుంచుతూ రావలసినది. హిందుస్తాక్ యావత్తున్ను రొట్టెల వలెనే అన్నమునున్ను ప్రతిదినము భోజనము చేయుచున్నారు చింతపండు మిరపకాయలు మొదలయినవి సహజముగా యెక్కడపడితే అక్కడ దొరుకుతూ వచ్చుచున్నవి. గనుక యిక్కడి రూపాయి ౧కి పయిసాలు 8. పయిసా ౧కి గవ్వల పుంజీలు ౨ర. పుంజీ ౧ కి గవ్వలు ర. కట్టెలు మొదలుగా సకల పదాధా౯లున్ను తూని కెమీద అమ్ముతున్నారు. తూనికె

[పుట 284]
చ కాశీ యాత్ర చ రిత్ర క్రమము: శేరు ౧కి సుమారు యెత్తు ర్పుతాం. దాన్ని ౨౦ గండాలు అనుచున్నారు. గండా అనగా రరూపాయల యెత్తు. కొన్ని తావులలో శేరు ౧ కి గండాలు; కొన్ని తావులలో అగి గండాలు గల శేరు వున్నది. కొన్ని తావులలో ౧౧ గండాలుగల శేరు వున్నది. యీ గండాలు శేరు కి ఎన్ని అని తెలుసుకుని వస్తువులు బేరము చేయవలసినది. మణుగు ౧కి రం శేలు౯. శేరు కి చిరాకులు ౧౬. అంగళ్ళలో వుండే తూనిక గుండ్లు యేవంటే శేరు అనే గుండు ౧, పక్కా శేరు అనే అయిదు శేలఁ గుండు ౧, చిరాకులగుండ్లు కొన్నిన్ని వున్నవి. కట్టెలు, బియ్యము మొదలయిన గొప్పతూనికెలు మణుగు గుండ్లతో తూచుచున్నారు. అక్కడి పంచగయలు చేసే క్రమ మేమంటే ఫల్గునీ శ్రద్ధము యథాక్ర మముగా ముందర చేసి పయిన వ్రాసిన పంచతీథాకాలలో పిండప్రదా నములు చేసి అటుతర్వాత మూడోదినము విష్ణుపదీ శ్రాద్ధము పయిన వ్రాసిన క్రమప్రకారమే నెర వేచి నాలుగోదినమందు విష్ణు పాదపు గుళ్ళోనే మరివొక వటవృక్షము వున్నది గనుక ధమ౯శాలలో శ్రాద్ధము చేసి ఆ వటవృక్షము కింద పిండప్రదానము చేసి గయావళివద్ద సుఫలము పుచ్చుకోవలసినది. ఏకోదిష్టము చేసేక్రమము మొదటిదినము ఫల్గునీ శ్రాద్ధము చేసి రెండోదినము విష్ణు పదీ శ్రాద్ధము చేశీ విష్ణు పాదముమీద పిండప్రదానము కాగానే ద్ధముచేశి గయావళివద్ద ఆ విష్ణు పాదమువద్దనే సుఫలము పుచ్చుకోవలసినది. ఫల్గునీశ్రాద్ధము చేయవలసిన శ్రమ మేమంటే ఫల్గునీ శ్రాద్ధము మాత్రము ప్రథమదినము చేశి ఫల్గునిలో పిండప్రదానము కాగానే గయావళివద్ద ఫల్గునీనదిలో సుఫలము పుచ్చుకొని పిండ ములు ఫల్గునీనది చెలమలలో కలిపి వెయ్యవలశినది. యీ నాలుగు క్రమములుకాక వేరేవిధమయిన గయా వజనక్రమము లేదు. గనుక నాతోకూడా వచ్చిన బ్రాహ్మణ మండలిచేత నంతా అష్టగయా ప్ర్రజనము చేయించి, గయావ జనము చేయను శక్తి లేక గయలో కాచి యున్న ద్రావిడ దేశస్థులయిన బ్రాహ్మణులచేతనున్ను, నాతోకూడా


---


<a id='chapter-14'></a>

# పదునాలుగవ ప్రకరణము: కాశీ నుండి బీహారు వైపు ప్రయాణము

**ఘాజీపూరు, బక్సార్, ఆరా, గంగానదిలో పడవ ప్రయాణం, సుగంధ పరిమళాలు**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** కాశీ నుండి వీడ్కోలు, గంగానదిపై పడవల ద్వారా ఘాజీపూరు చేరిక, గులాబీ తోటలు, గులాబీ అత్తరు మరియు పన్నీరు తయారీ, లార్డ్ కారన్‌వాలీస్ సమాధి, బక్సార్ చారిత్రక యుద్ధభూమి, గంగా-శోణ్ నదుల సంగమ సమీపం.

[పుట 285]
వచ్చిన బోయీలు బంతులు వగయిరా శూద్రుల చేతనున్ను ఏకోద్దిష్టమనే గయావజనము చేయించినాను యీ గయామహాక్షేత్రము రాజా మితజితశింగు అనేవాడి జవిక్ దారితో చేరినది. వారి నివాసస్థలము టంకారి అనే వూరు, గయకు పదికోసుల దూరములో వున్నది. యితను బహు సంపత్తుగలిగి యున్నాడు. యితని జన్ దారికి యితడు కుంఫిణీకి కట్టే రూపాయలు సాలు ౧ కి మూడు లక్షలు. యితని రాజ్యములో యితనికి యాభై లక్షల రూపాయలు సునాయాసముగా కనుబడి అవుచున్నది. యిదే ట రీతిగా యీ ప్ర్రాంత్యాల వుండే జమీన్ దారులంతా అపరిమితమయిన లాభమును అనుభవింపుచు సుఖముగా నున్నారు. యింత లాభమునకు కారణ మేమంటే యాభై అరువై యేండ్ల కిందట యీ హిందుస్తా రాజ్యము కుంఫిణీ వారికిస్వాధీనము కాగానే నాలుగు పక్కల శత్రు సమూహాలు నిండివుండెను గనుక రాజ్యములు తమ స్వాధీనానికి వుపర్యు పరిగా వచ్చే కొరకున్ను వచ్చిన రాజ్యము పరాక్రాంతము గాకుండా స్వాధీనములో వుండేకొరకున్ను లార్డు కారన్ వాలీసుగారి వుత్తర్వుమీద అప్పట్లో యీ జిల్లాలకు వచ్చిన కలకటరులు పూర్వము వున్న జవిూన్ దారుల కే యావత్తు భూమినిన్ని తేలికెగా జమాబంది యేపరచి యు యుద్ధ -ప్రసక్తులు తమకు కలిగి నప్పుడు మంది మాబలముతో కూడా (కాలు బలము) కావలసిన రస్తు సామగ్రీలను ప్రతి జమీన్ దారుడున్ను కుమ్మక్కు 1 చేయవలెనని వొక ఖరారు చేసుకొని భూమిని జమీన్ దారుల వశము చేసినారు. అటువంటి సహాయములు వీరివల్ల కుంఫిణీ వారికి యీ వరకు నిమి త్తము లేక వున్నది గనుక మంది మాబలాన్ని కాపాడ వలసిన నిమి త్తము లేకుండా తమ పరువుకు కావలసినంత శిబ్బందిని వుంచుకొని గజాంతైశ్వర్యములు జమీందారు లందరున్ను అనుభ వింపుచు కాలము తోయుచున్నారు. యీ యిక్కడి భూమివాటము మామిలియతు వాటము. రహితులు క్షేమము వారి ప్ర్రాజాపత్యాలఖుల్ల నున్ను యేమంటే యీ హిందు స్తాక్ భాను అని ఒక భూమి కొలతకర్ర కద్దు. అభాసు అనే వెదురు ☐

[పుట 286]
గడ కాశీ యాత్ర చ రిత్ర అయిదున్నరమూర నిడుపుకలది. అటువంటి యిరువై గడల చదరమైతే ఒకబీగా అని అనుచున్నారు. అటువంటి వుత్తమ మయిన బీగా భూమికి సకారుకు యివ్వవలసినది సుమారు ౧ర రూపాయలు. వాటిలో చెరుకు మొదలై నది పయిరు పెట్టితే సకారుకు యిచ్చేది గాక రహితుకు లాభము సుమారు ముప్ఫైరూపాయలు దొరుకు చున్నవి. యీ ప్రకారము రొక్కము ప్తముచేసి రహితుకు అధీనము చేసిన భూమి పేరు నగది యనుచున్నారు. వారపత్తు భూమిని యిక్కడ బాలిలి అనుచున్నారు. యిక్కడ ఫలభాగ మేమంటే ౧౬ రింట్లో ౯ పాళ్ళు సకా౯రుకున్ను 2 పాళ్ళు రహితు కున్నని యీ ప్రకారము భాగించుకొనుచు ఒక యేడు యిక్కడ అయిదు బీగాలభూమి సుళువుగా నున్ను ఏడుబీగాల భూమిని ప్రయాసమీద నున్ను. సాగుబడి చేయుచున్నారు. నంజభూమిని నగదిగా యేపరచి వేస్తారు. పుంజభూమిని బాలిలిగా వుంచుకొనుచున్నారు. ఈప్రాంత్యములలో పెద్దవూరయితే శ్రి వేల బీగాల తరము వుంచున్నది. గ్రామమ రామత్తు యే మయినా చేయవలి స్తే ఇజారాదారులు ఒకపాలు, సకా౯రువారు ఒక పాలున్ను ఖచుఁ పెట్టుకొని చేస్తారు. యిక్కడ గ్రామకరణాల పేళ్ళు బట్టువారీలు అంటారు. వారికి యిచ్చే మిరాశి నగదిభూమిలో రూపాయి ౧కి అరఅణా. బాలిలీ భూమిలో మణుగుకు కాలు నేరుధాన్యము. యీ బట్టువారీలు సర కారు లెక్క వ్రాయవలసినదిగాని గా మాదాయ వ్యయములు వ్రాయ నక్కరలేదు. సరకారు యిష్టముమీద వీరిని తీశి వుంచవచ్చును. ఊరికి ఒక జేష్టరయితు అని జెరురయితు అని మోటాటవుడు అనిన్నీ ఈ పేళ్ళతో ఒక పెత్తనగాడు వుంటాడు. వాడికి సకా౯ురువారు నగది నేలను రవంత సుళువు బేరీజుకు యిస్తున్నారు. కావలివాణ్ని గోడా యత్తు అని అంటారు. ప్రతివూరి కావలివాడికి అయిదు బీగాల నేల లాకుజారీగా నిండా వుంటే వుంటున్నది. పయిరు ఫలితానికి వచ్చి నప్పుడు వాణ్ని నమ్మక పై రు పెట్టిన రహితు పొలములో గుడిసె వేసు కొని కావలి వుంచున్నాడు. కనీసతరం నగది భూమిని బీగా ౧కి రెండు రూపాయల వంతున యిజారాకు యిస్తారు. యిస్తారు, యీ భూమిని పండే

[పుట 287]
పంటలలో అభినిమందు గోధుమలు యవలు యివి నిండా వెలగల వ స్తువులు. ఆ కాయలను అభిని మందు గసగసా కాయలమీది బంక. పోస్తుకాయ లంటారు. యీ వస్తువులు ఫలించే కాలము యిదే గనుక గయ చుట్టున్నూ పట్నా నుంచి గయకు వచ్చే దారిలో నున్ను పైన వ్రాసిన వస్తువులు అమితముగా ఫలించియున్నవి. పో స్తుచెట్లు వూళ్ళ వద్ద వేస్తారు గాని యిండ్లకు దూరమైన పొలములో వేయరు. పోస్తు చెట్లు అరిటి చెట్లు రీతు గా మొద్దుకట్టి వుండును. ఆ యెన్ను మొద్దుకు నాలుగు పక్కలా ముల్లంగి ఆకులవలెనే దళసరిగా ఆకులు వేసుకుని వచ్చి ముల్లంగి చెట్టంత పొడుగు కాగానే కాడవంటి యెన్ను తీసి యెన్నుకొనను తెల్లని పుష్పములు పుష్పించి రేకులు రాలిన వెనక పత్తి కాయలవంటి పిందె బుట్టుచున్నది. అరటి పువ్వందముగా వెలపటి కాయ రవంత పెద్ద పెరగగానే కాయ పూర్వణముఖ మవుచున్నది. ఆ కాయ నిమ్మకాయ కన్నా యెక్కువ గాత్రమయ్యేది. ముక్కాలు వాసి కాయ కాగానే మూడు సూదులు ఒక కట్టగా కట్టుకుని నాలుగు ఆవృత్తులుగా కాయకు నాలుగు పక్కలా మూడేసి గీట్లుగా గీస్తారు. గీచిన మరుసటిదినము ఆ గీతలమీద మునగబంక వణముగా మెత్తని బంక పుట్టుచున్నది. వాటిని కత్తులతో గీచి కుంఫిణీ వారికి శేరు కి రూపాయలు ర వంతున యిస్తారు. మరి ఒకరికి రహితులు అభినిమందు యియ్యకూడదు. ఈ మందు యీ హిందుస్తాన్ లో అయ్యేదంతా శేఖరం చేసే కొరకు పట్నాలో సర్ చార్లీస్ డాలి బ్యార్డు అనే గొప్ప దొరను వుంచివున్నారు. అభినిమందు విషయాన్ని గురించి అతను యేమి వ్రాసినా కలకటరు మొదలయిన అధికారస్థులు శిరసావహించి నడవ వలసినది. ఆ దొర ములుకుగిరి తిరుగుతూ వుంటాడు: ఆ పో స్తుకాయలు చేతికి మెత్తగా వుంచున్నవి. కోస్తే లోపల కిత్తిలిపండువలె తొల లుగా చీల పోతున్నది. ప్రతి తొలమీదా గసగసలు ఈశ్వరుడు కూరిపోసివున్నాడు. పోస్తు కాయలు పొలము చూచి నప్పుడు గొడు గులవంటి శుద్ధధావశ్యముగల పూలతో బహుశృంగారముగా చూడ

[పుట 288]
వేడుకగా వుంచున్నది. మధ్యే ఒక్కొక్క యెర్రవణపు పూలున్ను సకృత్తుగా పూచియుంచున్నవి. గోధుమలు, జవ అనే యవలున్ను వరిపయిరు వలెనే పెరిగి తోకవడ్లవలెనే యెన్నులు తీయుచున్నవి. గోధుమ యెన్నులు కురచగా నున్ను, గింజలు గుండు అందముగానున్ను జడ అల్లినట్టుగా వుంచు న్నవి. యవయెన్నులు తోక వడ్ల యెన్నులకు అన్నివిధాలా సరిపోలి వుంటున్న వి. యీ దేశపు గౌడ బ్రాహ్మలందరున్ను అభిని మందు, బంగాకు దాని జడలున్ను సహజముగా అంగీకరిస్తారు. యీ గయామహాక్షేత్రములో కాశివలెనే అడుగడుగుకు లింగాలు లేకపోయినా శానా గుళ్లు తీథాజులకు నాలుగు పక్కలా వున్నవి. అందులో ముఖ్యముగా మంగళగౌరి యని వొక శ గుడిన్ని గయాసురి అనే శక్తి గుడిన్ని వున్నవి. యీ రెండు గుళ్ళలో తామసారాధన అయిన బలిదానాలు జరుగుచున్నవి. యీ మంగళ గౌరి యనే దేవిగుడి అష్టాదశ పీఠాలలో ఒకటి యని వాడుకుంటారు. యీ గయా మహాక్షేత్రములో ఫిబ్రవరి నెల తేదివరకు వాసము చేసినాను. 1 పదియేడవ స్త్ర క ర ణ ము ఫిబ్రవరి నెల ౧౫ ది మధ్యాహ్నము ౧౨ గంటలకు ఆ క్షేత్రము వదిలి ప్రయాణమై లోగడిదారిగానే మళ్ళీ ౧౮ తేది పట్నా షహరు ప్రవేశించినాను. నేను మైహరు అనే వూరు వదిలిన వెనక యీ నెల ౧తేదివరకు యెక్కడా వొక చినుకయినా పడ్డది కాదు. శివరాతి? ముందు వెనకలుగా యీ దేశములో వషణము కురియడము వాడికె గనుక శివరాత్రి ముందు వెనకలుగా యిక్కడ మంచివషాణులు కురిశి నవి. యీ కాలమందు కురిశే వషణము కూడా ఘనీభవించి రాళ్ళ వాన కురియడము కద్దట. అ దేప్రకారము యీ చుట్టుపక్కలా తూపుఁ గాలి సహితముగా రాళ్ళనాన కురిశినట్టు విన్నాను. ఆ రాళ్ళు భూప తన మయిన రెండు గడియలకు కరిగి పోవుచున్నవట. యీ వానలు

[పుట 289]
యిక్కడి గోధుమ వగయిరా పయిరులకు నిండా విరోధము. అకుటో బరు నెల ఆఖరు మొదలు ఫిబ్రవరి ౧ తేది పర్యంతము చలియొక్క బాధ ఒక టేరీతిగా వుండినది. పిమ్మట చలిబాధ విడిచినట్టు తోచగానే యెండలు తీక్షుము కాసాగినవి. యీ వాన కురియకపోతే చలి శుద్ధ ముగా నివతి౯ంచు నట, యీ వానవల్ల వైశాఖమువరకు వుదయకాల మందు కొంచెము చలి వుపద్రవము వుంటూ వచ్చునని యీ దేశస్థులు చెప్పినారు. యెట్లా శీతము యెక్కువో, అట్లా యెండయున్ను ఆ యీ వుష్ణ కాలములో అంత యెక్కువగా వుంచున్నదని విన్నాను. యీ కాలానికి భయపడి లార్డువుల్లియం బెంటిక్కు గారు నేపాళ దేశములో వుండే సముద్రోదకానికి పైన ౨౭౭౫౦ అడుగుల పొడుగుగా యీ బ్రహ్మాండాని కంతా వున్నత పర్వతమైన హిమాలయ పర్వతానకు యెండ కాలపు కాలక్షేపముకొరకు వెళ్ళినారు. పిబ్రవరి నెల తేది మొదలుకొని మార్చి 8 తేది వరకు వష౯ ప్రతిబంధకము చేత నున్ను బజరా వుల్లాకులు అనే వాడలను కుదుర్చుకోవలసి సావకాశ ముగా పట్నా షహరులో వసించినాను. మ్యాచి౯ నెల ౫ తేది సాయంతరము పట్నా వహరు వదిలి ౧ర దాండ్ల బజరా ఒకటి బంగాళాకు బాడిగె ౧౧౨ రూపాయలకు కుదిరి వుండగా దానిమీద సహకుటుంబముగా సవారి అయి 20 రూపా యిల బాడిగెకు వుల్లాకి యనే పడవ వొకటి కుదిరి యుండగా దాని విూద బోయీలు, కళాసులు, డేరాలు మొదలయిన సామానులను యెక్కించి ప్రయాణమైనాను. హిందుమతము యొక్క బాహ్యవు చిన్నెలు చూచి హిందువులు తెలియక చెడిపోతా రనే తాత్ప ర్యము యిప్పట్లో యీశ్వరాజ్ఞ వల్ల హిందువులను యేలే ఇంగి లీషు జాతి వారికి నిష్కషంగా తోచివున్నది. ర్యము వారికి కలగడము అటువంటి తాత సరికి నేను వ్రాసిన హేతు గండకీగంగా సంగమ వులవల్ల యెంత మాత్రమున్ను వింత కాదు ప్ర్రదేశములో యిక్కడ హరిహరాదుల గుళ్ళు రెండు వున్నవి. అక్కడ సంవత్సరానికి ఒకసారి మహోత్సవము జరిగి లక్షావధి ప్రజ వస్తు

[పుట 290]
న్నదట. కా శీ యా త్ర చ రి త్ర యీ మహానదులంతా గంగలో కలుసుటచేత పట్నా మొదలు గంగా ప్రవాహధార పుష్కలముగా వున్నది. గయలో నేను వుండగా డాక్టరుజాక్ డేవిడ్ సెక్ దొర నీవు యెన్ని దేవుండ్లను ఆరాధన చెయ్యడము అని ఆశ్చర్యముగా ప్రశ్న చేసెను. దేవుడు ఒకడేగాని ఒకనికన్నా ఎక్కువైన పదాధళాము యే బ్రంహాం డానికైనా కదా అని పునః ప్రశ్న చేసి నంతలో, మీరు ముఫ్ఫై మూడు కోట్ల దేవతలను కొల్వడము లేదా, ఒకడే జగదాధారమయిన దేవు డని మావలెనే యెట్లా చెప్పుతావు? అందువల్ల నీవు హిందువు కాదని తోచుచున్నదని చెప్పెను. మీరు అనేకమయిన సెయింట్సు అనే దేవసమానులయిన పురుషులను నమ్మి ఆరాధన చేసినట్టు మాకు ముప్ఫై కోట్ల దేవతలు కద్దు; దేవత లనగా మీ నేయింట్సువంటి దివ్య పురుషులుగాని, జగదీశ్వరులు కారు; జగదీశ్వరుడు ఒక డేను. ఆ జగదీశ్వరుని 'గాడ్' అని తజమా చేయవలసినది; కడమ శివుడు, విష్ణువు, గణేశుడు మొదలయినవారి నంతా సేయింట్సు అనే తజకామా చేయవలసినది. అటుచేయక దేవత యనే వాచకము వచ్చినప్పు డంతా 'గాడ్' అని భ్రమప్రమాదము చేత తజమా చేసుట వల్ల ముప్ఫైమూడు కోట్ల జగదీశ్వరులు గలరని నమ్మి ఆరాధన చేసే టట్టు మీకు బోధపడ్డది. మా హిందుతత్వ ప్రకారము సర్వాంత ర్యామిగా వుండేవాడు మీరు అను కున్న ట్టే మాకు ఒక డే కాని “ఏక మేవా ద్వితీయ్యం బ్రహ్మ” అనే వాక్య ప్రకారము రెండో వస్తువు లేదని బోధ చేశేటప్పటికి శానా ప్రయాస అయినది. యిటువంటి వింత తాత్పర్యము యితర మతస్థులకు కలగడము యెంత మాత్రమున్ను వింతకాదు. మనలో శాక్తులను అడిగి తే " సర్వం శక్తి మయం జగత్” అనే వాక్యప్రకారము శక్తిని ఆరాధించే నేను గొప్ప అని చెప్పి వూరికె వుండకుండా నా వ్యతిరిక్తులంతా దూష్యులని దూషణకు యుక్తులు చెప్పసాగుతాడు. శైవులు, వైష్ణవులు, గాణ పతులు మొదలయిన వారు యితరుల దూషణకు యుక్తులు అనేక ముగా చెప్పడము మాత్రమేగాక వైష్ణవులలో నే తిరువళ్ళూరి వీర రాఘవస్వామి సాటిఅవునా, తిరుపతి వెంక టేశ్వరుడు! అనిన్ని, శైవులలో

[పుట 291]
అ 3 8 వారే శ్రీ శైలనాథునికి సమమవునా శ్రీకాళహస్తి నాధుడనిన్ని యుక్తులు చెప్పి శైవవైష్ణవులు మొదలయిన హిందువులు వారలలో పోట్లాడ సాగుతూ వుంటే 3000 ఆమడ దూరములో నుంచి వచ్చిన యింగిలీషు వారు హిందువులను జూచి నవ్వక అంతస్తత్వము విచారించే వోపిక త్వరలో యెట్లా కలుగును గనుక పూర్వీకులతాత్పర్యము కర్మోద్ధారణ విషయములో యేమైనదంటే నిప్పులో నీళ్ళు పుట్టినట్టయి నది. యా పట్నా షహరు వదిలిన వెనక మ్యాచికా నెల వ తేది మూం గేరి (మాంఘీర్) అని యిప్పుడు లోకప్రసిద్ధిగా వుండే పూర్వపు ముద్దలా శ్రమము ప్రవేశించినాను. గంగామహానది సపణము నడిచినట్టుగా అనేక తిరుగుళ్ళుగా ప్రవహింపుచున్నది. మూంగేరి ముందుగా గంగ నడమ చిన్న తిప్పలు రెండు వున్నవి. ప్రవాహకాలమందు ఆ కొండ తిప్పలు ముణిగిపోను గనుక పడవలకు గుతు తెలిశే నిమి త్తము వాటిమీద రెండు కొడి స్తంభములు నాటివున్నారు. మూంగేరి ఖసు బా కలకటరు వగై రా అధికారస్థులు వుండే స్థలము. సకల పదాధారాలు దొరుకును. గొప్పయిండ్లు, ఒక చిన్న కోట కలదు. జాతుల వాండ్లు కొన్ని బంగాళాలు ముచ్చటగా కట్టివున్నారు. యీ షహరులో నేమి యీ చుట్టు ప్ర్రాంత్యాలలో నేమి మూంగా చీర లనే పట్టు నార మళ్ళు నేశి మన దేశానకు రావడము; యీ బట్టలను మూఁగేరి చీర లనడానకు మూంగా చీరలని అభాసముగా ప్రఖ్యాతి అయినది. ఆ బట్టలు యిక్కడ శానా నయము. యిక్కడ మాకు పడవతోశే మలాలకు కావలశిన భష్యు యోగ్య పదాధ౯ములు పుచ్చుకొని సాగిపోయి యిక్కడికికోనుల దూరములో వుండే సీతాగుండ ప్రదేశానకు సమీపముగా పడవలు నిలిపి సవారీలతో "రెండుకోసుల దూరము వెళ్ళి అక్కడవుండే సీతా గుండదశ౯ నము చేశి స్నానపానాదులు చేసినాము. ఆ సీతాగుండము సుమారు 30 అడుగుల చదరముతో తిరుకొలను వలె కట్టివున్నది. వుదకము బహు నిమ౯లముగా వున్నది. వుదకముకింద రాతిగొట్టు. కొండరాతిలో వూటపుట్టి తిరుకొలనులో పెట్టివుండే తూముగుండా

[పుట 292]
ఎ యుక్తులు లో వారే పంచి వచ్చిన » విచారించే ర్యము, పుట్టినట్టయి పు ముద్దలా నడిచినట్టుగా దుగా గంగ ఆ కొండ మ గేరి ఖను బా. దాధాలు "తులవాండ్లు రులో నేమి పట్టు నార గేరి చీర యినది. ఆ శివ భ్యు కోనుల పడవలు వుండే సీతా గుండము కట్టివున్నది. రాతిగొట్టు. ముగుండా కాశీయా 6 చ రి స్త్ర వుదకము బయట పారుతున్నది. పారుతున్నది. తిరులను వదిలి ౧౦౦ బారల దూరము పొయ్యేదాకా వుదకము యొక్క వుష్ణము యెక్కువ గనుక చెయి నిండా సేపు వుంచ సహ్యము కాదు. తిరుకొలనులో వుదకము మీద పొగలు పారుతూ వుదకమువద్ది మెట్లను వుష్ణము చేయుచూ కిందమంట వేస్తే తపిలలోని వుదకము పొంగుతూ వుండేటట్టు సదా రెండు తావులలో తిరుకొలనులో పొంగుతూ వుంచున్నది. లోకులు పూజాధ౯ము ఆ కొలనులో బియ్యము వేస్తారు. ఆ బియ్యము రెండు మూడు దినములకు నాని తూముగుండా బయటికి వస్తున్నది గాని పచనము కావడము లేదు. యల్లీ సు దొర కోడిగుడ్డును కములో వుంచితే పక్వము కాలే దని వ్రాశినాడు. వుష్ణోద యీ వుదకము యేప్రల్ నెలలో వచ్చే శ్రీరామనవమి మొదలుకొని యిక్కడ వషాకాలము ఆరంభమయి శావణమాసము దాకా శీత కరముగా వుండి వష౯ పదము కాగానే వుదకము మళ్లీ వుష్ణము కాసాగి శీతకాలమునందు చెప్పితీరని వుష్ణమవుచున్నదట. యిక్కడ సంవత్సరానికి వకసారి అయ్యే వుత్సవములో బహు జనసమ్మద్ ము చేత మనిషి కాలుజారి ఆ కొలనులో పడితే చమకము వూడి నాలు గయిదు దినములలో దేహమున కే అపాయము వ స్తున్నదట. యిప్పట్లో ఆగుండములో నుంచి ముంచిన ఒక కుండ గంగలో సుమారు రెండు కుండల చల్లని గంగపోసి చల్లాచి స్నానము చేసినాను. వాటి ఆ తీధాక్షానికి చుట్టున్ను రామగుండము లక్ష్మణగుండము అనే తీర్థ ములు నాలుగు అయిదు కొలనులవలెనే కట్టియున్నవి. పుదక మంతా చల్ల నే గాని, పుష్ణము కాదు. వాటి వుదకము వూటే “గాని సీతాగుండమువలె వుదకము నదివలెనే సదా స్రవింపుచు పార డము లేదు. వుష్ణోదకము కనిపట్టకూడని వొక సువాసనగా వున్నది. అది నిండా మాధుర్యము లేకపోయినా పానానికి సహ్యముగా వున్నది. పానానంతరము నోరు కొంచెముగా పుల్లగా వుంచున్నది. స్నాన పానానంతరము ఒక విధమయిన సువాసన మన దేహాన్ని అనుస రించి కొంత సేపు వచ్చే వుచ్ఛ్వాస నిశ్వాసాలతో తెలియవచ్చుచున్నది. సల్పెటిర్ యేసిడ్ అనే గంధక ద్రావకము వుదకములో కలిపి

[పుట 293]
3€ తీసుకుంటే పుల్లగా వుంచున్నది గనుకనున్ను అగ్ని గంధకపు భూమిలో తనంతట పాషాణ సంబంధమయితే త్వరగా వుత్పత్తి కావచ్చును గనుక నున్ను లోకారాధ్యుడు మహానదులనున్ను, మహాపర్వతాలనున్ను అనేకముగా సృష్టించి నప్పటికిన్ని అటువంటి సృష్టికోటి చూచి ఒక వేళ తన అత్యద్భుత చర్యను తెలుసుకోలేక పోదురనే తాత్పర్యముతో యీ వుష్ణ గుండాన్ని తగుపాటి కారణాలను వుంచి సృష్టించినాడని తోచబడుచున్నది. ణ ణ యీ వుష్ణ గుండపు కథ: శ్రీరాములు రావణ బ్రహ్మహత్య పరిహారాథ౯ ముగా ముద్గలాశ్రమమునకు సహకుటుంబముగా వచ్చి నట్టున్ను, అప్పట్లో తన లంకానివాసదోష సందేహము అక్కడవున్న అనేక ఋషులకున్ను, అక్కడికి సమీపమందున్న తన తండ్రి అయిన మిథిలాపురనాయకుని కొన్ని నివృత్తి అయ్యేటట్టు పాతాళమందు వుండే బాడబాగ్నిని తెప్పించి సీతా దేవి తాను ప్రవేశమై బయిటికి వచ్చి నట్టున్ను, ఆ అగ్నివల్ల యీ లో కానకు బాధ లేకుండా పిమ్మట అక్కడ యీ తదుపరి వుదక ప్రవాహాన్ని సృష్టించినట్టున్ను తద్వారా అద్యాపి ఆ వుదకము వుష్ణకరముగా వుండేటట్టున్ను చెప్పుతారు. రామకృష్ణాద్యవతారములు అబద్ధములు కావు గనుక నున్ను, వారు శ్రీ పరబ్రహ్మ స్వరూపు లనడానకు యేమాత్రము సందేహము లేదు గనుక నున్ను తమమహిమలు లోకములో ప్రసిద్ధిగా వుండే కొరకు యిటు వంటి యాశ్చర్యకరము లయిన విషయాదులు కలగచేసినా కలగ జేసి వుండవచ్చును. యీ వూరు కలకటరు యీ స్థలమందు వసించి ఆమరునాడు జాంగీరు అనిన్ని, జాంగ రా బాదు అనిన్ని 'చెప్పబడే గొప్పబ స్తీ యయిన గంగ వుత్తరవాహినిగా ప్రవహించే పుణ్య స్థలము ప్రవేశించినాను. మొదలయిన అధికారస్థులు వసించే జిల్లా కాకపోయినా నీలిమందు చేసే యింగిలీషు దొరలు గంగాతీరమందు అక్కడక్కడా మిద్దెలు వగయిరాలు కట్టుకొని యీ ప్ర్రాంతములు అనేకులు వుండేటట్టు యిక్కడా కొందరు వసించి యున్నారు. యిది గొప్పవూరు. మైథిలి కాన్యకుబ్జ బ్రాహ్మణులు యిండ్లు కట్టుకొని తీరవాసు లయి యున్నారు.

[పుట 294]
శ్రీ యా త చ 8 శ్ర వారివి ముప్ఫై యిండ్లదాకా వున్నవి. సకల పదార్థాక్షాలు దొరుకును. పయిరు పచ్చ పెట్టుకొని జీవనముచేసే వారిని యీ దేశములో గృహస్థు లంటున్నారు. సదా వూరువద్ద గంగనడమ ఒక చిన్న కొండ వున్నది. దానికి యెదురుగా ఒడ్డున మరివొక చిన్న కొండ వున్నది. వొడ్డునవుండే కొండ మీద వొక పురాతనపు మశీదు వున్నది. గంగమధ్యే వుండే కొండ విూద వొక సుందరమయిన చిన్న శివాలయ మున్నది. యీ శివా లయము వొక సిద్ధపురుషుడు 300 సంవత్సరముల కిందట కల్పించి నాడు. అతని శిష్య పరంపరలో చేరిన వొక గోసాయి ఆ గుడివద్ద గాధీ అనే పీఠము చేసుకొని ఆ శివాలయమును ఆరాధింపు చున్నాడు. ఆతనికి కొంత భూమి లాకుజారీగా వున్నది. వొక పడవ నడుస్తున్నది. లోగడి శిద్ధపురుషుడు యిక్కడికి రం కోసుల దూరము లోవున్న దాతా వైద్యనాథ మనే మహాస్థలానకు యాత్ర పోతూ వుండగా దాతా వైద్యనాథ మూతి దారిలో ప్రత్యక్షమయి నీవు యేం అంతదూరము వెళ్ళుతావు; నీవు తపస్సు చేసే కొండకు వెళ్లుము; నేను అక్కడికే వచ్చి ఆవిభక్తావిస్తున్నా నని చెప్పి అదే ప్రకారము లింగస్వరూపముగా యీ కొండమీద వుద్భవించినాడట. ఆ పురుషుడు యీ కొండమీద బహుకాలము వాసము చేసి నందుమీదట అగ్ని ప్ర్రవేశ మైనాడట. ఆ ఆగ్ని ప్రవేశమయిన ప్రదేశము యిప్పటికీ పూజాహ౯ముగా వున్నది. ఆ మహాపురుషుడు గుళి కాసిద్ధి జాములో ఢిల్లీకి వెళ్ళి పాదుషా పరమానాను నివాసముగా యెన్నటికిన్ని వుండేటట్టు తెచ్చినాడట. కలిగి యీ కొండ తనకు యిటు అణిమాద్యష్ట సిద్ధులను గూచి విచారించగా భక్తి చేత గాని, జ్ఞానముచేత గాని సార్వభౌముణ్ని సంతోష పెట్టిన మహా త్ములు చేత పట్టిన వంతా అణిమాది సిద్ధి హేతువులు కావడము సహజ మైనప్పటికిన్ని అటువంటి సిద్ధి కాగల వస్తువులు అటువంటి వారికి వుపయోగించేటట్టు ఈశ్వరుడు సృష్టించి వున్నాడు గనుక అటువంటి మహాత్ములకు అట్టి విషయములమీద యిచ్ఛపుట్టినప్పుడు హస్తగత మవుచున్నదని తోచుచున్నది గనుక ప్రవంచదృష్టి కలవారు అటు

[పుట 295]
వంటి సిద్ధులకు నిమిత్తములయిన వస్తువులను స్వాధీనము చేసుకో వలెనని వృధా ఆశపడి నిమి త్తము మాలిన భమప్రమాద మైన పనులు చేయడము అతి వ్యధకామని నిశ్చయము చేసినాను. యీ దాతా వైద్యనాథ స్వరూపముగా వుండే పరమాత్మునికి శివరాత్రి దినమున సపాదలక్ష అనే లక్షాయిరువై అయిదు వేల గంగ కావిళ్ళకు తక్కువ లేకుండా లోకులు తెచ్చి కామ్యాథముగా అభి షేకము చేస్తూవుంటారు. దాతా వైద్య నాథునికి పంచకావిళ్ళు అభిషేకముచేస్తే యిష్టసిద్ధి అవుతున్నదని యీ హిందుస్తాన్లో లో బహు ప్రసిద్ధి. ఆ పంచ కావిళ్ళు యేదే దంటే గంగోత్తరి, గంగా సాగర సంగమము కావిళ్ళు రెండు; హరిద్వారమువద్ద యెత్తే గంగ కావడి వొకటి; ప్రయాగలో యెత్తే కావడి వొకటి; జాంగీరువద్ద యెత్తే గంగ కావడి వొకటి; అంతు కావిళ్ళు అయిదు. యీ యీదా తా వై ద్యనాథస్థలముయొక్క కథయేమంటే పూర్వ కాలము నందు రావణాసురుడు కైలాసానకు వెళ్ళి శివుణ్ని నాలంకలో నీవు వసిం చవలెనని ప్ర్రాథి౯ంచి నట్టున్ను శివుడు మంచి దని ఒక లింగములో మూతీభవించి నన్ను దిగువ పెట్టకుండా నీలంకకు యెత్తుకొని పొమ్మని చెప్పినట్టున్ను విష్ణువుకు యీ వత౯మానము తెలిసి లోక సంరక్షణ పనికి నియమింప బడ్డ వాడు గనుక యీ తామసగుణ ప్రధాను డయిన రావణుని సమీపమందు శివుడు వసిస్తే వీడు మరీ శివప్రసాదము కలిగే కొద్దిన్ని సాధులను బాధపెట్టు ననే భయముచేత వుద కాధిపతి అయిన వరుణుని ప్రేరేపణ జేసి రావణుడు యీ జాంగీరువద్ద గంగ దాటి అడివి మధ్యే పోతూవుండగా రావణునికి జల బాధ బహుశా కలిగేటట్టు చేసి తాను వృద్ధ బ్రాహ్మణుని వేషము వేసుకొని ఆ లిం గము తీసి వుంచుకొని రావణుడు జల బాధ నివృత్తి చేసుకుని వచ్చే లోపల ఆ అరణ్యములో పెట్టి వెళ్ళినట్టున్ను ఆ లింగాన్ని పెల్ల గించడానికి శక్తి లేక లంకకు వెళ్లి పోయినట్టున్ను, పిమ్మట వైద్ది అనే గోపాలకుడు కాళహ స్తి కన్నప్పవలెనే అతిమూఖమయిన భక్తితో తో ఆరాధన చేశినట్టున్ను తద్వారా ఆ లింగము వేరు వైద్యేశ్వరుడు అయినట్టున్ను ప్రసిద్ధి గలిగి యున్నది.

[పుట 296]
కాశీయాత్ర చ రిత్ర ఆ స్థలము చుట్టున్ను అడివి బిల్వ మయముగా వున్నది. యీ దేశములోనున్ను ముఖ్యముగా బంగాళీలున్ను, యెండకాలములో బిల్వ పండ్లు షర్బత్తుచేసి బహుళ తాగుతారు. ఈ దేశపు బిల్వపండ్లు బహు గొప్పలుగా వున్నవి. పండిన వెనక బహుమాధుర్యముగా వుంచున్నవి. యీ బిల్వపండ్ల నిమి త్తము బిల్వ చెట్టుకు బహుకట్టు చేశియున్నారు. యీ చెట్ల కిందికి మనుష్యులను పోనివ్వరు. యీ జాంగీరువద్ద నొక తోటలో బిల్వ చెట్టు పనస చెట్టు కాచివుండగా నా మనుష్యులు పన సాకులు కొయ్యపో తే పనస చెట్లను విరచినా సమ్మతించినారుగాని పూజకు రెండు బిల్వదళములు కొయ్యనిచ్చినవారు కారు. యీ జాంగీరు స్థల ములో అమావాస్య ఆదివారము ఘటనమైనది గనుక మరునాడు అమావాస్య సోమవార వ్రత మిక్కడనే గడిపి సోమవారము మధ్యాహ్నము బయలుదేరి సాగివచ్చినాను. ఆ దినమునకు మ్యాచి౯ నెల ౧౬ తేది కహలుగాం అనే గొప్పవూరు చేరినాను. వూరివద్దను గంగమధ్యే రెండు చిన్న కొండలున్నవి. ఆకొండల మీద మానుష సంచారము లేదు. అడివి పెరిగియున్నది. ఈ వూళ్ళో అన్ని పదాధా౯ లున్ను దొరుకును. మయిథిలి బ్రాహ్మణులు, కనోజా బ్రాహ్మణులు శిం యిండ్ల దాకా యున్నారు. కరివేపాకు మన దేశము వదిలిన తరువాత అక్కడక్కడ ప్రయత్నముమీద దొరుకుతూ వచ్చి నది. ఈ వూరిలో ప్రతి పెరటిలోనున్ను కరివేపాకు చెట్లు కొల్లగా వేసి యున్నారు. కొత్తమల్లి మనిషి పొడుగున యీ దేశములో గడియ దూరము దాకా పరిమళింపుచు పుయిరు అవుచున్నది. యీ ధనియాలు కుసుం బా చెట్లతో కలిపి అభిని చెట్లతో కూడా నున్ను ప్రత్యేకముగా పొలాలలో నున్ను చల్లుతారు. దశణ మూంగేరి మొదలుగా గంగకు యిరుపక్కలలో పర్వత నము అవుతూ వున్నది. బజారాలో వచ్చేటప్పుడు ఆ పర్వతాలు వొక పక్క నుండేవయినా నాలుగు పక్కలా తిరుగుతూ వుండేటట్టు స్థిరముగా నుండే సూర్యుడు భూచలనము చేత వొక పక్కనుంచి వక పక్కకు వచ్చేటట్టుతోచే లాగు అగుపడుచున్నది.

[పుట 297]
ఆరం జాంగీరునుంచి కహలుగా ముకు వచ్చేలోపల భాగల్పూ రనే జిల్లాకసుబా గొప్ప షహరు వొకటి వున్నది. అక్కడ కలకటరు ఆ వూరి మొదలయిన అధికారస్థులు నివాసముగా వుండి వున్నారు. వద్ద నుండే గంగాధార యీ దినాలలో లోతు చాలనందున ఆ వూరికి వుత్తరముగా వుండే పెద్ద ధారలో యీ బజరాలు వస్తున్నవి గనుక దూరపుదృష్టి మాత్రము ఆ వూరిమీద కలిగినది. యీ గంగధార లను యీ పడవవాండ్లు దరియ్యా లంటారు. జలధార తక్కువయి తే యె దరియ్యా మరుగయా అంటారు. అస్తమానము లోపల ౧౭ తేది గురువారము పడమటి గాలి అనుకూలముగా కొట్టి నందున యీ దినము వుదయము మొదలు అ కోసుల దూరము మా బజరా సాగి వచ్చినందున రాజా మహాలు అనే గొప్ప వూరు చేరినాము. యీ వూరిలో నీలిమందు చేశే దొరలు మాత్రము నివాసముగా వున్నారు. యీ వూరివద్ద గంగలో రాళ్ళు వున్నవి. పడవలు జాగ్రత్తగా రావలసినది. యీ వూరు తోపులు, తోటలతో నిండి వున్నది. వొక మశీదు వున్నది. అది తురకల భక్తిని ఆకషిణంచే పాటిగా పురాతనముగా వుండి వున్నది. పూర్విక పు రాజులు కట్టినది వొక నల్లరాతి మహలు శిథి లమై యున్నది. సకలపదాధారాలు దొరుకును. పట్నా అనే షహరు విడిచిన వెనక శోధన చూడవలెన నే వేషముతో సుంకపు చౌకిదాలు యెవరున్నూ మా బజరాలవద్దికి చిన్న పడవలు వేసుకొని రావడములేదు. వారిని యిక్కడి కష్టం కలక టరులుపోయి వస్తూవుండే పడవలను నిండా తొందర పెట్టకుండా తాకీదు ' చేసినట్టు తోచుచున్నది. సుంకపువాండ్లు యీ దేశములో లోకులను చేసేతొందర అధికారస్థు అయిన దొరలకు తెలుసును. కాశిలో వుండే బూక్కు దొర యీ ప్ర్రసక్తి నాతో మాట్లాడే టప్పుడు 'ఈలాగే మా దేశమైన యింగిలాండులోనున్ను సుంకపువాండ్లవల్ల తొందర కలిగి ఔరంగజేబు చక్రవర్తి సోదరుడు షూజా క్రీ. శ. 1630 లో దీనిని కట్టెనని బిషప్ హెబరు వర్ణించినాడు.

[పుట 298]
కా శీ యాత్ర చ రిత్ర వున్నది. వీరికి అధికారము యివ్వక విధిలేదు. యిచ్చినందు వల్ల లోకులకు హింసగా వున్నద'ని వ్యసన పడుకున్నాడు. గస్థుల వర యీ దేశములో బంట్రౌతులు మొదలుగా శిరస్తా వుద్యో లవరకు జీతములు బహు స్వల్పము గనుక లోకుల వద్ద లంచాలు నిండా తీస్తారని గయా మేజిస్ట్రేటుదొర మే స్తరు జాకుసన్ దొరతో మాట్లాడునప్పుడు ప్రసక్తి వచ్చి అప్పుడు వారు చెప్పినది యేమంటే; పిడికిళ్లతో తో యెత్తి యీ దేశములో అధికారస్థులకు లోకులు లంచాలు యిచ్చేవాడికె పడియున్నందున జీతాలు మీ దేశమువలె యెక్కువ అప్ప చేసినా అధికారస్థులు అడగక పోయినా వాడి కె ప్రకారము లోకులు తెచ్చియివ్వవలసిన దాన్ని యిస్తూ వస్తురు గనుక ట్లో కుంఫిణివారికి యెక్కువజీతము యిచ్చేనష్టము ఒకటేగాని యెవరికిని క్షేమముండ నేరదని చెప్పినాడు. బరకదాసు అనే వొక ఠాణాబంఔతుకు యిక్కడ జీతము నెల ౧కి నాలుగు రూపాయలు. వాడి గుర్రము వగయిరాలకు మాత్రము నెల కి ౧౦ రూపాయలు సెలవు వుంటూ వున్నది. యిక్కడ జిల్లా మేజిస్ట్రేటు నాజరుకు సుమారు నెల ౧ కి నూట్కి తక్కువలేక వస్తూవున్నది. హిందుస్తానులో సై యాల్ యనులో నల్లవాండ్లలో నాజరు వుద్యోగము సర్వోత్తమ మని నిశ్చయముచేసినాను. మరివొకరికి తెలి యిక్కడ సకల కచ్చేరీలలోనున్ను లెక్కలు వగయిరా వానే భాష ఫాషీణ. యింకా యిక్కడ వాళే అక్షరములు శానా విధము లుగా వున్నవి. ఒకరికి వ్రాయ చదవ తెలిసినది యదు గనుక జాబులు మూలకముగా పనులు జరుగడము ప్రయాస. ఫాషి౯ లిపిమాత్రము సర్వమధ్యస్థముగా వున్నది. యిక్కడ వాళే లిపుల ఖుల్లను యేమంటే మహాజని యని సాహు కాలం లిపి వొకటి, బ్రాహ్మణి అని బ్రాహ్మలు గ్రంథాలు వారి శే లిపి ఒకటి, మోడి అనే మహారాష్ట్రపు లిపినొకటి, మారు వాడి అని మారువాడీలు వ్రాశే లిపినొకటి. ఇంకా కొన్ని లిపులు వున్నట్టు తోచుచున్నది. మగధ దేశ ములో మాగధి అని వొక భాష గయావళీలు అంతరంగముగా మాట్లాడు కొంటారు.

[పుట 299]
అరు యీగయావళీ లేమి, యీ దేశపు పంచగౌడ బ్రాహ్మణు లేమి వారి వటువులకు యెనిమిదో సంవత్సరమున వుపనయనము మాత్రము క్రమముగా చేస్తారుగాని ఆచిన్న వాండ్ల చేత అటుతర్వాత త్రికాలము లను సంధ్యవాపించే జాగ్రత చెయ్యడము లేదు. వివాహాదులు నాలుగు దినముల దీక్షతో చేస్తారు. నిశ్చితాధ౯ ము మాత్రము కొన్ని నెలలకు ముందే చేసివుంచుతారు. ప్రవేశ హోమము శేషహోమము పాణి గ్రహణము యీ ముఖ్య కృత్యములు కద్దు. మాంగల్య ధారణము మొదలయిన లౌకిక లాంఛనలు దక్షిణదేశము వలెనే నడవడము లేదు. జాతా శౌచాదులు శృతి స్మృతి ప్రకారము ఆచరించుతారు. గంగకు సమీప ప్రాంతములందు వశించేవారు, యెవరు దేహము వదలినా దేహమును యధోచితముగా కర్మ నిమి త్తము తప్తము చేసి గంగలో విడిచి పెట్టు తారు. కిమ౯ ప్రసక్తి లేనివారి దేహములు వొక నిమిత్తము లేక గంగలో విడిచి పెట్టడమే ముఖ్యముగా జరుగు చున్నది. యిక్కడి పంచాంగాలలో గ్రహ దృష్టులు సాధించి వ్రాయు. చున్నారు. తిథివార నక్షత్ర యోగకరణాదులు దక్షిణ దేశపు పంచాంగానికి గడియ యెచ్చు తక్కువగా సరిగా వుంచున్నది. పంచాం గాలలో వివాహోపనయన ముహూత విచారణ బహుశః లోకులు చేయుచున్నారు. శివాలిఖిత మని వొక ప్రయాణ ముహూర్త నిర్ణయ గ్రంథమున్నది. దాని ప్రమేయము సాంబమూర్తి త్రిపుర సంహారము చేయబోవు నప్పుడు తలచిన కాలమందు ముహూతము దొరికేటట్టు ఆ గ్రంథము లోకోపకారముగా చేసినాడట. జాతక సంవత్సర ఫలాలు గొప్ప వారికి జ్యోతిషికులు వాసియిస్తూ వస్తారు. కాశీప్రయాగలో దక్షిణ దేశస్థులేమి, యిక్కడి ఉత్తర పశ్చిమ తూపు దేశస్థులేమి అనేక ధమాకాదులను కాశీతంబు రాయడి అధీన ముగా దక్షిణ దేశస్థులు కాశీ మొదలయిన ధమాకాదులను చేసినట్టు చేసి అనేక గుమాస్తాలగుండా నడిపిస్తూ వుండేది. నడుస్తున్నదా లేదా అని సకా౯రుతరఫున విచారణ లేదు. దక్షిణ దేశపు సౌరమాన చాంద్రమాన నక్షత్రమానాలకున్ను,

[పుట 300]
కాశీ యాత్ర చ రి త్ర అ ర 3 యీ దేశపు బాహ౯స్పత్యమానానికిన్ని పదకొండు సంవత్సరాలు వ్యత్యాసము కావలసిన దేమని విచారణచేయగా మన దేశములో సౌరమాన సంవత్సరానికి అప్పటప్పటికి అధికమాస క్షయమాసాలు రావడముచేత సరిపడుతూ వస్తున్నదనిన్ని బాహ౯ స్పత్యమానము 3౬౦ దినములకు కొంచము తక్కువగా వొక సంవత్సరానకు బృహ సృతి చారప్రకారము వస్తున్నది గనుక ౩౬౫ దినములు కలిగిన సౌరమాన సంవత్సరముతో యేకముగాక దినములు పేరట ౦౦ సంవ త్సరములు యిప్పుడు వ్యత్యాస మయినదని తెలిసినది. యీ దేశములో తమలపాకులు గొప్పవారు ఆరునెలలు సంవ త్సరముదాకా కాపాడి వేసుకుంటారు. సాధారణులకు నిండా మంచి ఆకులు దొరకవు. తాంబూలము యిచ్చే సంప్రదాయ మేమంటే వొక సారి నమిలేపాటిగా "రెండు మూడు ఆకులు అందుకు తగ్గ పోక పొడి, సున్నము, కాచు, పెట్టి ఒక పట్టిగా కట్టుతారు. ఆ పట్టి విడిచి చూడ కుండా నోట్లో వేసుకుని నములుతారు. తాంబూల చర్వణము యీ దేశ ములో విస్తారముకద్దు. కాచును కత్తా అంటారు. కాచు లేక తాంబూ లము వేసుకోరు. ఆ కాచును గొప్ప వారు పక్వము చేసి పరిమళద్రవ్యా దులు మిశ్రముచేసి మొగిలి పూ రేకులలో కడ్లుగా పోశిపెట్టి వుంచు తారు. దక్షిణ దేశపు వక్కలు వండే జాడగా పచన మయిన నిండు వక్కలు కాశీ పట్నా మొదలయిన గొప్ప షహరులలో యెక్కువ వెలకు దొరుకుతున్నవి గాని దాన్ని ఈ దేశస్థులు యెవరున్ను వేసు కోవడము లేదు; పోక లే అందరు సాధారణముగా వాడడము. గయామహాక్షేత్రములో మధుగయా అని చైత్ర వైశాఖ మాసములలో గయావజనము చేయడమున్ను, పితృగయా అని మహా లయ పక్షములలో గయావజనము చేయడమున్ను ముఖ్యము లని పురాణసిద్ధముగా నున్నవి. వీటిలో మధుగయ చేయడము బహు సౌకర్య కాలములో తటస్థ మవుతున్నది గనుకనున్ను బంగాళీ దేశ స్థులు మాతాపితృలు మొదలయిన దేహసంబంధికుల మీద అతి ప్రీతి సౌరసంవత్సరం 365 దినముల 6 గంటల 12 నిముషములు 30 సెకన్లు 12 చాంద్రమా సములు 354 దినములు 8 గంటల 48 నిమిషముల 34 సెకన్లు.

[పుట 301]
విశ్వాసములు కలవారు గనుకనున్ను, కలకత్తా దేశమునుంచి నూరారు నావాలు చేసుకొని నా యెదట యిప్పుడు వ స్తున్నారు గనుక యెక్కడ రాత్రిళ్ళు దిగినా అయిదారు నావాలు నాతో కూడా దిగుతూ వస్తు న్నవి. యీ పా ప్ర్రాంత్యములలో రాత్రిళ్ళు నావాలు ఒంటిగా మనిషి కట్టు తక్కువగా దిగి వుంటే దొంగలు తేలికెగా వుండే కి స్త్రీలు అనే నావాలమీద వచ్చి కొళ్ల పెట్టుక పోతారని వాడుకుంటారు. యిప్పట్లో అటువంటి దుమా౯గములు శౌనా మట్టుపడ్డట్టు టు తోచపడుచున్నది. మయిన లోగడ వ్రాశినంతలో శాస్త్రయుక్తి చోదిత ద్వైతమతము ప్రసిద్ధముగా మధ్వాచార్యులవారు వుద్ధరించి దక్షిణ దేశములో బహుముదిని తదనుష్ఠాన పరులుగా నున్ను యేపకారు చుకున్నట్టు యీ దేశములో యెవరినిన్ని లో పరుచు కోలేదని వాసు కుని ఉంటిని. గయామహాక్షేత్రము ప్రవేశించిన వెనక గయావళీల మతము విచారించగా వారు మధ్వమత ప్రవిష్టులుగా నున్ను దక్షిణ దేశపు సత్యపూణ౯ పీఠపు శిష్యవగణ ముగానున్ను తెలియవచ్చినది. యీ యీ గయావళీలు మాత్రము యింత దేశములో మధ్వ మతానికి లోబడ వలసిన కారణ మేమని విచారించగా వాయుపురాణ ప్రకారము యాగాధ౯మై వీరు బ్రహ్మకల్పిత బ్రాహ్మణులు గనుక నున్ను ధ రు౯ ప్రజా వృధ్యధ౯ం వణాంతర స్త్రీలను పరిగ్రహించి నారు గనుకనున్ను యిక్కడి బ్రాహ్మణ మండలి యీ గయావళీలను తమ సముదాయములో కూచుకోక గయావ జన కాలములలో మాత్రము వాయుపురాణ ప్రకారము వీరిని తగురీతిని ఆరాధన చేయుచు నుండగా మధ్వమత ప్రకటనాధము యే నూరేండ్ల కిందట మధ్యమతో యే ద్ధారకులు యీ దేశమునకు వచ్చినప్పుడు అందరికి యిక్కడ వెలిగా వున్న గయావళీలు అందరున్ను యిక్కడ అనంగీకారము చేశిన మతాన్ని అంగీకరించి తమంతట తాము యిక్కడ వొక ప్రత్యేక మతానుసారులుగా వుండడము యుక్తమని నిశ్చయము చేశి మధ్వమత సంకేతాలకు అన్నివిధాలా అప్పుడు లోపడినారు. మతోద్ధారకులు దావిడాచారాలు యావత్తున్ను వీరికి బోధ చేసి తదారభ్య ద్రావి ఢాన్నము భోజనము చేసేటట్టు వీరికి యిచ్ఛను కలగచేసినారు. ఆ

[పుట 302]
కాశీయా త్ర చ రి త్ర త్ర రిత్ర యిచ్ఛమాత్రము యిప్పుడు నిలిచి వున్నది గాని, వారు బోధ చేసిన ఆచార వ్యవహారాదులు దేశస్థుల సాంగత్యము చేత క్రమక్రమశః ఖిలపడుతూ వచ్చినది, వాయుపురాణ పకారము గయావళీలను గయావ జనక్రియలు చేయడములో ఆరాధన చేయవలసినది అగత్యము గనుకనున్ను, దావి డాచార ప్రకారము పిండదానాత్పూర్వము అన్న శ్రాద్ధము చేయ డము ముఖ్యము గనుకనున్ను, గయావళీలు దావిళ్ళు పచనము చేసిన అన్నము భోజనము చేసేటట్టు సమ్మతించినారు గనుకనున్ను, చటకము మొదలైన శ్రాద్ధాలు చేసి గయావళీలకు ఆమం మొదలైన భక్ష్య యోగ్య వస్తువులు యిచ్చే టంతకన్నా అన్న శ్రాద్ధానికి గయావళీలను బ్రాహ్మణాథ౯ము చెప్పేటట్టు దక్షిణ దేశస్థులు నిశ్చయము చేసినారు గాని యేకారణము చేతనున్ను గయావళీలు పక్వముచేసిన అన్నమును దావిళ్ళు పుచ్చుకునేటట్టు సమ్మతించినవారు కారు. తదారభ్య గయా వళీలు ద్రావిళ్ళవల్ల యీపాటి జరిగే గౌరవమును కాపాడుకోవలసి ద్రావిడ దేశస్థులు భోజనము చెయ్యకనుండేవారి చేతి పక్వాన్నము తామున్ను భుజించకుండా ద్రావిడాచార ప్రకారము నడిచేవారమని అభినయిస్తూ కాలము గడుపుతూ వస్తున్నారు. యాభై అరవై యేండ్ల క్రిందట సత్యపూణ౯ వీఠస్థులు యీ ప్రాంతముల వచ్చివుండి గయా వళీలకు సమాశయణము చేసి పూజ గైకొని పోయినారు. యిప్పుడున్ను పునా శ్రీమంతుడు మొదలయిన గొప్పవారి గయావళీలు మాత్రము యథోచితముగా యజమాన ప్రీత్యథమై బ్రాహ్మణ నిత్యకమా౯లు జరుపుకుంటారు. షలున్ను యీ బ యీ నేను చేసిన పద్దెనిమిదవ ప్ర క ర ణ ము మనలో పేరుగలిగిన యాభై ఆరు దేశాలు వాటి చెప్పన్న భో బ్రహ్మాండములో యేపక్క వున్న వని విచారించగా దేశాటనము చేత నాకు కలిగివుండే స్వానుభవము చేతనున్ను, నా వినికిడి వల్లనున్ను, నేను నిశ్చయము చేసినది యేమంటే ఆ దేశాలంతా కమ౯ద్వారా బ్రహ్మానుసంధానము చేసే 'యిండి


---


<a id='chapter-15'></a>

# పదిహేనవ ప్రకరణము: పట్నా నగరము & దానాపూరు

**బీహార్ రాజధాని పట్నా, గంగాతీర బజారులు, జామపండ్లు, బ్రిటిష్ కోర్టులు**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** పట్నా (పాటలీపుత్రం) షహరు వర్ణన, దానాపూరు నుండి ఆరు కోసుల విస్తీర్ణం, గంగా పడవలు, ప్రసిద్ధ పట్నా జామపండ్లు (గొయ్యా పండ్లు), పట్నా దేవి మందిరము, గోపీనాథుని ఆలయం, కలెక్టరు-జడ్జి కోర్టులు, పాటక్కుల రక్షణ తలుపులు.

[పుట 303]
98€ యా' అని నామ ధేయము కలిగిన కన్యాకుమారి మొదలు కాశ్మీరము లోపలనే వున్నవిగాని అన్యత్ర కాదు, అని నిశ్చయము చేసినాను. అయితే బహు దినములుగా యీ భూమి తురకల చేత ఆకమింపబడి దేశ సరిహద్దులు తెలియకుండా భూమిని కలిపి వారు యేలుతూ వచ్చి నందుచేత యిప్పట్లో ఆ యాభై ఆరు దేశాల సరిహద్దులు అన్ని కని పెట్టి వ్రాయడానకు ప్రయాసగా నున్నది. అయినా ఆ యాభై ఆరిం టిలో అనేక దేశాల సరిహద్దులు కనిపెట్టి వాయవచ్చును. మనము వసించే భూమితోకూడా ఊధ్వ లోకాలు మేడు; అధోలోకాలు యేడు. వాటిస్థితి యెక్కడ నని విచారించగా నా బుద్ధికి తేటపడ్డది యేమంటే, పయిన వ్రాశిన పదునాలుగు భువనములు యీ బ్రహ్మాండమునకు అంతభూతము లని నిశ్చయపడ్డది. అది యెట్లంటే యీ బ్రహ్మాండము కోడిగుడ్డు ఆకారముగా వున్నదని మన శా మున్ను మతాంతరస్థుల భూగోళ శాస్త్రములున్ను యేక వాక్యత పడి వున్నవి. మన గణిత శాస్త్ర ప్రకారముగా నున్ను శాస్త్ర ప్రకారముగా నున్ను యితర మతాంత రస్థుల గణిత శాస్త్రాల సమ్మతిగా నున్ను యీ బ్రహ్మాండానికి ౧౮O యీ భాగములుగా చేసి అందులో మధ్య ప్రదేశాన్ని మనవారు నిరక్ష. దేశమనిన్ని, జాతుల వాండ్లు'లయన్ ' అనిన్ని పేరు పెట్టి వున్నారు. గనుక ఆ నిరక్ష దేశానకు వుత్తరము యేడులోకములుగానున్ను, దక్షి ణము అధోభాగమునందు యేడు లోకాలుగా నున్ను మన వారు నియమించినారు. వుత్తరము పూర్వభాగమందు వుండే యేడు భువ నములలో మానుషనివాస భువనము వొకటి. దీనికి పై అంతస్థు అంత స్థుగా మనుష్యవేక్షయా దేవతాస్వరూపులుగా వుండే వారు సృష్టికోటి తారతమ్యాల ప్రకారము శుద్ధ సాత్విక గుణప్రధానులై శీతల భూప్రదే శాలలో ఆనందింపుచు నుండే లాగు తోచుచున్నది. యీ లోకము లను స్వగ౯ మత్య పాతాళలోకము లని మూడుగా చెప్పుచున్నారు. నిరక్ష దేశమునకు దక్షిణముండు అధోభాగమున తమోగుణ ప్రధాను లైన రాక్షస భూత ప్రేత పిశాచాదులు వారి వారి తారతమ్య ప్రకాశ రము అంతస్థులుగా వసింపుచునుండేలాగు తోచబడు చున్నది. మనుష్యనివాసభూమికి ఊధ్వానాధః ప్రదేశములలో వసించ

[పుట 304]
ఊ శ్రీ యా త్ర చ రీ త్ర అర ఓ వారిని మనుష్యులు చూడనున్ను, సహవాసము చేయనున్ను అహుణులు కారు గనుక మనుష్యులు చేసిన నావాలు 3 మొదలయిన జలయంత్ర ముల చేత దేవతలనున్ను, రాక్షసులనున్ను నరులు చూడక నుండే కొరకు యీశ్వరుడు నిరక్ష దేశమునకు దక్షిణభాగము నందున్న సముద్రము యిసకదిబ్బలతో మిట్టాపల్లాలు చేసి వుత్తరవుపక్క నీళ్లు రాయివలె మట్టిఅయ్యే అయిస్సు అనే శీతమును కల్పించి ఆ ప్రాంతముల మానుష సంచారము లేకుండా చేసినాడు. యీ బ్రహ్మాండము యొక్క రెండు చివరలలో రెండు ధృవనక్షత్రము లుండేటట్టు మనశాస్త్ర నిశ్చయము. ఆ ధృవ నక్షత్రాలను జాతుల వాండ్లు నారుపోల్, సవుతో పోల్ అను చున్నారు. కన్యాకుమారివద్ద దక్షిణ ధృవ నక్షత్రము లెస్సగా అగు పడుచున్నది. వుత్తరధృవనక్షత్రము సాధారణముగా మనమందరమున్ను దశ౯నము చేయుచున్నాముగదా. యీ బ్రహ్మాండముయొక్క గాత్రా నకు మన శాస్త్రజ్ఞులున్ను, జాతుల వారున్ను వొకసుమారుగా భాగలు కట్టినారుగాని లంబ మనే నిడుపు నిరక్ష ప్రదేశద్వారా యీం భాగల ప్రమాణ మని నిష్కష౯ అయినట్టు లంజమనే గాత్రభాగ సంఖ్య యెవరికిన్ని నిశ్చయముగా తోచినది కాదు. మనము లంబము లంజ మనిచెప్పే యీ బ్రహ్మాండము యొక్క నిడుపుగా త్రములయొక్క సంజ్ఞ లను జాతుల వాండ్లు ల్యాటైట్యూడు అనిన్ని ల్యాంజైట్యూడు అనిన్ని అంటారు. మానుషకోటి కన్నా సర్వోత్తమములైన దేవతలు, యక్షులు, కిన్నరులు, కింపురుషులు, గంధర్వులు మొదలయిన వుత్తమ దేహులు మానుషకోటి ఆరాధనకు అహుజులు గనుక నున్ను వారికి మత్స్యము లకు యీత సహజమయినట్టు అణిమాది సిద్ధులున్ను సహజము గనుక నున్ను వారిని మానుషకోటి ఆరాధన చేసినంతలో బ్రహ్మ విష్ణు మ హేశ్వరు లని మనవల్ల చెప్పబడే తిమూతు లేమి, యింద్రాది దేవతలేమి యీకమ భూమిని వసించే వారిచేత యాగాదులు మొద లైన సుకర్మాదుల ద్వారా ఆరాధింపబడి యీకమ భూమిలో వారు ప్రత్యక్ష పరోక్షాణాల ద్వారా మనతో కలిసి మనయొక్క అభీష్టము లను సిద్ధిచేయుచున్నా రని తోచబడుచున్నది. సాత్వికగుణ ప్రధానులను

[పుట 305]
చూస్తే తామసగుణ ప్రధానులకు ద్వేషబుద్ధి జనించడము సహజము గనుక, తామసగుణ ప్రధాను లయిన రాక్షసులు మొదలైన వారికిన్ని సాత్విక గుణప్రధానులైన దేవతలకున్ను యుద్ధములు పురాణోక ముగా వుండేలాగు అప్పుడప్పుడు సంభవింపుచు వచ్చినట్టు తో తోచు చున్నది. వశిష్ఠాదులుగా వుండే మునులు జన్మముచేత మానుష దేహు లైనా వారు చేసిన సుకమముల చేత దేవ దేహులై దేవ సమాను లైనారు. గనుక సాత్విక గుణప్రధానమైన దేవలోక సంచారములు వారికి కలిగి వుండేటట్టు తోచబడుచున్నది. విరజానది సన్నిహితమైన విష్ణు నివాస వైకుంఠమున్ను, సాంబమూతికా నివాసమైన కైలాస పర్వతమున్ను 'మొదలైన వుత్తమ ప్రదేశములు మనకు పూర్వమున నుండే ఆరు భువనములలోనే వున్నవి. యీ కమ౯ భూమిని వసించే మానుష మండలిలో కొందరు తామసారాధన ప్రియులై తామస గుణ ప్రధానులైన భూత ప్రేత పిశాచ రాక్షస గణాలను వుపాసన చేయుచూ వచ్చినారు గనుక వారి ప్రదేశమున్ను యీ మానుష నివాస భూమియందు కలిగి వారున్ను అతి తామసారాధనలచేత సర్వే శ్వరుని కటాక్షము సంపాదించినవారై సాత్విక గుణప్రధాను అయిన దేవతలను ధిక్కరించేపాటి సామధ్యము కలవారై నారు గనుక వారు అటు తర్వాత తమ్మున ఆరాధించిన వారియందు అనుగ్రహము చేయుచు తమంత వారినిగా వారిని చేయుచూ వచ్చినట్టు తో చబడుచున్నది. లవణేక్షు సురాదులనే యేడు సముద్రములు ప్రత్యేక ప్రత్యేక ముగా నున్నవా లేక వొక సముద్రములోనే ఆ యేడు సముద్రాలున్ను అంతభూతములా అని విచారించగా మన పురాణాదుల రీతిగానున్ను మతాంతరస్థుల పురాణాదులరీతిగానున్ను సృష్టియొక్క ఆదిలో లోకా రాధ్యుడు జలాణ౯ వముగా వున్న బ్రహ్మాండములో జలమును తొలగ తోసి మృత్తికను కలుగచేసినట్టువున్నది గనుక అటుతర్వాత పిండాండ ములయొక్క వాసాధ౯ము కలగచేసిన భూమి వినాగా మిగిలిన ప్రదేశ మంతా బ్రహ్మాండములో జలమయముగా వున్నది గనుక నున్ను ఆ జల రాశి సమూహానకు సమష్టి పేరు సముద్రము గనుక నున్ను సముద్రము వొక టేగాని అనేక సముద్రములు వుండ నేరవు. అయితే

[పుట 306]
అరణ సముద్ర సంచారులుగా నుండే జాతుల వాండ్లు సముద్రములో నుండే ప్రదేశాంతరములు గుతుఁ తెలిసేకొరకు బ్లాకిసి, రెడ్డుసీ అని పేళ్ళు పెట్టినట్టు మన పూర్వపు పౌరాణికులు దేవతలు మొదలైన సిద్ధస్వరూ పులు వసించే ప్రదేశములు ఈ బ్రహ్మాండములో ఫలానితావులు అని గుతుఁ తెలి పేకొరకు వొక జలరాశిలోనే యిది లవణ సముద్ర ము యిది యిక్కసముద్రమని యేపకారచినట్టున్ను ఆ మధ్యనుండే దివ్యభూ ఖండములను జంబూ ప్లక్ష అనే సప్త ద్వీపాంతరములుగా యేప రచి నట్టుగానున్ను తోచబడుచున్నది. సృష్టి యొక్క క్రమము విచారించగా మొదట అయిదు మహా భూతములు వుద్భవించినవి. వాటి పేళ్ళు వృథివ్య స్తేజో వాయ్వాకా శాలు. ఆకాశభూతము శుద్ధ శూన్యమయినా సర్వవ్యాపకముకనుక అదే పర తత్వమైయుపనిషద్వాక్య ప్రకారము తనవల్ల వాయువు, దానివల్ల అగ్ని, దానివల్ల జలము, దానివల్ల భూమి అని యిట్లు సృజించెను. ఆ కా శము గాక మిగిలివుండే నాలుగు భూతములలోనున్ను వాటియొక్క సృష్టి పరంపరలోనున్ను ఆకాశ మహాభూతము యొక్క సంకల్ప స్వరూప మైన మాయాశక్తిన్ని, సర్వకారణమైన ఆకాశ భూతమున్ను లీన 'ములై యున్నవి. వాయువు మొదలైన మహాభూతములు నాలు గింటిలో మాయాశక్తి చైతన్యము విస్తారము ప్రతిఫలించే స్త్రీ భూతములు "రెండు; ఆకాశభూతసంబంధమైన పురుష చైతన్యము విస్తారము ప్రతిఫలించే పురుష భూతములు రెండు; అంతు మహా భూతములు నాలుగు. అందుకు దృష్టాంతము యే పురాణములో విచా రించినా భూమినిన్ని వుదక రాశినిన్ని స్త్రీలింగాలుగా చెప్పుతూ వచ్చి నారు. ఆ అయిదు మహాభూతముల ద్వారా సంకల్ప ప్రకారము అనేక బ్రహ్మాండాలను సృష్టించి వాటిలో అంతభూతమయిన అనేక కోటి ప్రకృతిగలపిండాండాలను పరమాత్మయనే ఆకాశ భూతమసృష్టించినది. ఆ ప్రకారము సృష్టి అయిన అనేక బ్రహ్మాండములలో వుండే ప్రకృతి గల దేవమానుషులు మొదలైన దివ్యదేహాలంతా పరతత్వ మయిన ఆకాశ మహాభూతము యొక్క ప్రత్యక్ష సృష్టి గనుక ప్రకృతి గల దేహములన్ని పంచభూతాత్మకములుగా వుంచున్నవి గనుక ప్రకృతి

[పుట 307]
తి దేహాలకు బ్రహ్మానుసంధానము చేయదగిన శక్తి పుట్టే వరకు భగవద్గీతా వాక్యమైన 'వాసాంసిజీణాని' అనే వాక్యపకారము దేహాంతరములు కలవు. ఆప్రకారము పరతత్వమువల్ల సృష్టిచేయబడిన ప్రకృతి దేహాల రక్షణనిమి త్తము గాను వాయు మహాభూతము తిర్యగ్దంతుకోటి అయిన పశువులు మొదలైన ప్రత్యక్ష జీవరాసులను సృష్టించెను. అవి పర తత్వముయొక్క సృష్టి కావు గనుకనున్ను పశువులు మొదలయిన దేహ ములలో పరతత్వముయొక్క ప్రతిభాతి తగ్గ ప్రకృతిలేదు గనుకనున్ను ఆ జంతుకోటికి దేహాంత గాలున్ను లేవు. యంత్రములవలెనే వాటిలో ప్ర్రాణవాయువు నిలిచివుండేవరకున్ను చరింపుచునుండి దేహములో ప్ర్రాణవాయువు వదలగానే దేహాంతరములేక యంత్రము పగిలిపోయి నట్టు విచ్ఛిన్న మైపోవును. అయితే తిర్యగ్జాంతం కోటి ముఖ్యమయిన మహా వాయుభూతముయొక్క సృష్టి గనుకనున్ను ఆ జంతుకోటిలో ఆకాశ భూతవ్యాప్తి ప్రత్యక్షముగా లేకపోయినప్పటికిన్ని వాయుమహాభూత సమేతముగా కొదవ నాలుగు మహాభూతముల వ్యాప్తి సంపూణ౯ ముగా నుండుటచేత ఆ జంతుకోటి దేహములలో పంచేంద్రియములు గలిగి ఆ యింద్రియాల ప్రేరేపణచేత ఆహార నిద్రాభయ మైథునాదు లున్ను బాల్య యౌవన కౌమార వార్ధక దశలున్ను వాటికి వున్నవి. అయితే అవి తల్లి బిడ్డ అనే వ్యవస్థలేక మూఢత్వముతో చిన్న దేహాలను పెద్ద దేహములు ఆహారము చేసికొంటూ వుంచున్నవి. పరతత్వముయొక్క సృష్టిఅయిన ప్రకృతి దేహుల సంరక్ష ణాధ౯మని ఆ ప్రకారము వాయుమహాభూతము సృష్టించిన తిర్యగంతు కోటిచాలదని తోచి అగ్ని మహాభూతమువల్ల వృకాదులు ధులు సస్యాదులు, తృణాదులు మొదలయిన అచేతన వస్తుకోటి వాయుభూత సృష్టి యైన జంతు రక్షణ కొరకు సృష్టించబడినది. జంతురక్షణకొరకు తద్వారా అగ్ని సృష్టించిన వృక్ష గుల్మ సస్యాదులకున్ను, పరతత్వ వ్యాప్తిన్ని, వాయుభూతవ్యాప్తిన్ని అంతు రెండు వ్యాప్తులున్ను లేనందున ' పంచేంద్రియ వ్యాపారములు తజ్జనితమైన ఆహార నిద్రా భయ మైథునములు లేక నున్ను జాగ్రత్స్వప్న సుషుప్తులనే అవస్థా త్రయము లేకనున్ను స్థావర రూపములను వహించి బాల్యము యౌష కలిగి ఓష

[పుట 308]
కా శీ యా త్ర చ రి త్య్ర యాత్ర చరిత్ర నము కౌమారము వార్ధకాక మున్నని చెప్పంబడుచున్న దశలున్ను జలాకషణ చేసే శక్తియున్ను ఇవి మొదలైనవి మాత్రము కలిగి ఆ సృష్టికోటిలో వుంచున్నది. పైన వ్రాసిన సృష్టి పరంపరకు వృద్ధి కరముగానున్ను పోషణాధ౯ ముగానున్ను అప్పు మహాభూతము నదన ద్యాదు లేమి, మేఘాదులేమి, యివి మొదలగు వాటిని సృష్టించినది గనుక యీ అప్పు మహాభూతము యొక్క సృష్టి సమూహములో పైన వ్రాసిన ఆకాశము వాయువు అగ్ని యీ మూడు భూతముల వ్యాప్తిన్ని లేకవుండినా అప్పు భూత సృష్టి అయిన సదనాద్యాదులు అత్యద్భుత చలన చర్యతో మాత్రము ప్రవహింపుచున్నవి. పైన వ్రాసిన నాలుగు మహాభూతములయొక్క సృష్టికోటికి ఆధారముగా నుండే కొరకు పృథివీ మహాభూతము మృత్తికయు పర్వతాదులున్ను శిలామయాదులు మొదలయిన వాటిని సృష్టించినది గనుక ఈ సృష్టిలో మిగిలి వుండే నాలుగు మహాభూతముల వ్యాప్తి లేక పృథివీ భూత వ్యాప్తి మాత్రము కలిగినందున శుద్ధస్థావరములై నిలిచియున్నవి. అయితే పృథివీభూతమయొక్క సృష్టి అయినందున స్థావరములు సమస్తానకు ఆధారముగానున్ను అన్నిటిని పోషించే శక్తిన్ని కలగ చేసుకొనివున్నవి. ప్రకృతులనగా ఆకాశభూత జన్యములు. ప్రకృతిస్వరూపములు శుద్ధ శూన్యములయినా ప్రతిభాతి యోగ్యములైన శుద్ధ సంకాశములు. వాటికి రసగుండ్లను సామ్యానకు తీసుకొని రావచ్చును. ఆ ప్రకృతులు పంచేంద్రియములలో ప్రవతిస్తే పంచభూతాత్మకమైన దేహము లయి ఆ ప్రకృతులకు సర్వాంతర్యామి సాన్నిధ్యము కావడమువల్ల అందులో నొక ప్రతిభౌతి పుట్టి, ఆ ప్రతిభాతి జీవాత్మగా వుద్భవించి వున్నది. అట్లా జనితమయ్యే అనేక బ్రహ్మాండ సృష్టి సంకల్ప స్వరూప మయిన మాయాశక్తి అని తెలియవలసినది. పైన వ్రాసిన ప్రకృతి, జ్ఞాన మనిన్ని వ్యక్తి అనిన్ని చెప్పబడుతూ వున్నది గనుక ఆ పకృతికి పంచ భూతాత్మక దేహముయొక్క చేష్టల కొద్ది శుద్ధత్వము మించుతూ తక్కువ బడుచూ వచ్చుచున్నది. శుద్ధత్వము మించే కొద్ది పరమాత్మ ప్రతిభాతి బహు స్వచ్ఛముగా అవుచూ జీవాత్మ పరిశుద్ధు డవుతూ

[పుట 309]
వస్తాడు. ప్రతిభాతి తక్కువపడే కొద్ది జీవాత్మ అశుద్ధు డవుతూవస్తాడు. ప్రకృతిలో పరమాత్మ ప్రతిభాతి పరమాత్మ సదృశమై పరమాత్మ తేజోంశము పూతి౯గా సంబంధించేవరకు యీ ప్రకృతి కష్టసుఖములు అనుభవింపుచు వచ్చుచున్నాడు. పైన వ్రాసిన పాంచభౌతిక దేహ నివాసి అయిన ప్రకృతిని ఆత్మ అని పెద్దలు అనుచున్నారు; అందులో ప్రతిభాతి అయ్యే పరమాత్మప్రతిబింబాన్ని అంతరాత్మ అను చున్నారు; ప్రతిభాతిని కలగచేసే వస్తువు పరమాత్మ అని అంటారు. ఆత్మ, అంతరాత్మ, పరమాత్మ, అనేవ స్తుత యము దేవ మాను పొది దివ్య దేహములలో అంతరించి వున్నవి. యీ దేహములలోని ప్రతిభాతులన్ని పరమాత్మవల్ల సృష్టి అయిన విన్ని, పరమాత్మ సమ ములున్ను అయినందున యిని పాంచభౌతిక దేహములు అయినవి. అటువంటి ప్రకృతి దేహములు యీ అడుగున వ్రాసిన భూతపంచకము ఆత త్మత్ప్రయమున్ను అనేటి యెనిమిది వస్తువులతో వృద్ధి అవుతున్నవి. యీ యెనిమిది వస్తువులతో వుండేవి స్థూల దేహములని పేరు వహించి వుంటున్నవి. స్థూల దేహాకృతి పూర్తిగా కిందవాసిన పాణి పాదాదు లయిన అవయవాలతో యేర్పడగానే కింద వ్రాసిన జ్ఞానకర్మసాధనము లైన యింద్రియాలు జన్యములై ఆ యింద్రియాలకు ఆ యింద్రియాలకు పటుత్వము రాగానే వాటి సమూహాన్ని సూక్ష్మదేహ మని అనుచున్నారు. యీ సూక్ష్మదేహము శబ్ద స్పశ౯ రూప రస గంధాలను గ్రహింపుచు జాగ్ర దవస్థలో బహు వ్యాపారములు విరామము లేకుండా చేయుచున్నది. అందులో వాక్చఝుళోత్ర జిహ్వాయాణా లనే పంచేంద్రియములు బహు వ్యాపారమువల్ల అలియగానే మనస్సనే ఇంద్రియము తమకు యజమానుడు గనుక ఆ మనస్సనే యింద్రియములో లయించిపోవు చున్నవి. తర్వాత ఆ మనస్సనే యింద్రియము తాను అలిశేవరకు స్వప్నావస్థ అని వొక అవస్థను కల్పించుకొని ఆ అవస్థలో బహు వ్యాపారములను యేకాంతముగా చేయుచూ వుంచున్నది. ఆ మనస్సనే ఇంద్రియానకు అలసట పుట్టగానే అది ఆత్మ అనే జీవునిలో లయించి పోవుచున్నది. ఆలాగు మన స్సనే యింద్రియము ఆత్మలో లయించి నప్పుడు సుషుప్తి అవస్థ యని అనిపించు కుంచున్నది.

[పుట 310]
కా యా త్ర చ రిత్ర. చ 8 కన్నిటికి వాయుభూతజన్య మయిన తిర్యగ్దంతు దేహముల త్వక్కు చర్మము మాంసము మొదలైన అన్ని వస్తువులు కలిగినా వాటివల్ల శిరః పాణిపాదావయవాలు వుద్భవించినా అవస్థాత్రయము ఇంద్రియాలద్వారా వున్నా ఆకాశానికి బదులు వాయు అంత రాత్మ అయి వాటి ఆత్మలను కల్పించెను గనుక ప్రకృతి దేహాలవలెనే ఆర్య గంతువులు సుషుప్త్యవస్థా నంతరము 'యీ వరకు సుషుప్తి యనే అవస్థను నేను పొంది వుంటిని' అని అనుకోవడానకు నాటి దేహము లలో వస్త్వంతరమును తెలివిన్ని లేదు. ఆ వస్తువే పరమాత్మభాతి అని తెలుసుకోవలసినది. అగ్నిభూతేజన్యమైన వృక్షాదులలో అగ్ని మహాభూతమే వాటికి ఆత్మగా తన ప్రతిభాతి ద్వారా యేపూడి నందున ఆ సృష్టికోటిని తీర్వదఁతువులకున్ను భిన్నముగా మరివొక విధ మయిన త్వక్ చమ౯ మాంసాదులతో వాటి దేహములు యేపడి శిరఃపాణి పాదాలుగా వుండే అవయవములు పరిష్కారముగా యేప౯ డక యింద్రియములు జనించక బీజాంకురాలను మాత్రము కల్పించు చున్నది. అప్పుభూతముయొక్క సృష్టిలో ఆకాశము, వాయువు, వహ్ని యీ మూడు భూతముల ప్రతిభాతి లేనందున నున్ను స్వయం అప్పు భూతమే నదమునదులు మొదలయిన జలరాశి స్వరూపము ధరించుట చేత చలనశక్తి మాత్రము వాటికి కలిగి పురుష భూతములయిన ఆకాశ వాయువహ్నులు సృష్టించిన సృష్టికోటికి అప్పుమహాభూతము తన స్త్రీ స్వభావ ప్రకారము ఇతర మహాభూతముల సృష్టికోటిని కాపా డుతూ వున్నది. పృథివీభూతము తన సృష్టి అయిన మృత్తు మొద లయిన వస్తువులలో పయి నాలుగు మహాభూతములు వ్యాప్తి లేనందున చలనశక్తి కూడా లేకుండా పురుష భూతసృష్టిని ధరించి అప్పుసృష్టి సహాయ ద్వారా వాటిని పరిపాలన చేయుచూ స్థితిని పొందియున్నది. ప్రకారము యీ శిరము యీ బ్రహ్మాండములలో సృష్టి అయిన సకల మున్ను ఆకాశ మహాభూతమువల్ల సృష్టి అయిన ప్రకృతి దేహముల పరిపాలనాధ౯ మే గనుక యీ ప ప్రకృతి దేహములు మిగిలివుండే సృష్టికోటిని యేలుబడిచేయు చున్నవి. యీ యుక్తి మీద విచారిం చగా ప్రతి బ్రహ్మాండమునకున్ను అటువంటి పరమాత్మ ప్రతిభాతికి

[పుట 311]
అర వుపసంహార యోగ్యమయిన ప్రకృతులు సృష్టికి ఆదిన్ని యిన్ని అని సంఖ్య నిణ౯ యింపపడి వుండవలెనని తోచబడు చున్నది. యింతే కాకుండా మహ మ్మదు యింగిలీషు శాస్త్రాల ప్రకారమున్ను మన శాస్త్రముల ప్రకార మున్ను యీ ప్రకృతులకంతా వొక్క కాలములో నే మనిన్ని తో చబడుచున్నది. ఆ కాలమును జాతుల వాండ్లు డే ఆఫ్ జడ్జి మెంటు అంటారు. మనవారు బ్రహ్మణా' సహము క్తి అంటారు. మహమ్మదు మతస్థులు కయామల్ కాదిన్ అని చెప్పుచున్నారు. సృష్టియొక్క విభ జన తెలినేనిమిత్తము పైన వ్రాసిన వివరములవల్ల పరమాత్మవ్యాప్తి కొన్నిటియందు లేకుండా వుండునేమో అని సం దేహించవలసినది లేదు. పరాత్పర మయిన ఆకాశమహాభూతమనే పరమాత్మ సర్వాంత ర్వామిగానున్ను, అణువులో అణువుగానున్ను మహత్తులో మహత్తుగా నున్ను ప్రత్యక్ష పరోక్షాలుగా వుండే వున్నాడు. సృష్టి యొక్క విభజన తెలియడానకు పయిఖుల్లస్సు వాసినాను. పంచమహాభూతములే దీప దీపికా న్యాయముగా పరమాత్మ సంబంధములే గనుక సర్వంబ్రహ్మ మయం జగత్ అనేవచనము సత్యముగా నమ్మడానకు యేమిన్ని సందేహము లేదు. " ఆ కాశ వాయు వహ్ని భూతాలు సృష్టించిన జంతుకోటికి బాల్య యౌవన కౌమార వాదక దశలు సంభవించడానకు కారణమే మనిన్ని ఆ నాలుగు దశల సంచార కాలాలలో ఆ దేహములలోని అంతరాత్ములు దశాభేదరహితులైనా వారి దేహ చేష్టలద్వారా వారి కే దశాభేదములు కలిగినట్టు అగుపడవలసిన దేమనిన్ని విచారిం చగా సృష్టియొక్క వృద్ధి నిమిత్తము స్థూ స్థూల దేహములలో పాంచభౌతి కాలుగా వుండే ప్రకృతులనే బీజాలను యీశ్వరుడు ప్ర వేశ పెట్టి వాటి ధారణకున్ను పోషణకున్ను, అంకురోత్పత్తి చేయనున్ను మాయాశక్తి చైతన్య స్వరూపులయిన స్త్రీల యొక్క శభాజులను కలగచేసి పురుష దేహసంగమ ద్వారా ఆ భాజులలో బీజాలను ప్రవేశింపచేసి, బీజము తగుపాటి అంకురము కాగానే మాయా శక్తి చైతన్యము పూతింగా కలిగి వుండే పృథ్వీభూతము మీద ప్రత్యక్షముగా శ్వరుడు నిలుపుతాడు. అది మొదలుగా మ ఆ ఆ అంకురాన్ని పృథ్వీ మహా

[పుట 312]
'కాశీ యాత్ర చ రిత్ర వుంచి భూతము వృద్ధిచేసి దాని సస్యకాలము వచ్చేవరకు పోషిఁపునూ వుంచున్నది. సమస్త విధములయిన దేహములను ధరించి పోషించే శక్తి పృథ్వీ మహాభూతము కాని యితర మహా భూతములది కాదు. అందుకు దృష్టాంత మేమంటే మనుష్యులేమి, మృగాదులేమి, పక్షులేమి అన్ని జాతులున్ను వాటి పిల్లలను, గుడ్లను భూమి ధరించేపాటి పక్వమయ్యే వరకు మనుష్యులు విత్తనములు భూమిలో చల్లేటందుకు ముందర కొంత సేపు కుండలో నాన వేసి నటు కొంత కాలము జంతువుల బీజములను వాటి వాటి స్త్రీ జాతి గభా౯లలో వుంచుకుని అవి భూధారణకు పక్వములు కాగానే యీశ్వ రాజ్ఞ చొప్పున భూమిమీద ఆ యా స్త్రీ జంతువులు వుంచుచున్నవి. అది మొదలుగా పృథివీభూతము వాటినన్నిటిని యింకా తన మీద వుంచబడే యితర బీజములనున్ను అంకురాలు చేసి తర్వాత ఆ వృక్షా దులను, సస్యాదులనున్ను బెంచి మనుష్యులకు, జంతువులకున్ను కాపాడి యిచ్చి, వాటి ఫలము మనుష్యులున్ను జంతువులున్ను అనుభవించే టట్టుగా యీశ్వరాజ్ఞ చేత కాపాడుతూ వస్తున్నది. యీ ప్రకారము వుత్పత్తి అయిన దేహములు పెరిగి పుష్టిని పొందక బీజప్రదానము చేయలేక వుండే కాలము బాల్యదశగానున్ను, పెరిగి పుష్టినిపొంది బీజప్రదానము చేయ నిచ్ఛయించే కాలము యౌవనదశగా నున్ను తర్వాత బీజోత్పత్తి చేయగల కాలము కౌమారదశగానున్ను, తదనంతరము విరామ కాలము వార్ధకా కదశగానున్ను ప్ర త్యేక ముగా అనుభవించడానకు హేతువు లైనవి. కాష్టములో అగ్ని ప్రవేశించినట్టు ఆత్మాంతరాత్మలు దేహాలలో ప్రవేశించి వుంటారు గనుక కాష్ఠము వంగితే ప్రవేశించిన అగ్నిన్ని వంగినట్టు ఆత్మాంత రాత్మలు దేహసంబంధ మైన దశలను దేహాలు అనుభవించేటప్పుడు తామున్ను అనుభవించేవారివలె అగుపడుతారుగాని, ఆనాలుగు దశాను భవాలు ఆత్మాంతరాత్మలకు యెంతమాత్రమున్ను వా స్తవముగా లేవని తెలియబడుచున్నది. దేహులయొక్క దేహములలో సత్వరజస్తమోగుణములు మూడున్ను భిన్నములై వుండవలసిన దేమనిన్ని, వాటి ప్రవృత్తి నివృ

[పుట 313]
త్తులకు కారణ మేమనిన్ని విచారించగా సాత్విక గుణము ఆభాస మయి తే రాజసగుణముగా పరిణమింపుచున్నది గనుక నున్ను రాజసము ఆభాస మయితే తామసముగా పరిణమించడము దృష్టాంతము గనుకనున్ను, సత్వగుణ ప్రధాను డయిన పరమాత్మ ఆత్మలో భౌతిఅయి ఆధా తే 'అంతరాత్మ అయినది గనుక పరమాత్మవల్ల అంతరాత్మ జనించినట్టు సాత్వికమువల్ల అంతరాత్మ స్వభావమయిన రజోగుణము దేహములో వుత్పత్తి అయినది. అంతరాత్మజననద్వారా ఆత్మకు చైతన్యప్రభా వము కలిగినది. గనుక ఆ చైతన్యము అంతరాత్మయొక్క ఆభాసమైనం రాజసగుణాభాసముగా వుండే ఆత్మస్వభావమైన దున ముగా తి తామస దేహములలో గుణము దేహములో జనించినది. ప్రకృతి పరమాత్మ - అంతరాత్మ - ఆత్మ యీ ముగ్గురి వ్యాపకము సిద్ధ. నుండుటచేత వారి ముగ్గురి స్వభావాలైన సత్వరజస్తమో గుణాలున్ను వ్యాపించి యున్నవి. తమోగుణ జన్య మైనవి కామ క్రోధ లోభ మోహ మద మాత్సర్యాలు; వీట్లను సాధారణముగా అరిషడ్వగణము అనుచున్నారు. రజోగుణజన్య. ములు అహంకార మమకారాలు. సత్వగుణజన్యములు శాంతి దాంతిక్షమలు. ఆత్మకు అంతరాత్మ ద్వారా చైతన్యము కలిగినదనే తెలివి ఈశ్వర కటాక్షము చొప్పున కలిగేవరకు దేహి యొక్క దేహ ములో తమోగుణప్రవృత్తి కలిగి ఆత్మ అరిషడ్వగాల చేత బహు బాధపడుతూ వుంచున్నది. అటు తర్వాత పరంపరగా అంతరాత్మ కున్ను, నాస్థితికి కారణము పరమాత్మేగదా. నేను యే పాటివాడను! జలబుద్బుద వత్తేనే తెలివి కలిగేవరకు రజోగుణానకు ప్రవృత్తి కలిగి నాకు సమానులు వొకరుకదా నేను శానా పనులు చేసినాను, యింకా చేయగలుగుదును; అంటూ అహంకార మమకారాలచేత అంత రాత్మ వ్యధపడుతూ వుంచున్నది. పైన వ్రాసిన తెలివి అంతరాత్మకు కలిగి అంతరాత్మ ప్రకోపము అణిగిపోగానే పరమాత్మయొక్క దీప్తి స్ఫురత్తుగా ప్రకాశించి సత్వగుణ ప్రధానమై తజ్జన్యమైన శాంతి దాంతి క్షమాదులు ప్రవృత్తిని పొంది వుంచున్నవి. నపుంసక లింగము పుల్లింగము స్త్రీ లింగ మనే లింగత్ప్రయ

[పుట 314]
యా త్ర చ రిత్ర చరిత్ర వాచకము లేల పుట్టినవి? వేటికి ఆవాచకములు వా స్తవముగా వుప యుక్తము లని విచారించగా పరమాత్ముడు సృష్టినిమిత్తముగా వట బీజములో వటవృక్షము అణిగి వున్నట్టు ఆకాశభూత స్వరూప ముతో సమ స్తములో అణిగినాడు గనుక, అట్లా అణిగిన వస్తు వులన్ని బీజాలు అనిపించు కున్న వి గనుక వాటిని నపుంసక లింగా లని చెప్పవలసినది. అటువంటి బీజములను తానే ధరించి అంకురోత్పత్తి చేసే నిమి త్తము గభణములో వుంచతగిన దేహముల నంతా పుల్లింగములుగా చెప్పవలసినది. అటు చేయబడే బీజప్రదానా లను భక్తి శ్రద్ధలతో ప్రతిగ్రహించి గభజములో భద్రపరచి అంకు రోత్ప త్తిగ పూతి కాగానే మహా స్త్రీ లింగభూతముగావుండే పృథ్వి యొక్క అధీనము చేయుచు వుండే దేహములంతా స్త్రీలింగములుగా చెప్పవలసినది. యీ లింగత్ప్రయము పైన వ్రాసిన దేహములను విభ జన చేసి వ్యవహరించను జన్య మైనది గనుకనున్ను నపుంసక లింగ వాచక యోగ్యమైన మైన బీజాలు అదృశ్యాలు గనుక స్త్రీలింగ పుల్లింగ వాచక ములు ఆకాశ మహాభూతము వాయుమహాభూతమువల్ల చేయబడ్డ సృష్టికోటికే వుపయోగములు గాని మిగిలిన భూతత్రయముయొక్క సృష్టికోటికి లింగవిభజన లేదు గనుక వుపయోగము లేదు. అయితే మానుషకోటి తమయొక్క సమయ సంకేతాలనే శాస్త్రములద్వారా · అటువంటి సృష్ట్యంతరములగుండా స్త్రీలింగ పూర్వకమయిన నామధేయ ములు వుంచి వాడుకొనుచున్నారు. పయిన వ్రాసిన ప్ర్రాకారము లింగ వాచకములు వుత్పత్తి అవుట చేత నే శాక్తమతస్థులు “సర్వం శక్తిమయం జగత్” అని చెప్పేమాటకు బలకరముగా ఆత్మఅంతరాత్మపరమాత్మ యీ ముగ్గురికిన్ని ఇచ్ఛా శక్తి - జ్ఞానశక్తి - పరాశక్తి అని నామాంతరాలు వుంచినారు. యీ మూడువస్తువులు వా స్తవముగా స్త్రీలింగ వాచకములున్ను పుల్లింగ వాచ కములున్ను కాక శుద్ధ నపుంసక లింగ వాచకాలు అయివుండినా రామ అనేశబ్దములో రుద్ర సంబంధముగా వుండే అక్షర్తము వున్నదని దశరథ నందను డని చక్రవతిజా తిరుమహళా అని రాముడికి వైష్ణవులు పేరు పెట్టి నట్టున్ను, శైవు డయిన అప్పయదీక్షితులు వగయిరాలు నారాయణ

[పుట 315]
" అ అనే నామాన్ని శైవపరముగా అథకాముచేయను మిక్కిలి హింసపడ్డ ట్టున్ను అత్మఅంతరాత్మ - పరమాత్మ అనే వాచకములు పురుషపర ముగా వున్నదని శాక్తులు స్త్రీపరముగా నామాంతరాలు వుంచినారు.: ప్రకృతి దేహములలో కొందరిని దేవతలుగానున్ను కొందరిని రాక్షసులుగానున్ను కొందరిని మనుష్యులు మొదలయిన వారుగానున్ను భేదము కలగచేసి అటువంటి తెగలలోను ప్రతి తెగకు అనేక ప్రకృతి భేదములుగా పరాత్పర వస్తువు సంకల్పము చేయవలసిన దేమని విచా దించగా సృష్టి సంకల్పము అవాజ్మానస గోచరమైన వస్తువుకు పుట్ట డము చిద్విలాసార్థము గనుక సృష్టిని అఖండమున్ను యేకాకారమున్ను చేస్తే రసము పుట్టదు. అందుకు దృష్టాంత మేమంటేమనుష్యులు తమ నకలుగా విలాసాధ౯మై వొక మేళము జతపరచి నతజనము చేయించి వేడుక చూచేటప్పుడు అందరున్ను వొక్క తాళము నేవాయించి తే రసముగా వుండ దని, ఆడేటట్టుగా వొకరిని నియమించి, పాడేటట్టుగా వొకరిని నియమించి, తాళానకు వొకరిని నియమించి, సుతిపట్టడానకు వొకరిని నియమించి యీ ప్రకారము అనేక వాద్యములకు అ అనేకులను ప్రత్యేకముగా వుండేటట్టుచేసి మళ్ళీ అందరిని వొక తావులో చేచి వొకనికి వొకణ్ని పై పోటీ చేసి తన్నే 'శాబాసు' అనవలె నని ప్రతిపురు షుడు తనకు నీమకమయిన వాద్యాన్ని శ్రావ్యముగా వాయింపుచునుం టే యెట్లా మనమువారి యిత రేతర ధిక్కారాలను పరస్పరానుకూలతనున్ను చూచి ఆనందిస్తామో తద్వత్తుగా సర్వోత్తమమయినవ స్తువుయీ దేహ ములనున్ను వాటిలోని ప్రకృతులనున్ను భిన్నములు చేసి వారి మనస్సు వాక్కుకాయముల - కమములద్వారా వారు చేసే చేష్టలను చూచి ఆనందింపుచున్నది. సపగ్రహముల పేళ్ళతో వుండే బృహస్పతి, శుకుడు మొద లయిన వారిని సప్తబ్రహ్మాండము లనే చెప్పవలెను. ఆపేళ్ళు గలవారు బ్రహ్మాండ స్వరూపు లయితే యీ బ్రహ్మాండానికి వచ్చి శృతులకు వ్యాఖ్యానమయిన స్మృతులు చేసి యీ బ్రహ్మాండము వదలి దేవతలు, రాక్షసులు మనుష్యులతోను వారు సహవాసము యెట్లా చేసినారని యోచించి విచారించగా పరమాత్మ జ్యోతిభూజాత మయిన సూర్యుణ్ని

[పుట 316]
ట కల్పించి అతని తేజస్సు యొక్క ప్రభ యెంతదూరము ప్రకాశింపు చున్నదో ఆ ప్ర దేశముయొక్క చతుభాగములను శింశుమార చక్ర ముగా నియమించి ఆ చక్రములో సరిహద్దులు తెలిసే కొరకు మేష వృషభ మిథునాది రాసులను కల్పించి ఆ చక్రానకు లోపల కొన్ని బ్రహ్మాండములను కల్పించి అందులో అనేకకోటి పిండాండములు అంతభూతములుగా వుండేటట్టు చేసి ప్రతి బహ్మాండమున్ను బొంగ రమువలెనే ఆత్మప్రదక్షిణము చేయుచు జ్యోతిర్భూతమునకున్ను ప్రదక్షిణము చేయుచు వుండేటట్టు నియమించినాడు గనుక ఈ బ్రహ్మాండము ప్రదక్షిణము చేయుచున్నది. ఆ ప్రకారము అన్ని బ్రహ్మాండములున్ను ప్రదక్షిణము చేయుచునుండే క్రమములో అంత భూతములుగావుండే కొన్ని పిండాండములకు జ్యోతిభూజాత దశ నము అవుచు నుండేవరకు దూరముగానుండే యితర బ్రహ్మాండములు దర్శనముకాకుండా వుంచున్నవి. జ్యోతిభూజ తము అదృశ్యముకాగానే యితర బ్రహ్మాండము'లకు జ్యోతి భూతముయొక్క కాంతి వ్యాపించి యుండుటచేత మనకు యితర మయిన అనేక బ్రహ్మాండములు నక్షత్ర రూపములుగా దశ న మౌతూ వచ్చుచున్నవి. ప్రకారము అనేకకోటి బ్రహ్మాండములను పరమాత్మ కల్పించి అన్ని బ్రహ్మాండ ములకున్ను వొక్కొక్క జ్యోతిభూత మయిన సూర్యుణ్ని కల్పించి వున్నాడు గనుక అటువంటి సూర్యబింబములు తమకు నియమింపబడ్డ బ్రహ్మాండములకు తేజఃప్రదానము జేయుచు వుంచున్నది. సూర్యబింబములున్ను, వాటితో చేరిన బ్రహ్మాండ ములున్ను రాత్రిళ్ళు మనకు నక్షత్రరూపములుగా దర్శనము యిచ్చుచున్నవి. యిందుకు యింగిలీషు వారి గ్రహలాఘవశాస్త్ర మైన యె స్త్రానోమి యనే గ్రంథమున్ను మన సూర్యసిద్ధాంతమున్ను యేక వాక్యత పడుచున్నవి. మన పురాణాదులలో యిందుకు దృష్టాం తముగా కాయలతో కూడిన అత్తిచెట్టుకు సరిపోల్చుచున్నారు. ఆయా సూర్యబింబ కాంతులు వ్యాపించియున్న వాటిచుట్టు ప్రదేశములను మన పురాణాదులలో శింశుమార చక్రమని చెప్పుతారు. వాట్లను యింగిలీషువారు జోడియాకు అనుచున్నారు. పయినవ్రాసిన నక్షత్ర అటువంటి

[పుట 317]
రూపములయిన జ్యోతిస్వరూపములు గాక రాత్రిళ్ళు భూపతన మవు తూవుండే కొన్ని తేజస్సమూహాలు నక్షత్రాలుగా తోచబడు చున్నవి. అవి భూమిని అగుపడే మిణుగురులవలెనే ఖేచరమాగ౯ ములో వుండే మిణుగురులు గాని నక్షత్రములు గావు గనుక నున్ను ఆ మిణుగురులు బృహత్తులు గనుకనున్ను అవి అధోభాగమునందు పడేటప్పుడు ఆ బృహత్తు లయిన మిణుగురులు నక్షత్రములవలెనే మనకు అగుపడుచూ వుండుటచేత మిరియాలలో నుండే నల్ల రాళ్ళను వాటి యేక రాశిగతివల్ల వాటి సమూహదశ న మైనప్పుడు రాళ్ళను మిరి యా లనుకున్నట్టు ఆ బృహత్తులైన మిణుగురులను నక్షత్రములని భ్రమ పడవలసియున్నది. యిటువంటి అనేకకోటి బ్రహ్మాండములలో కొన్ని బ్రహ్మాండము లయిన బృహస్పతి మొదలయిన వారు తృటి కాలము కూడా జ్యోతి కృతి భూజత మునకు చేసే ప్రదక్షిణము భంగము కాకూడకుండా తిరగవలసిన వారై వుండగా వారు యీ బ్రహ్మాండమునకు పురుషాకృతితో వచ్చి యిక్కడి పిండాండము లయిన మనకు స్మృతులుచేసి యిచ్చి హితవు యెట్లా చేయగలుగుదురు గనుక, వాటి వాస్తవము యేమంటే భృగు బృహ సృతి మొదలైన వారు మన అపేక్షయా దేవతలు గనుకనున్ను స్వేచ్ఛావిహారులై మన సూర్యుణ్ని ఆశ్రయించి వుండే కొన్ని బ్రహ్మాండములకు వెళ్ళుతూ వాటిలో విస్తారముగా వసింపుచున్నం దున నవాబు వసించే పేటను నవాబు పేట అని గుతు నిమిత్తము నవాబు పురస్సరముగా పేటను తెలియ చేసినట్టు బృహస్పతి మొద లైన వారి గమనాగమనములు పట్టి జ్యోతిశ్శాస్త్రములో గ్రహ గతులు గణిత మూలకముగా నిణయించడమునకు గాను యీ మహా పురుషుల పేళ్ళనే ఆ బ్రంహ్మాండములకు సంకేత వాచకములైన పేళ్లుగా నిణ౯యించి యుండవలె నని తోచుచున్నది. నేను యెనిమిదో లంజం భాగలోవుండే కన్యాకుమారి మొద లుగా యిరువైయారో భాగలో నుండే కాశీపట్టణమువరకు దేశాట నము చేయడములో అహఃప్రమాణములు దేశ దేశానకున్ను భేదిం వుచు వచ్చుచున్నది.. యీ ప్రకారము అహఃప్రమాణములు దేశ

[పుట 318]
కాశీ యాత్ర చ రి దేశానకు భేదించడమునకు కారణ మేమని దశ సము విచారించగా బ్రంహ్మాండముయొక్క మధ్యభాగమైన నిరత దేశములో రాత్రి పగ లున్ను సరిగా ముప్పదేసి గడియల వంతున దిన ప్రమాణ మవు చున్నది. గనుక సూర్యోద యా స్తమయములు సమముగా అవుతూ వుంచున్న వి. అందుకు కారణము అక్కడి వారికి సూర్యబింబ వుదయకాలమందున్ను, అ స్తమయ కాలము నందున్ను చక్కని అభిముఖము కావడముచేత అది మొదలుగా వుత్తరపుదిక్కు వుదయా సమయ కాలములలో సూర్యదశ నము యధోచితమయిన పాశ్వ భాగముగా క్రమక్రమముగా అవుతూ పుండుటచేత బ్రంహ్మాండము యొక్క వున్నత ప్రదేశములలో వసించే వారికీ సూర్యదశ నము అయ్యే ప్రమాణ కాలము భూమియొక్క ప్రమాణకాలము చక్రాకార చలనముచేత క్రమక్రమముగా తక్కువవుతూ వచ్చు చున్నది. యీ బ్రహ్మాండమునకు చలనశక్తి కలిగి వుండడాని కిన్ని, యీ బ్రంహ్మాండము సూర్యబింబానికి ప్రదక్షిణము చేయుచూ వుండడానికిన్ని యీ అహఃప్రమాణభేదము వొక్కటే దృష్టాంతముగా వున్నది. యిదిన్ని గాక యింగిలీషు దేశపు సముద్రసంచారులలో వొకడు యీ పరిక్షినిమి త్తము వొక ప్రదేశములో నుంచి కావలసిన రస్తు కొన్ని సంవత్సరములకు వాడలో వుంచుకొని తూపుగా పోతూ వుండేటట్టు వాడను సాగిస్తూ వచ్చినాడు. వచ్చినాడు. తూపుదిక్కు. ఫలాని దనే జ్ఞానము సూర్యోదయమువల్లనే పుట్టుచున్నది గనుక ప్రత్యహము సూర్యోదయమును పట్టి తూపు తెలిసి పోతూ వుండే కొద్ది సుమారు కొన్ని సంవత్సరములలో బయిలు వెళ్ళిన స్థలమే చేరినాడు. యెందువల్ల బయిలు వెళ్ళిన స్థలమే ఆ పురుషుడు చేరినాడంటే బ్రంహ్మాండములో వొకపక్క వసించే వారికి తూపు దిక్కు బ్రంహ్మాం డముయొక్క చలన ద్వారా వారి పృష్ఠ భాగమునందు వసించే వారికి ఆ తూపుదిక్కు పడమటి దిక్కౌతున్నది గనుక తూపు అని తోచే ప్రదేశ ప్ర్ర దేశమునుంచి బయలు దేరి అక్కడికి పడమర వెళ్ళి మళ్ళీ అక్కడ నుంచి తూపు౯ దిక్కు గానుండే ప్రదేశమునకు తలుతూ వస్తే దిక్కుగానుండే బయిలు వెళ్ళిన తావు చేరడము వింత కాదుగదా! యీ దృష్టాంతము అట్లా

[పుట 319]
వల్ల నున్ను యీ బ్రాంహ్మాండమునకు చలనశక్తి కద్దనడానకు సందే హములేదు. గోళము తిరుగుతూవుంటే గోళముమీద నుండేవారికి నిలిచిన స్థలము ము కదిలికె అయితే తెలియదా అనిన్ని, గోళము తిరిగితే జంతువులు తలక్రిందుగా పడవా అనిన్ని కొందరు సందేహిస్తారు; ఆ సందేహము యెంతమాత్రము నిమిత్తము లేదు: యెందువల్ల నంటే పెద్దవాడలలో వుండేవారికే వాడండవడము తెలియక వుండగా యింత బృహత్తైన గోళముమీద వుండే వారికి గోళచలనముయెట్లా తెలుసును గనుక సూదంటు రాయిని పొడుగుగాయె త్తి కింద సూదిని వుంచి తే భూమిని ఆధారముగా చేసుకొనివున్న సూది రాయిలో వుండే ఆకర్షణ మహిమచేత పై కి లేచి రాయిని అంటి వేలాడుచూ వుంచున్నదిగాని భూమిమీద పడదు గనుక, యీ గోళమునకు వుండే ఆకర్షణ మహిమ చేత గోళముమీదనుండే సృష్టికోటి తలక్రిందుగా పడవలసిన నిమి త్తము యెంతమాత్రమున్ను లేదు. పందొమ్మిదవ ప్రకరణము మ్యాచి నెల ౨౨ తేది బదరు గుంజు అనే వూరు చేరినాను. యిదిన్ని పదిఅంగళ్ళుగల బస్తీవూరు. యీ బదరు గఁజునుంచి గంగా భవాని తూపుగా సముద్రగామి కావడానకు సాగిపోవుచున్నది. ఆ పెద్ద ప్రవాహము గుండా కలకత్తాకు సాగిపో తే సముద్రములో ప్రవేశించి కొంతదూరము సముద్రములో పడమరగా వచ్చి మళ్ళీ హుగ్గుళి అనే నది ముఖద్వారములో చొచ్చి దక్షిణముగా తల్లి కలకత్తాకు చేరవలసినది గనుకనున్ను అటు పోవడానకు యిలాగంటి బజరాలు మొదలయిన నావాలు నడిపేవారికి నీళ్ళ పొలుకువ తెలియదు గనుకనున్ను అటుపోవడము యిరువై దినములు చుట్టుగనుక నున్ను అటు వెళ్ళే గంగాభవానిధార సుందరవన మనే అతి ఘోరమైన యడివి మధ్యే పోతున్నది గనుకనున్ను ఆ అడివిలో నుండే వ్యాఘాదులు. మొదలైన దుష్టమృగములు మనుష్యులను బాధపెడుతూ వుండుట చేత గట్టున దిగడానకు వయిపు లేక నావాలమీదనే భోజన మజ్జనాదులు

[పుట 320]
కాశీ యాత్ర చ రీ త్ర చరి గడపవలసినది గనుకనున్ను గంగా భవానిలో నుంచి బదరు గంజు అనే పూరివద్ద చీలి దక్షిణముగా ప్రవహింపుచూ కలకత్తాకు పొయ్యే జలంగి అనే పేరు గలిగిన గంగధారలో ప్రవేశించి కలకత్తాకు సాగి వచ్చినాను. యీ జలంగినది గంగాస్త్రవాహము తక్కువైన దినము లలో బహు హస్వమై కొన్ని మిట్టతావులలో వొక మూర, వొకటి న్నరమూర లోతు వుంచున్నది. అట్టి తావులలో వస్తూవుండే సరుకు నిండిన పడవలు సాగక దినాలవెంబడి సమూహములుగా నిలిచి, వచ్చే పొయ్యే పడవలకు దారికూడా లేకుండా నిబిడీకృతముగా వుంచు న్నవి. అట్లా తక్కువ నీళ్ళు గల ప్రదేశములకు గట్టానా అని యీ నావవాఁడ్లు పేరు పెట్టినారు. అట్టి తావులలో వొక నిమిషమైనా ఆలస్యపడకుండా నాతోకూడా వుండే మనిషి కట్టుద్వారా గ్రామవాసులు సహాయద్వారానున్ను అక్కడ నిలిచివుండే నావ మల్లాలద్వారా నాబజరా వుల్లాకులతో యివతలికి సాగివచ్చినాను. సమీప మ్యాచికా నెల ౨౬ తేది పటకాబాడి యనే గొప్పవూరు చేరినాను. యీ వూరు చేరేలోపల గట్టానాలు శానా తగిలినవి. యిది మొదలు జలంగినది పల్లపు ప్రదేశములో ప్రవహిస్తూ వచ్చినది గనుక నీళ్లుకావలసినంత నదిలో వుంటూవున్నవి. యీ జలంగినది సపా౯ కారముగా బహుచుట్టు చుట్టి ప్రవహింపుచున్నది. గనుక వుత్త రమునుంచి దక్షిణము పోవడములో మళ్ళీ మళ్ళీ వుత్తర మే చేరి, భోజ నము చేసిన వూరికి గట్టున రెండు గడియల దూరములో వుండేవూరు సాయంత్రము చేరుతు వచ్చినాము. గంగాభవాని ప్రవాహము పుష్కలముగా వుండేకాలములో బదరుగంజుకు పడమరగా వుండే మౌహన్ ంజు భగవాన్ గోలా అనే వూళ్ళవద్దనుంచి వొక ధారమక్కు షూదాబాదు (మూర్షీదాబాదు) కాసం బాజారు ( కాసీంబజారు) బురంపూరు అనే షహర్ల మీద వచ్చి యిప్పుడు నేను వచ్చే ధారలో కృష్ణనగరు అనే పూరివద్ద కలియు చున్నది గనుక ఆ ధార కలకత్తా వెళ్ళడానకు నిండా సూటి యని ఆదారిని అన్ని నావాలు వెళ్ళుతున్న వి. వుదకములేదు గనుక యీజలంగినది గుండా యిప్పట్లో ఆ ధారలో అన్ని నా వాలు వస్తూ


---


<a id='chapter-16'></a>

# పదహారవ ప్రకరణము: గయా మహాక్షేత్రము - పితృశ్రాద్ధములు

**ఫల్గు నది, విష్ణుపాద మందిరం, అక్షయవటం, బోధగయ బుద్ధమందిరం**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** గయా క్షేత్ర చేరిక, ఫల్గు నది ఇసుక తిన్నెలలో తర్పణాలు, గయాసురుని కథ, విష్ణుపాద మందిర దర్శనం, అక్షయవటం వద్ద పిండ ప్రదానములు, గయావాళీ బ్రాహ్మణుల పూజావిధానాలు, బోధగయ మహావృక్షం మరియు బుద్ధమందిర దర్శనం.

[పుట 321]
కొందరు యింగిలీషు దొరలు సుందరవనపు బజరాల పోతూ వుంచున్నవి. నదిధార పూర్వోత్తరములు తెలిసిన వారిని కలకత్తాలో మీద యెక్కించుకుని గంగాభవానిలో యి నీళ్ళ తగ్గుసంబంధ మైన శ్రమను పొందకుండా కలకత్తానుంచి కాశికి ఢిల్లీ మొదలైన దేశములకు వెళ్ళుతారు. యీ గంగామహానదిలో గొప్ప దేహములు కల మొసళ్ళు, కూర్మములు, మత్స్యములున్ను అమితముగా వున్నవి. వొక గొప్ప మత్స్యమును నా బజరామల్లాలు గాలము వేసి పట్టిరి. అది పురుష ప్రమాణము పొడుగును, అందుకుతగ్గ లావున్ను కలిగి వుండి నది. దాని కళేబరమును నాతో కూడావున్న పరిజనము సుమారు యిన్నూరుమంది రెండు మూడు దినములుగా భక్షణ చేసినారు. యింత గొప్ప జలచరములు గంగలో వసించినా యెవరినిన్ని హింస పెట్టినట్టు యీవరకు వదంతి లేదు. సుందరవన మనే అడివిమధ్యే ప్రవహించే గంగలో సముద్ర సంబంధమైన జలచర జంతువులు కూడా వచ్చి ప్రవే శించి వుంచున్నవి గనుక అవి మనుష్యులను బాధ పెట్టుచున్నవని చెప్పు తారు. యీ జలచర జంతువు లేమి, కౄరములైన స్థలచర జంతువు లేమి వీటి ఆత ఆత్మలలో పరమాత్మ ప్రతిభాతి ప్రత్యక్షముగా లేక వుండుట చేత జ్ఞానవిహీనములై న చిన్న దేహాలను పెద్ద దేహములు భక్షణ చేయుచూ యితరులకు వుపదోవకరములుగా వుంచున్నవి. మనుష్యులు మాత్రము జ్ఞానయుక్తులై వుండేటందువల్ల పరస్పరభక్షణ లేకుండా, ప్రకృతిలేక యంత్ర వత్తుగా వుండే అజ్ఞాన జంతు దేహములను దూరము విచా రించి తమ ప్రభావము తెలుసుకునేదాకా భక్షిస్తూ జ్ఞానోదయము స్ఫుటముగా కలిగినవెనకగాని సంకేతబోధవల్లగాని అటువంటి భక్షణ లను చాలించి అగ్ని మహాభూతసృష్టితో చేరిన వన్యాదులు భక్షిస్తూ వచ్చి పిమ్మట తుర్యదశను పొందిన వెనక హఠ యోగరాజ యోగలంబికా యోగములచేత తమలోని వాయువునే తాము భక్షణ చేయుచు దేహధారణ చేసి వుంటారు. దివ్య యీ జలంగినది అనేక తిరుగుళ్ళుగా ముందువచ్చి వెనకకు పోతూ వుండే టందున యిందులో బజరామీద వచ్చేటప్పుడు బజిరా తిరుగుడువల్ల సూర్యబింబము వొకపక్క నుంచి మరివొక పక్కకు

[పుట 322]
కాశీ యాత్ర చ రి త్ర నిమిషములో తిరిగి వచ్చినట్టు అగుపడుతూ వస్తున్నది. నిదానించిన వెనక తిరుగుడు బజరాదిగాని సూర్యునిది కాదని తెలియవచ్చు చున్నది. జలంగినది యిరుపక్కలా అడుగడుగుకూ వూళ్ళున్నవి. నది బహు వెడల్పు తక్కువ; నూరు బారల వెడల్పు కద్దు. జాంగీరు మొద పనస చెట్లు విస్తరించి గామాదులలో పైరు చేసివున్నారు. అమోఘముగా కాయుచున్నవి. అరిటి చెట్లు వుంచని పెండు చూతా మంటే ఆ జలంగినదికి యిరుపక్కలా వుండే వూళ్ళలో లేదు. మాచి౯నెల పుట్టినది మొదలు రాత్రిళ్ళు వెన్నెలలో కూచుకాండేటట్టు చలి శుద్ధముగా నివ౯ అయినది. రాజమహలుకు యివతల పర్వతదశకానము కావడములేదు. కాశీ ఖండమును యీ బజరాలో వచ్చేటప్పుడు సమగ్రముగా చూడగా దాని తాత్పర్యము వల్లనున్ను యితర స్థలములలోని పురా ణాదుల యితిహాసముల వల్లనున్ను కాశీమహాక్షేత్రములో నేను చూచిన ప్రతిష్ఠ చేసియుండే లింగాలు తీథాకాలు వుండే రీతివల్లనున్ను మనకు పూజాహు౯లయిన వసిష్ఠాది ఋషులు హరిశ్చంద్రుడు మొదలయిన రాజులు కమ దృష్ట్యా కాశీ మహాక్షేత్రాన్ని చాలా గౌరవ పరచినా రనిన్ని తోచబడు చున్నది. యీ తాత్పర్యానకు ప్రబలమయిన ఆకరము కన్యాకుమారి మొదలు కాశ్మీరము వరకు వుండే కను భూమిలో కాశీ క్షే త్య్రాన్ని విననివారు లేరు. దాని యెడల యధో చిత భక్తిన్ని లేనివారు లేరు. యీ పురాణాదులలోను నా స్తికులను నిండా గ్రహిస్తూ వ్రాయబడి వున్నది. నాస్తికులు పూర్వోత్తరము విచారించగా వారి తత్వము యీశ్వరు డని వొకడు లేడనిన్ని స్వభావప్రభావము చేత యీ ప్రపంచము యీ రీతిని జరుగుచున్న దానిన్ని నిశ్చయించి వున్నారు. ఆ చొప్పున యీశ్వరుడు లేడనుకోవడము చేత కామరులకు నాస్తి కులు దూష్యు లయినారు గాని జ్ఞానులకు వారు దూష్యులు తోచుచున్నది. యెందువల్ల నంటే జ్ఞానదృష్టి కలవారికిన్ని యీశ్వ గుడు అనే పుల్లింగ పదాథ౯ము గాని యీశ్వరి అనే స్త్రీలింగ పదా థ౯ము గాని వొకటి భిన్నముగా నామరూప గుణములు గల పదా కాని

[పుట 323]
ధ౯ము లేదు గనుక సమస్త జగదాధార మయిన వస్తువు అవాజ్మానస గోచరమై శుద్ధశూన్యముగా ధ్యానించి పడి వున్నది. గనుక నున్ను నా స్తికులు ప్రపంచము యే స్వభావముచేత జరుగుచున్నదని అంటారో ఆ స్వభావాన్నే జ్ఞానులు పరతత్వ మని అంటారు. స్వభావమనే వాచ కము పరతత్వమనే వాచకమునకు భిన్నమే గాని వస్తుభేదము వుభ యుల తాత్పర్యములో నున్ను లేనట్టు తోచబడు చున్నది. గనుక నా స్తికులున్ను జ్ఞానులకు సహపాఠులే గాని వేరే కాదు. యేట్రోల్ నెల ౧ తేది కృష్ణనగర మనే గొప్ప వూరు చేరినాను. ఈ వూళ్ళో యిక్కడి రాజు అనే వొక జమీర్ దారుడు ఈ వున్నాడు. శానా అంగళ్లు వున్నవి. సకలపదాధణములు దొరుకును. యిక్కడ కుంఫిణీవారువచ్చేనా వాలు వగయిరాలకు వాటి దాంట్ల సంఖ్యమీద నున్ను, నావాల గాతముల మీదనున్ను నిరుకులు యేప రచి టల్లా అనే తీరువ తీస్తారు. ఆ సుంకము తీరువ వసూలు చేయ డానకు వొక కలకటరు యీ వూళ్ళో వుంటాడు. ఆ టల్లా అనే తీరువ నిమిత్తము నా బజరాకు వుల్లాకు అనే వాడకున్ను యేడున్నర రూపాయి యిచ్చినాను. యీ ప్రకారము వసూలు చేసే తీరువ రూకలకుండా కుంఫిణీవారు శిబ్బంది వుంచి జలంగినది అనే పేరు కలి గిన గంగధారలో నుంచి ☑ పగిలి బదరుగఁజు వద్ద చీలే ప్ర దేశము మొదలు నదిలో మిట్టలు పెట్టకుండా సూత్రపు పడవలకుండా మన్ను యెత్తి మిట్టలను సమపరచి నదిలో కొట్టుకొని వచ్చే చెట్లనున్ను పొయ్యే నావాలపలకల నున్ను, కొయ్యల నున్ను, యెత్తి పారవేసి నావాలు రావడానకు వయిపు చేయుచుంటారు. యీ జలంగి నది ధార చిన్నది గనుక ఈ వుపాయము కుంఫిణీవారు చేయడము బహు అగత్యముగా నాకు తోచినది. మన్ను యెత్తే సూత్రపు పడవ వొకటి బదరుగంజువద్ద వున్నది. ఆ పడవకు గొప్ప పారచిప్పలను సూత్రము కట్టి తగిలించి వున్నారు. పడవలలో మనుష్యులు సూత్రపు తాళ్ళు పట్టి యీడి స్తే ఆ పారచిప్పలు మన్ను తొవ్వి పడవలో తెచ్చి వేస్తు న్నది. సూత్రపుపడవ తయారుచేయడానకు యిరువై వేల రూపాయలు ఖచుఁతగిలి వుండునని తోస్తున్నది.

[పుట 324]
కాళీ యా త్ర చ రి త్ర సదరహీ కృష్ణనగరము దాటి రాగానే నదీయ, నద్య, అనిన్ని నవ ద్వీప మనిన్ని త్రినామము కలిగిన విద్వదామమువద్ద మక్కు షూదా బాదుకుండా వచ్చేభాగీరధి అనే పేరు కలిగిన గంగధార కలియుచున్నది గనుక యిక్కడ నద్యా మొదలుగా ధారగొప్ప అయి అరకోసు వెడల్పున ప్ర్రవహింపుచున్నది. ప్రవాహపులోతున్ను మిక్కిలీగంభీరమై వున్నది. పయిన వ్రాసిన నదియ్యా అనే గ్రామములో కొందరు జబిక్ దార్ల వల్ల కొన్ని పాఠశాలలు యేపకారచబడి అందులో అనేక విద్యాధు౯లను పోషించేటట్టు నియమము చేసి వున్నది గనుః గౌడు లలోనున్ను, దావిళ్ళలోనున్ను నన్నూటిదాకా సుమారు శాస్త్ర పాఠ ములు చదువుకొంటూ వుంటారు. యిక్కడ శిక్షాధికారులు గౌడ బ్రాహ్మణులుగాని, ద్రావిళ్లు కారు. వారి పాండిత్యము ప్రసిద్ధి కెక్కి వున్నది. యేట్రోల్ నెల ౨ తేది శాంతిపూరనిన్ని సమతిపూరనిన్ని ద్వినామము కల విద్వదామము చేరినాము. యిదిన్ని గొప్పవూరు. అన్ని విధాల నాద్యాకు సరిపోలివున్నా విద్యాధు లున్ను, శిధి విద్యాధులున్ను, కారులున్ను మిక్కిలీలేరు. యీ శాంతిపూరుకు ముందు కలనా అనే గొప్పగామ మున్నది. యీ వూరు మొదలుగా టెంకాయ తోపులు, పోక చెట్లు నిండా చూస్తూవస్తాను. మనస్వ దేశము వదిలిన వెనక యీ వరకు యెక్కడా టెంకాయ తోపులు చూచినవాణ్ని కాను. టెంకాయచెట్లు, పోక చెట్లు శానా ప్ర దేశములలో లేకవుండినా ఆ ఫలములు అయ్యే ప్రదేశములలో లేని దేశస్థులు తెప్పించుకుని అవశ్యము వాడి కెలోకి తెచ్చుకుంటూ వున్నారు. యీ హిందూ దేశములో యీ వుభయ ఫలములకు యింత అవశ్యకత యీశ్వరుడు కలగ చేశినాడు. నదియ్యా అనే గ్రామము మొదలు యీ గంగధారలో సముద్రము యొక్క పోటు పాటు ప్రత్యహము రెండుమాట్లు తగులుతూ దక్షి ణము రాగారాగా ఆపోటుపాటు యొక్క జోరు అవుతూ వస్తున్నది. సకల విధమైన నావాలకు రాళ్లతోను, మట్టితోను బళువుకలగ చేసి లంగరు అందముగా కొయ్యలతో నద్యావద్ద కట్టి నావాలకు నిత్యము

[పుట 325]
వేస్తూవస్తారు. లంగరులు లేకనే యీ వరకు నావాలను తాళ్ళతో గట్టున మేకులు పాతి దిగగానే బేపర్వాగా కట్టుతూ వచ్చినట్టు నద్యా మొదలు రావడము లేదు. పోటుకు మనిషి పొడుగుకు అధికముగా నీళ్ళువచ్చి పాటుకు తీశిపోతూ వస్తున్నవి. యీ పోటు పాటు కాల ములో కలకత్తాకు పోవలసినవారు పాటులోను, అక్కడనుంచి వచ్చే వారు పోటులోను నావాలను నడిపిస్తూ వస్తారు. 3 తేదీ హుగ్గులీ అనే కసుబా బస్తీ చేరినాను. యిక్కడ కల కటరు వగైరా అధికారస్థులున్నూ, శొంతదండున్ను వున్నది. యీ హుగ్గులీలో సుందరమైన యిండు జాతులవారు గంగాతీరమునందు శానాగా కట్టివున్నారు. ఈ తేదీ బారకుపూరు అని జాతులవాండ్లవల్ల చెప్పబడుతూ నల్ల వాండ్ల వల్ల ఆ చానక్కు అని చెప్పబడుతూ వుండే ద్వినామ ధేయము గల వూరు చేరినాను. ఈ బస్తీవూరు కలకత్తాలో చేరి కలకత్తాను అందుకొని వున్నది. యీ బ బ స్తీలో గౌరన్ మెంటు వారిది వొక గొప్ప యిల్లు తోట బహుసుందరముగా కట్టించబడివున్నది. యిక్కడ కొంత దండుకూడా వున్నది. యో బస్తీ కలకత్తాకు సమీపముగా కోసుల దూరములో వున్నది గనుకనున్ను, విశ్రాంతి ప్ర దేశముగనుక నున్ను యిక్కడఅనేకులు సౌఖ్యార్థముగా మంచితోటలు, యిండ్లు బంగా ళాలు కట్టించివున్నారు. అందులో గ్రీష్మకాలములో కలకత్తా నివాసు లైన గొప్ప దొరలు వచ్చి వాసము చేస్తూ వుంటారు. యీ వూరికి యెదురుగా నదికి అవతలపక్కను శ్రీరాంపూరు అనే వొక వొలందా వారి కసుబాబ స్తీ గ్రామము అనేకమయిన గొప్ప మిద్దెలు కలిగివున్నది. హుగ్గుళి మొదలుగా ఆచానక్కు వరకు నదికి యిరుపక్కలా యిండ్లు, తోటలు, మిద్దెలు అసంఖ్యముగా కట్టివున్నవి. అందులో కొన్ని ఒ స్త్రీలు ఫ్రాంసువారివిగానున్ను కొన్ని డె౯మ్యారుకు వారివిగా నున్ను, కొన్ని డచ్చి వారివిగానున్ను అద్యాపి ఆ యా జాతి వాండ్ల యేలుపాటులో వున్నవి గనుక నొచ్చి పోయిన బంగాళా దేశ స్థులు యింగిలీషు వా రిన్యాయ ప్రకారము అప్పులవారి నిమి త్తము కలిగే రాజదండనవల్ల తప్పించుకొనే కొరకు చెన్న పట్టణమువద్ద వులిచేరికి వంజి

[పుట 326]
చ కాశీయాత్ర చ రిత్ర - వాకకు వెళ్ళివుండేటట్టు పయి జాత్యంతరుల బస్తీలలో బంగాళీలు సుఖముగా వసిస్తూ వుంటారు. హుగ్గులి మొదలుగా గంగలో బజరా మీద వచ్చేటప్పుడు ఉభయ పాశ్వణముల యందు యిండ్ల సమూహాలు వరసగా వుండుట చేత చూడ వేడుకగా వున్నది. యీ హుగ్గులీ వూరికి వుత్తరముగా హుగ్గులి అనే పేరుగల నది వొకటి వింధ్య పర్వతములో వుత్పత్తి అయి యీ గంగ ధారలో కలిసి యీ గంగధారను మిక్కిలీ బలిష్ఠము చేసినది. కృష్ణనగరము చేరినది మొదలు ప్రతిదినము కొంత మబ్బు వేసి నాలుగు గడియలు అమిత మయిన గాలికొట్టి పడవలను తొందర పెట్టి మబ్బును తీసుకొని పోతూవున్నది. యీ ఆచానక్కులో మూడు దిన ములు గంగవొడ్డున గుడారాలు వేళి వసించినాను. యిక్కడ డాక్టరు కార్బిన్ అనే దొర శిశువుల చికిత్స నిమిత్తముగా వొక గ్రంథము చేశినాడు. భేదివాంతి చికిత్స నిమి త్తమున్ను అదే ప్రకారము వొక గ్రంథము చేశినాడు. ౯ తేదీ ౧౨ గంటలకు సార్వభౌముని విభూతి యెక్కువగా కలిగిన కలకత్తా పట్నము ప్రవేశించినాను. యీ దినములలో యిక్కడ నివాసము చేసే జనసమూహము దేశ కాల ద్వారా జనించే భక్తితో చేసే చరత్కు పూజా భానుపోడా అనే ఆరాధనలను యీశ్వర చైతన్యము యిక్కడ విస్తారము ప్రతిభాతమై గ్రహింపుచున్నది. సాంబమూతికా ప్రీతికరమైన ఆ మహోత్సవము యిప్పుడు ఘటించినది. యీ వుత్స వములో యిక్కడి జనులు దక్షిణ దేశములో శడలు ఆడినట్టు దేహము లను పొడుచుకొని నరుక్కుని తమ రక్త దశనము చేసి సన్యాసాశ్రమ లాంఛనలు వహించి వుదక కుంభ దానములు, పిండప్రదానములు మొదలయిన శ్రాద్ధములు పితృపీ తిగా కూడా జరిగింపుచున్నారు. కలకత్తా షహరుకు చేరిన వుత్తర పాశ్వమునందు చిత్తు పూరనే పత్తి దేశములో గంగాతీరమునందు యాభై రూపాయిలు నెల ౧కి బాడిగె నిష్కష౯ చేసి వొకయిల్లు తీసుకొని అందులో ప్రవేశించి నాము. కలకత్తా అనే పట్టణమునకు కాళి ప్రసన్నమై నందున కాళికట్టు అనే వాస్తవ వాచకము కలకత్తా అనే ప్రాకృత నామధేయ మయి

[పుట 327]
అతని నది. మాయాశక్తి దుష్ట నిగ్రహాధణము మహాకాయము ధరించి దుష్ట నిగ్రహము అయిన వెనుక తన మహాకాయము తనకు అసహ్యముగా తోచినంతలో తన చైతన్యాన్ని సౌమ్యకాయము సృష్టించుకొని అందులో ప్రవేశపెట్టి లోగడి మహాకాయమును వదిలి నంతలో మహాశ క్తికి నాధుడైన సాంబమూతిఁ ఆ మహాకాయ మోహితుడై ఆ మహాకాయమును చంక పెట్టుకొని పరవశుడై దేశాటనము చేస్తూ వచ్చినట్టున్ను లోకశిక్షకులలో వొకడయిన అతను పరవశుడై వుండుటచేత లోకమునకు క్షేమవిరోధ మయినట్టున్ను లోకరక్షకు డయిన విష్ణువు లోకముయొక్క క్షేమముకొరకు చక్రాయుధ ధరుడై, అటుతిరుగుతూ వున్న సాంబమూతిని వెంబడించి చంకనుండే కళేబరమును చక్రాయుధముతో తునకలుగా కత్తిరిం చుతూ వచ్చినట్టున్ను అవి భూమిలో రాలుచు వచ్చినట్టున్ను అటుక త్తిరించిన తునకలలో యీ కలకత్తాలో ఆ మహాక ళేబరము యొక్క చేతివేలు పడ్డట్టున్ను యిక్కడికి వుత్తర దేశమందుండే కామరూప దేశములో యోనిపడ్డట్టున్ను యింకా యితర ప్రదేశము లలో అనేక అవయవాలు పడ్డట్టున్ను అటు అవయవాలు పడ్డ ప్రదేశము లంతా శ క్తి పత్యక్ష కరములై ఆరాధించిన వారికి అభీష్టసిద్ధులు చేస్తూ వచ్చేటట్టున్ను యిక్కడి స్థలపురాణ మహిమ గనుక యీ కలకత్తా షహరుకు మూడు కోసుల దూరములో దక్షిణభాగమందు వొక కాళీ గుడి వున్నది. ఆ గుడి దక్షిణ దేశమువలెనే నిండా సుందరముగా కట్టివుండక పోయి నప్పటికిన్ని విశాలమైన గభ౯గృహము ముఖముంటపము కలిగి వున్నది. ఆ గుడిసమీపముగానే గంగవాగు వకటి పారుతూవున్నది. ప్రతిదినము ఆ శక్తిని యీ దేశపు బ్రాహ్మణపండ్యాలు పూజ చేయుచు వుంటారు. మేకలను, మేకపిల్లలను లోకులు ప్రతిదినము. తెచ్చి బలులు యిచ్చి పోతారు. శుక్రవారము, ఆదివారము విశేష బలులు పూజలు జరుగుతున్నవి. నవరాత్రిళ్ళలో యిక్కడ మహోత్సవమును జరిగించి దేశములో మహిషములు లేక పోయినా దేశాంతరాలలో నుంచి అనేకములుగా తెప్పించి

[పుట 328]
యీగుళ్ళలో నున్ను వారివారి యిండ్లలో పెట్టి పూజచేసే బింబాల ముందరనున్ను బలులు యిస్తారు. కలకత్తాలోనున్ను చుట్టు పక్కలనుండే బంగాళీ దేశస్థులకు యిక్కడ విలశిల్లి వుండే కాళి ప్రత్యక్షు దేవతై వారిభక్తిని మిక్కిలిగా ఆకషిశాస్తూ వున్నది. యీ గుళ్ళో యీ వుండే కాళిపతిమ బహుస్థూలముగా వున్నది. బహుమంది గుళ్ళలో పునశ్చరణ చేయుచుంటారు. గుడిచుట్టూ పూజాద్రవ్యాలు అమ్మే అంగళ్ళు శానావున్నవి. జపాకుసుమాలు సంపెంగలు వగయిరా పుష్పాలు మనిషి చెయ్యెత్తు పొడుగున మాలలు కట్టి అపరిమితముగా సదా అమ్ముతూ వుంటారు. ముప్ఫయి గూపాయిలలో వస్త్రసమేత ముగా షోడశోపచార పూజ అవుతున్నది. భిక్షుకులు బ్రాహ బ్రాహ్మణులుగా నున్ను కంగాళీలుగా నున్ను ప్రతిదినము వెయ్యింటికి తక్కువ లేక గుడి చుట్టూ వుంటారు. యీ దేశమందు గవ్వలు మారడము చేత పిడీకి డేశి గవ్వలు యిచ్చినా యిరువై రూపాయలు దక్షిణకు పట్టుచున్నవి. పూజ చేసే లోకులు మిఠాయి మొదలైన పక్వపు పదార్థములు పండ్లు పచ్చిబియ్యమున్ను నై వేద్యము పెట్టుతారు. గుడి పూజారులు నిత్యము పక్వాన్నము మొదలయినవి నైవేద్యముచేసి, తాము తిని బ్రాహ్మల కిస్తారు. దేవీ ప్రతిమను సువణముతో దాపుడు నాలికెను చేసి యెనిమిది భుజములు కల్పించి లలాటమందు సిందూరము వుంచి భీక రా కారముగా అలంకరించి వుంటారు. ముఖమంటపముకన్నా గభ౯గృహము, రొమ్ముల లోతు పల్లములో వుంచున్నది. నవరా త్రిళ్ళలో ఈ బంగాళీ దేశస్థులు భీకరాకృతిగా మృత్తుతో దేవి ప్రతిమలుచేసి వాటికి వణ రేఖలు మొదలయినవి పూయించి వుత్సవానంతరము విభవము కొద్ది వూరేగింపు చేసి గంగలో కలుపు తారు. ఆ వుత్సవాలకు మద్యపానాలు వేశ్యలపొందున్ను బహుశా జరిగి చూడ వింతగా వుంచున్నది. ఆ విభవము మతాంతరస్థులకు మతస్థులను నింద చేయడానకు ప్రబలమైన ఆకరముగా వున్నది. యిది కన్యాకుమారీ క్షేత్రమంటారు. యిక్కడ పురుషులు స్ఫురత్తులేక దీనత పొందివుంటారు. స్త్రీలున్నూ నిండా సౌందర్య వతులు కారు. ౧ 9 మూరల బట్టతో దేహచ్ఛాదనమంతా చేసి తల

[పుట 329]
అవి విూద ముసుకుకూడా వేసుకొంటారు గనుకనున్ను రవికెలు తొడిగే సంప్రదాయము లేదు గనుకనున్ను అవయవాలు పూరాగా కప్పబడి వుండడము లేదు. పురుషుల దీనత్వమున్ను, స్త్రీల ఆచ్ఛాదనమున్ను మళయాళానకు సరిపోలివుండినా స్త్రీల సౌందర్యముమాత్రము వ్యతి రిక్తముగా లోపముపడివున్నది. బంగాళీ భాష హిందుస్తాని ఆభాస ముగా బడా అనడాకు బోడా అనే వతుగా వున్నది. బంగాళీ అక్షరాలు 'దేవనాగరానకు కొంచెము భేదము కలిగివున్నవి. పురుషులు కృశాం గులు గనుక ప్రయాసకు యెండకు వోచలేరు. శైత్యోపచారాలు తైలలేపనము ప్రత్యహము చేసి శీకాయ మొదలయిన నూనె పొయ్యే పదాథాజులతో తోమి కడగకనే స్నానముచేసి వొళ్ళు తుడుచుకుంటూ వస్తారు. శీకాయ యిప్పిపిండి మొదలయిన పదార్థాలు యీ దేశ మందు దొరకవు. యీ దేశాన్ని గౌళ దేశమనిన్ని, విరాట దేశమనిన్ని చెప్పు తారు. యీ దేశమందు శిష్టులయిన బ్రాహ్మలుకూడా సహజముగా మత్స్యభక్షణ చేయడముమాత్రమే కాకుండా యిచ్చటి వారు సకల బ్రాహ్మణులున్ను ఆ రీతినే చేస్తూ వుందురనే సిద్ధ తాత్పర్యులైనా వంటి విహితులు తటస్థమైనప్పుడు లేతమత్స్యకళేబరాలను యితర భక్ష్యయోగ్య పదాధాలతో కూడా పంపిస్తూ వస్తారు. యిక్కడ పండితులకు ద్వైత సిద్ధాంతము కలిగి గౌతమ విరచితమయిన న్యాయ శాస్త్రములో చాలా పరిశ్రమకలిగి వున్నది. యీ దేశస్థులకు స్నాన నియమము దేశాచారములు చాలా కలిగివున్నవి. స్వయంపాక నియ మమున్నూ కలిగివున్నది. వుప్పునీళ్ళు కలియని పక్వాన్నాలు వ్యవస్థ లేక పుచ్చుకొని భక్షిస్తున్నారు. 300 సంవత్సరముల కిందట యీ దేశపురాజు వొక యాగము యత్నముచేసి నిర్వహించను సమథులు యీ దేశపు బ్రాహ్మలలో లేనందున గంగా యుమునలమధ్య ప్రదేశ నివాసులయిన కాన్యకుబ్జు లను అయిదు గోత్రాల వారిని యీ దేశమునకు పిలువనంపించి ఆ యాగము సాంగముగా కాచేసుకొని ఆ అయిదు తెగలవారిని యీ దేశములో నిలుపుకో వలెననే తాత్పర్యముతో వారిని కులీనులని యీ

[పుట 330]
కా శీ యా త్ర చ రి త్ర యాత్ర రిత్ర ప్రసిద్ధ పరచినాడు. పరచినాడు. యీ కులీనుల కూటస్థులు యీ దేశములో ప్రవ తి౯ంచిన వెనుక కొన్ని జాతినియమాలు ఆచారనియమాలు కలగ చేసినారు. అందులో కొన్ని సువణకాపు పనులు సువణ౯ వ్యాపారాలు చేసే వారు బనియాలనే జాతిని స్వణం స్తేయము సురాపానము మొదలైన పంచమహాపాతకాలు శాస్త్రచోదితములై వుండుటచేతనున్ను, యీ సునారుబనియాజాతి యేవిధముగా స్వణం స్తేయము చేయకనే విధిలేని వారుగనుకనున్ను ఆ జాతిని అతినికృష్టము చేసి పెట్టినారు. తదారభ్య అదేరీతిని నికృష్టులయి వున్నారుగాని దక్షిణ దేశపు కంసాలజాతివలెనే బ్రాహ్మలకు సమము కావలెననే ప్రయత్నము కలవారయి యేమా త్రము వుండలేదు. ఆ ఘటి యీ బంగాళీ దేశములో వంశావళి పరంపర ఆయా తెగది ప్రత్యేకముగా వ్రాశివుంచగలందులకు తెగ తెగకు కొన్ని కుటుంబా లను ఘటికులని యేప౯రచి వుంచి వున్నారు. వివాహాలు తటస్థ మయి నప్పుడు ఆ కవిలెలువాసేవారిని పిలువనంపించి యోచించి కులు సమ్మతించిన వెనక ఫలానివాడికి ఫలాని చిన్న దాన్ని యివ్వవల సినదని నిశ్చయము చేయబడుచునున్నది. సంప్రదాయము దక్షిణ దేశములో నందవరీకుల కులాచారాలకు సరిపడుతున్నది. యీ 'దేశములో వివాహముల విషయమందున్ను అపరవిషయ ముల యందున్ను ధనికులకు విశేష ప్రయముచేసే సంప్రదాయము కలిగి యున్నది. పూర్వాపరాలు చేయించడములో మంత్ర బాహుళ్యము లేకపోయినా తండ్రి బాహుళ్యము చాలాగా కలిగి మళయాళ దేశము వలెనే శుభాలు ప్రసక్తి అయినప్పుడు స్త్రీలు కొళాలి అనే ధ్వనిచేసే వతుగా కంఠారావము చేస్తారు. అనుగమనాలు స్త్రీలు చేయడము యీ దేశములో యీ వరకు బహు విస్తారముగా జరుగుతూ వచ్చినది. అవి భక్త విషయములో కూడా యీ దేశమందు స్త్రీలకు భాగము కద్దు. రఘునందనుడనే వొక పురుషుడు చేసిన వుపస్మృతిని యీ దేశములో నిండాగా వాడుకుంటారు, తంత్య్రజ్ఞులని పేరు పెట్టుకొని శాక్తమతస్థులు కొందరు ప్రబలి వున్నారు. నద్యా శాంతిపురము మొదలుగా వుండే యిండ్లు పూరియిండ్లు,

[పుట 331]
అదిర వాటిని కచ్ఛాఘకు అంటారు. అవి నిడుపులోనున్ను ధనురాకారముగా సుందరముగా కట్టి వున్నవి. యిక్కడి కసువు బిరుసు గనుక తునకలుగా తరిగి కుడితిలో ఊర వేసి పశువులకు వేయ పడుచున్నది. ఆ కసువునే యిండ్లకు కప్పుతూవస్తారు. యీ దేశములో సకల కూరకాయలు సమృ దిగా కలిగినా రుచి తక్కువగావున్నది. కూరకాయలగుచికి హయిదరా బాదుకుసమముగా యీ వరకు నేను చూచిన భూమిలో యేదిన్ని చెప్ప కూడ లేదు. బేలా అనే బిల్వపండ్లు, కరుబూదు పండ్లు యీ దేశములో అపారముగానున్నూ, అతిగాత్రముగానున్నూ అయి మిక్కిలీ నయముగా అమ్ముతూ వుంటారు. ఆ రెండుజాతుల పండ్లను షరబత్తు చేసి వుష కాలములో ఈ దేశస్థులు పుచ్చుకొంటారు. నా అనుభవమువల్ల నున్ను ఆ షరబత్తు ఆరోగ్యముగానే తోచినది. నిడుపు అందమైన పలవరపు కాయలు విశేషముగా అమ్ముతారు. యీ దేశస్థులు నమస్కారము చేసేటప్పుడు స్త్రీలాంఛనగా రెండుచేతులు ముష్టి పట్టి కాళ్లు కడుపులో యిమిడిచి శిరస్సుతో భూస్పశ ముచేసి అభివాదనము చేస్తారు. మను ష్యులు భయాహుకాలుగాని ధైర్యస్థులు కారు. యీ కలకత్తా షహరు 20 యేండ్లకు మునుపు విజనముగా వుండినది. సూరత్తు మొదలైన పశ్చిమసముద్రపు ప్రదేశముల యందు యింగిలీషువారు వతకాకము చేసుకోవడానికి ప్రవేశించి హిందుస్తాక్ మధ్యవుండే అగరా (ఆగ్రా) షహరుకు సరుకులు కూచ డానకు వచ్చినారు. అక్కడనుంచి పట్నాషహరులో ఢిల్లీ పాదుషా కింద అధికారము చేసే ప్రభువుకు దేవాస్వస్థత లేక అక్కడి వైద్యులు నివృత్తిచేయలేక పోయినంతలో అగరా ప్రాంతమందున్న వొళ యింగిలీషు వైద్యుణ్ని పిలుపించినాడు. యీశ్వర కటాక్షము చొప్పున ఆ డాక్టరు చికిత్సచేయడములో గోగము కుదిరి నీకు యేమి బహు మతి కావలె నని అడిగిన తరుణమందు ఆ డాక్టరు స్వప్రయో జనమును కోరక భూమి ధనురాకారముగా “యేర్పడి మధ్యే సముద్రము కలిగివుండే బే ఆపు బంగాళ అనే ప్రదేశములో డచ్చివారు, పాంసువారు ప్రవేశించి వతకాకము చేసుకుంటూ వున్నారు; మా యింగిలీషుజాతి వారుకూడా అక్కడ ప్రవేశించి వత ణ

[పుట 332]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర కము చేసుకు నేటట్టు వునికి పట్టుకు కొంత భూమి యిచ్చి యెగుమతి దిగుమతి సరుకులవిూద నూటికి యింత అని తీరువ సుంకము మొకరరు (నిర్ణయము) చేస్తే మా యింగిలీషు జాతివారికి క్షేమము కలుగు చున్నది; యింతకు మిక్కిలి బహుమానము నాకు యేమి అక్కర లేదని మనివి చేసుకున్నంతలో పట్నా షహరు ప్రభువు ఆ డాక్టరుయొక్క సామధ్యానికిన్ని నిస్పృహతకున్ను సంతోషించి అప్పుడే పరువానా డాక్టరు రు కోరిన ప్రకారము వ్రాసి యిచ్చినాడు. తదనంతరము, కాళీ గుడివద్ద కొన్ని గుడి శెలు వుండగా ఆ స్థలములలో ప్రవేశించిన తర్వాత హుగ్గులియ నేసమీపపు వూళ్ళో గెడ్డం గీలు యిండ్లు మొద లై నవి కట్టుకొని యింగిలీషు వారు వత౯ కము చేయుచూ వచ్చినారు. తర్వాత మక్కు షూదాబాదు (మూర్షి దాబాదు) లోని అధికారస్థునికిఢిల్లీ పాదుషాకుండా క్యారు అధికారము కలిగి యీ దేశము అతని అధీనమై ఆ అధికార స్థుడు, యీ దేశములో పూర్వపు కాపురస్థులైన ప్ర్రాంసు వారి బోధనవల్ల యింగ్లీషు వారిని యెక్కువ తీగువ యివ్వమని నిబంధ పెట్టి పట్నా అధి కారస్థుడు వాయించి యిచ్చిన ఫరవానా పాదుషాది కాదు అనే షరా మీద యిక్కడ యింగిలీషువారికి వుండరాములు చేసినంతలో యింగి లీషు వారు వొక డాక్టరు సమేతముగా ఢిల్లీ పాదుషా తో మొరపెట్టు కునేటందుకు వెళ్ళినారు. అప్పట్లో యీశ్వర ఘటన చేత ఢిల్లీ పాదుషాకు దేహము స్వస్థములేక యత్న ముచేసిన వివాహముకూడా నిల్పివుండేటట్టు ప్ర్రసక్తి అయి యింగిలీషుడాక్టరు వచ్చివుండే వైనము తెలిసిపిలువనంపించి సాడు, యీశ్వరుడు ఆ డాక్టరుమూలముగా పాదుషాకు దేహము కుదిచికా యింగిలీషు వారి అభీష్టమును పాదుషా పరమానా మూలకముగా సిద్ధి చేసినాడు. ఆ ఫరమానా ప్రకారము కొంచము దినములు నడిపించి మళ్ళీ మక్కుపాదా బాదు అధికారస్థుడు తిరగబడినందున యింగిలీషు వారు నిభాయించలేక కొందరు తమవారు వుండే చెన్నపట్టణము చేరి శీమరాజుకు అజీజ యిచ్చుకున్నంతలో శీమరాజు తమ జాతివారి క్షేమముకొరకు కొన్ని యుద్ధపు వాడలను ఫౌజుబందితో కూడా కల కత్తాకు పంపించి చెన్న పట్టణపు గౌనరుమెంటు వారిని కుమ్మక్కు చెయ్య మనీ వుత్తర్వు చేసినందున నున్ను యిరుపక్కలా భూమి ధనురాకార

[పుట 333]
.92€ ముగా వుండే సముద్రోదకము గంగా సంగమమయ్యే భాగీరథిలో పూరాగా లోచొచ్చేటట్టు యీశ్వర నియమానమయివున్నది. గనుక ఆ భాగీరథికుండా యుద్ధపు వాడలు హుగ్గులీ ప్ర వేశించి ప్ర్రాంసువారు వాసముచేయను కట్టుకొనివుండే కోటను వూరినిన్ని తీసుకునియింతలో మక్కుషూదాబాదు అధికారస్థుని కిందివారి మిత్రభేదపు కుమ్మక్కు ద్వారా మక్కు షూదా బాదుపై యుద్ధము చేసి దాన్ని స్వాధీనము చేసు కొని కుమ్మక్కు చేసిన హస్తాంతరమయిన వానికి అప్పట్లో ఢిల్లీ పాదుషా దొరతనము అరాజక మైవుండగా అందులో పట్టాభిషేకము చేసి యింగి లీషువారిలో అప్పటికి యుద్ధ ప్రసక్తికి నిలిచిన దొరలు కావలసినంత ధనము కొత్త ప్రభువువల్ల పుచ్చుకొన్నారు. అది మొదలుగా కలకత్తా కోటయున్ను వూరున్ను బస్తీ అయినది. స్త్రీ యింగిలీషు జాతివారు యీశ్వర కటాక్షమునకు పాత్రులయ్యే కొరకు వాక్యమందు ప్రమాణికులైనందున వతకులు ధనికులున్ను అనేక హింసలుగల చుట్టుపక్కల రాజ్యములు వదిలి కలకత్తా బస్తీ ప్రవేశించినారు. యిప్పటికి కోట్యంతాధికారులుగా వుండే హిందువులు కలకత్తాలో పదిమంది అయిదుమంది వున్నారు. యిరువై ముప్ఫై లక్షలు కలవారు నూటికి యిన్నూటికిదాకా వున్నారు. యీ కలకత్తా స్త్రీ యీ చొప్పున నవీనమైనందున గొప్పవారి యిండ్లన్ని యింగిలీషు తరహాగా కట్టివున్నవి. వొకమాత్రపు వారి యిండ్లు యెంతమాత్రము బాగులేక యింగిలీషు డౌలుతో హిందుతరహాకూడా కలిసి వొక వికా రముగా కట్టి వున్నవి. కలకత్తాలో కోటచుట్టూ యైసానేడు అనే కొంత బయిలు విడిచి అవతల యింగిలీషువారు రెండు మిద్దెలకుతక్కువ లేకుండా అయిదు అంతస్థులకు ఎక్కువలేకనున్ను గొప్పయిండ్లు అనేక ముగా కట్టివున్నారు. యిక్కడి జాతుల వాండ్లు చెప్పడ మేమంటే కల కత్తా యిండ్లు రాజునగళ్ళు అనిన్ని, చెన్న పట్టణపు ఇండ్లు బంగాళాలు అనిన్ని ప్రతిష్ఠగా చెప్పుకుంటారు. కలకత్తా గౌరన్ మెంటు యిం డ్లంత ట మూర్తి దాబాదు నవాబు సురాజు దౌలా క్రింది యుద్యోగి మిర్జాఫరు స్వామి ద్రోహము చేసి ఇంగ్లీషువారితో చేరగా 1957 లో ఇంగ్లీషువారు ప్లాసీఋద్ధము గెలిచి మీరాఫరును నవాబు జేసిరి.

[పుట 334]
గొప్పయిండ్లు యీ వరకు నేను చూచినది లేదు. హయిద రాబాదులో మాత్రము రిసై డెంటు వుండే యిల్లు యీ యిండ్లకు ముక్కాలు వాసి గొప్పగా చెప్పవచ్చును. యిక్కడి గౌరన్ మెంటు యిండ్లు మూడు అంత స్థులు భాగీరధీ నది వెంబడిగా శాల వేశి కష్టమాఫీసు మొదలైన కచ్చే రీలు అన్ని కట్టివున్నారు. కలకత్తా కోట చుట్టూవుండే బయిలు శాలలు చూస్తే చెన్న పట్టణము చూచి తయారు చేసినట్టు తోచుచున్నది. కలకత్తాకు వుత్తరము చిత్తుపూరు అని వొక బస్తీవున్నది. దక్షిణము మచ్చిగోల అనిన్ని గార్డన్ రీచ్చి అనిన్ని ద్వినామము కలి గిన బస్తీ వొకటి వున్నది. ఆ బ స్తీలో తోటలు లో తోటలు మిద్దెలు గంగాతీర మందు వుండుటచేత సూకీ కొరటు జడ్జీలు మొదలయిన గొప్పవా రంతా అక్కడనే వున్నారు. ఆ ప్రదేశము వనతి అవుటచేత నేను వున్న దినాలకు నెల ౧ కి ౧౮౦ రూపాయీల వంతున ఒక తోటమిద్దె బాడి గెకు తీసుకొని వున్నాను. పడమటిపక్క చోరంగ అనిన్ని, కిదరుపూ రనిన్ని, లాలుడిగ్గీ అనిన్ని మూడు బస్తీలు వున్నవి. యిక్కడ సమస్త జాతివారు రెండు మూడు అంతస్థులుకల గొప్ప మిద్దెలు కట్టుకొని కాపురమున్నారు. అయితే ఆ మిద్దెలకు చుట్టూ తోటలు లేవు. చిత్తు పూరు నుంచి కిదరుపూరికి వచ్చే శాలలో వస్తే చెన్నపట్టణపు పాపమ్సు బ్రాడివే అనే వీధిలో వచ్చినట్టు యికుపక్కలా షాపులు కలిగివున్నవి. కలకత్తా షహరులో పోలైసువారు నెంబరు వేశిన వోఢబో యీలు మోశేకూలి పల్లకీలు ౧౦౦౦ కి సరిగా వుంచున్నవి. వోడ బోయీలు యిరువురు మోయడమేగాని ముప్పిరియెంత బళువైనా వేయరు. నడుముకు వొకబట్ట చుట్టుకుని చేతమొగిలాకు గొడుగు పట్టుకుని చింపిరితలతో మోయుచు నుంటారు. కరాచీలు అనేబండ్లు యింగిలీషు చారయాట్ బండ్లకు నకలుగా చేసి, రెండుతట్టు వాణి గుఱ్ఱ ములు కట్టి చెన్న పట్టణపు గూడు బండ్లకు బదులుగా వీధికి నాలుగైదు బాడిగెరు పెట్టుకొని వున్నారు. కలకత్తా షహరు అలంకారము జాతి వాండ్ల యిండ్లవద్దనున్ను శ్రీమవాడలు నిండియుండే గంగాతీరపు శాల లోనేగాని హిందువుల యిండ్ల వద్దికిపోతే సామాన్యపు స్త్రీలకు రాజును చూచిన కండ్లతో మొగుణ్ని చూచినట్టు వుంచున్నది. జాతుల వాండ్ల

[పుట 335]
చెప్పవచ్చును. బస్తి అపేక్షయా కలకత్తాను చెన్న పట్టణమునకు రెట్టింపు షహరని యింకా హిందూస్తాక్ లో జమీక్ దారులు రాజులు నిస్సారులు కాక వుండేటందున యిక్కడ వతకము అమోఘముగా జరుగుచున్నది. యేప్రల్ మే నెలలు రెండున్నూ యిక్కడ మిక్కటమైన గ్రీష్మ కాలము గనుక ప్రతియింట్లోను ప్రతి కొట్టిడికిన్ని పంకాలు వేశివున్నవి. యీ కాలములో ఆ పంకాలగాలివల్ల యిక్కడివారు జీవిస్తారు గాని అన్యధా కాదని తోచినది. ప్రదేశాలభూమి నివాసులున్ను పశువులున్ను బలిష ములు కాకపోయినప్పటికిన్ని భూమి పచ్చిక మాత్రము బాగా పట్టి వున్నది. అయితే పచ్చిక పొడుగు పెరగలేదు. యీకలకత్తాలో యింగిలీషువారు వారి శీమలోని పిచ్చన్సు అనే పండ్లు, లిచ్చన్సు అనే పండ్లున్ను రెండుదినుసులు పయిరు చేశినారు. లిచ్చన్సు పండ్లు బెత్తపు పండ్లు జాడగా.. పులుసుతో తీపుకలిసి వుంచున్నవి. పిచ్చన్సు అనే పండు బాదం కాయలవంటి విత్తులు లోపలకలిగి పులుసుమీరిన రుచితో వుంచున్నది. యీ షహరు హిందువులు జంబునే రేడు పండ్లను పూజ్య తగా వాడుతారు. పచ్చి ద్రాక్ష పండ్లు అరుదు. హిందువులందరు అరి టాకులు వేసుకోవడమేగాని యితరమయిన ఆకులు తాకడములేదు. అన్ని చెట్లు వీర్యముగానే పెరిగివున్నవి. గీష్మకాలపు రెండు నెలలనున్ను యీ దేశస్థులు తుపాను కాలమఁటారు. యిక్కడ హుక్కాలు తాగని వారు లేరు. గుడాకుచేసే గిడ్డంగీలకు బొగ్గువుంటలు చేసే గిడ్డంగీలు శానా కలవు. గుడాకువుండలు ప్రతి అంగడిలోను వుంచి అమ్ముతారు. తమల పాకులు బహుదళము గానున్ను పెద్దవిగానున్ను మిక్కిలీ లావు పొడు గైన కాడలు కలవిగా నన్ను తెచ్చి సాధారణముగా అమ్ముతారు. యీ దేశస్థులు తాంబూల చర్వణముచేయడము విస్తారముగా నేవున్నది. యీ షహరులో ఒక వేగినాటి బ్రాహ్మణుడు విశ్వనాధ భొట్ల నే వాడు ముప్ఫైయేండ్లుగా సంసారములో దక్షిణ దేశపు బ్రాహ్మణు లకు యథాశక్తి సహాయము చేయుచూ కాపురమున్నాడు. సంపాద నాధము ఆగంతుకులుగా పంచదావిళ్ళతో చేరిన బ్రాహ్మలు

[పుట 336]
కా శ్రీ యా త్ర చ 8 త్ర ముప్పదిమంది వాసము చేయుచు బంగాళీ ప్రభువులను ఆశ్రయించి వారివల్ల జీవనము చేయుచున్నారు. బంగాళీ వారికి శివప్రతిష్ఠ చేయడము బహు అగత్యము గనుక గభ౯గృహము మాత్రము కట్టి గుమ్మటపు అందముగా స్థూపీకట్టి యీ ప్రాంతములలో అనేక లింగాలు ప్రతిష్ఠ చేయబడివున్నవి. యీ షహరులో అనేక తటాకములు కలవు. అందులో నేను దిగిన ప్రదేశ ములో వుండే మోతిబీలనే గుంట బహుప్రసిద్ధమయిన వుదకముకలది. యీ షహరులో వుద్యానవనములున్ను అనేకముగా వున్నవి. అందులో గంగకు అవతలి పక్కవుండే కుంఫిణీవారి “బోటానికాలు గారుడ" అనే వనౌషధుల తోట బహు గొప్పది. నిడుపులో వుత్తర దక్షిణాలు అయిదు గడియల దూరము వుండును; వెడల్పులో సుమారు మూడు గడియల దూరము కదు. కుంఫిణీవారు, బంగాళీల శిక్ష నిమిత్తము, కొన్ని కాలీజు పల్లె కూటములు పెట్టినారు. అందులో చదివి తీరిన పిల్ల కాయలు దేశము విస్తారం కమ౯ భూయిష్ఠమయినప్పటికిన్ని శుష్క వేదాంతులై ప్రవతి౯ం పుచున్నారు. యీ దేశస్థులు మీసాలు ప్రాయశః వుంచడములేదు. క్షారము దినము మార్చి దినము చేసుకుంటారు. స్త్రీలు పురుషులున్ను బహుశా లలాటశూన్యులుగానే తిరుగుతూ వుంటారు. తులసీమణిధారణ విస్తారము కద్దు. కొందరు స్త్రీలు ముక్కు మీద పచ్చ పొడుచుకుం టారు. పట్నా ప్ర్రాంతముల స్త్రీలకు పాపటలో సిందూరమును కాయ ముగా ధరించడము శృంగారమని తోచినట్టు వీరికి ఆ పచ్చ శృంగార ముగా తోచి వున్నది. యిక్కడ దొరికే చీరలు ౧౨మూరకు యెక్కువ దొరకవు. తెల్ల చీరలే సాధారణముగా ధరించుతారు. షహరు వీధులోలో భిక్షుకులు నిండా తిరగడములేదు. యిండ్ల బాడిగె సవుకల జీతాలున్ను బహు భారీగా వున్నవి. జాతిదొర లున్ను గొప్ప హిందువులున్ను సరకారనే పేరు పెట్టి వొక ప్రధాన నవుకరును వుంచుతారు. ద్వారమువద్ద కాచివుండడమునకు దారు వా అనే పేరుతో వొక నవుకరును అవశ్యముగా వుంచుతారు,

[పుట 337]
శ్రీస్తుమతానికి అంతభూతమయిన అరమనజాతి మొదలయిన వారిగుళ్ళు బహుశః యీ బస్తీలో కట్టివున్నవి. క్రీస్తుమక ప్రకటన యీ నిమిత్తము యిక్కడ అనేక ప్రయత్నములు గ్రంథ ప్రచురత్వ ద్వారా జరుగుచున్నవి. ముచ్చిగోలా మొదలు బ్యారకు పూరుదాకా వొక సడక్కు వేసి యిరుపక్కలా చెట్లువేసి బహు సుందరముగా యేపణరచి వున్నది. షహరు బ స్తీ నిడుపున వుత్తర దక్షిణములు మూడామడవుండవచ్చును. వెడల్పులో రెండామడ వుండవచ్చునని తోచుచున్నది. జన బాహు ళ్ళము ము చూస్తే సుమారు ౧40000 వేలు వుండవచ్చునని తోచినది. సు వాసినీలయిన స్త్రీలు శంఖపు గాజులు ధరించవలసినది అగ త్యము గనుక దక్షిణ దేశపు శంఖాలంతా ఈ దేశములోనే వ్రాయమ య్యేటట్టు తోచబడుచున్నది. స్త్రీలు విస్తారము ఆభరణాదులు ధరిం చడము లేదు. పురుషులలో గొప్పగా వుండేవారు యింగిలీషు జాడగా వస్త్ర వాహనాదులు వాడుకుంటున్నారు. వాద్యవిశేషములలో ఫిడీలు - అనే యింగిలీషు వీణలు. యీ ప్రాంతముల బహు ప్రచురముగా వున్నవి. యిక్కడల స్తలు గ్లాసులు కరిగిపోళి చేయుచున్నారు. కంట్లాలు మోశే గుర్రాలు వొంటెలు దొరకవు గనుక నా డేరాలను బోయీల · చేత మోయించేటట్టు నిశ్చయము చేసినాను. దేశ దేశపు వాడలు యిక్కడ సరకు తెచ్చి యిక్కడి సరకులు దేశ దేశాలకు తీసుకొనిపోవుట చేత యీ షహరులో దొరకని ద్వీపాం తర పదాథములుగాని స్వదేశ పదార్థములుగాని లేక వున్నవి. వత౯కులు సుఖించివున్నారు. యిటువంటి కలక తాషహరులో జూన్ నెల ఆ తేది వరకు వసించినాను. 10 1 50 ఇ రు వది య వ ప్ర క ర ణ ము శ్రీ తేది వుదయాన శి గంటలకు ప్రయాణమై పడవలమీద వుడు బడియా యనే వూరికి ౧౨ గంటలకు చేరినాము. ఈ దేశములో ఆయుధపాణులుగా యెవరున్ను వుండకూడకపోయినా బనారసులో

[పుట 338]
నా లాడుఁ బెంటిక్కుగారు వచ్చివుండగా వారి యేజంటుఅయిన బ్రూక్కు దొరగారు నాతోకూడా వుండే మనుష్యులకు కావలసిన ఆయుధాలు పట్టుకుని వుండేటట్టు పరవానా యిచ్చినారు గనుక వాటి బలముమీద 1 కలకత్తా పోలైను సూప్రీంటెండెంటు వక ఫర వానా యిచ్చినారు. యిక్కడ చీపుళక ) పేరిగారున్ను కాశీలో కలిగిన ఫర వానామీద నే తానున్ను దస్కతుచేసి గౌర౯ మెంటు మొహరు చేయించి యిచ్చినాడు గనుక విస్తారము సల్తనుతోవుండే యీ వుడుబడియా పోలీసుదారోగా నున్ను ఆయుధముల నిమిత్తము నిబ౯ంధ పెట్టకుండా వదలినాడు. ఈ గౌర౯ మెంటు వారు సమస్తానాధిపతులకు మాత్రమే ఆయుధాలకు ఫర వానా యిస్తారు గాని యితరులకు యివ్వరు. వుడుబడియాయనే వూరు కలకత్తాకు యెనిమిదికోసుల దూర ములో వున్నది. యొక్క డికి పడవలో వచ్చి మేదిని పూరికి పోకుండా బాలేశ్వరానికి వస్తే మూడుమజిలీలు కలిసివస్తున్నది గనుక యీ బారిగా వచ్చినాను. వుడుబడియా అనే వూరు గొప్పవూ నేను అంగడి వీధి కలిగియున్నది. దారోగా నివాసస్థలము హుగ్గులి జిల్లాలో చేరి నది. అన్ని పదాథ౯ములు దొరుకును. యీవూళ్ళో వొక టెంకాయ తోపు వున్నది. ఆ టెంకాయతోపులో డేరాలు వేయించి దిగినాను. దేశములో యిప్పుడు దక్షిణపుగాలి మిక్కుటముగా కొట్టడము చేత వుడుబడియా వూరి ముందర నా పడవలు నిండా పొడు గుగా యెత్తి వెయ్యబడ్డవి. తద్వారా నా స్త్రీ బాలలు చాలాగా భయ పడినారు. యాభై సంవత్సరముల కిందట రెండు తాటి చెట్ల పొడుగు పోటు వచ్చి కలకత్తాబ స్తీ సగానికి కొట్టుకొనిపోయినది. పోటు అయి నప్పుడు గొప్ప శీమవాడలను సముద్రములోనుంచి భాగీరథిలోకి తీసి కలకత్తాకు తెచ్చుచున్నారు. పాటప్పుడు సముద్రమునకు తీసుకుని వస్తారు. సరు చాలీ౯సుగ్రే దొరగారు మహోన్నత పదవి అయిన చీపు జష్టీసుపనిలో కలకత్తాలో వుండి అసాధ్యమైన గౌనరుమెంటు ఫరవానా కూడా నాకు కలిగేటట్టు సహాయము చేసినందున నేను యీ పర దేశ మందు యీ పదవిని పొందినాను. జూక్ నెల మధ్యే యీ దేశములో ట

[పుట 339]
వషా౯రంభము గనుక యీ రాత్రి నిండా వషము కురిసినది. యీ రాత్రి యిక్కడ వసించినాను. ౪ తేది వుదయాన ౬ గంటలకు లేచి యిక్కడికి నాలుగు కోసుల దూరములోవుండే బాగునా అనే వూరు గంటలకు ప్రవేశించినాను. దారి సడక్కు వేశియున్నది. నామోదరు అనేనది పడవలతో దాటినాను. కాశి నుంచి పది బాడిగె గుఱ్ఱాల మీద రం బిందెల గంగ చెన్న పట్టణమునకు పంపించినది గాక కూడా వున్న గంగాజలము యెనిమిది బిందెలున్ను నిత్యము జరూరులేని డేరాలు రెండున్ను మందుల పెట్టెలు వగైరా సామానున్ను రెండుబండ్లమీద తెచ్చినందున యీనదులు పడవలకుండా దాటేటప్పుడు, బహుప్రయాస యిచ్చినవి. యీవూరుగొప్ప దేను. బాజారుకద్దు. సకల పదాథా౯లున్ను దొరుకును. భాటసారులు దిగడానకు గొప్ప యిండ్లు, అంగడి వాండ్లు కట్టివుంచి వుండేటందున డేరాలు నిమిత్తము లేకుండా విశాలమైన అంగడి యింట్లో దిగినాను. ౫ తేది వుదయాత్పూర్వము మూడు గంటలకు లేచి యిక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములో వుండే సీదాహాటు అనేవూరు పదిగంట లకు చేరినాము. దారి నిన్నటివలెనే సడక్కు వేశి వారధులు కట్టి వున్నది. రుక్మినారాయణ అనే నది వొకటి యీదినము పడవకుండా దాటినాము. యీవూరు గొప్పది. బాజారున్నది. దిగడానకు యిండ్లు సహా కట్టివున్నారు గనుక డేరాలు వెయ్యలేదు. దిగినయింటికి నాలు గణాలు యిస్తే అంగటివాడు ఆనందించినాడు. యెవడు కట్టివుంచిన యింట్లో దిగితే వాని అంగడిలో సామాను తీయవలసినది గనుక అదే ప్రకారము చేసినాను. సమ స్తమైన పదార్థాజులు ఈ వూళ్ళో సహజ ముగా దొరికినవి. యీవూల్లో ఈరాత్రి వసించినాను. ౬. తేది వుదయాత్పూర్యము మూడు గంటలకు లేచి యిక్కడికి యేడు కోసుల దూరములో నుండే డబరా అనే వూరు ౧౦ గంటలకు చేరినాను. దారి సడక్కు వేసి ముందు దినములు దారివలెనే యిరుపక్కలా పై రుపొలాలుకలిగిసుందరముగా వున్నది. దోవలో వుండే కసారి అనేనది కాలునడక గాదాటినాను. యీవూరుగొప్ప దేను. అంగటి వాండ్లు గొప్ప

[పుట 340]
కాశీ యాత్ర చ రీ త్ర యిండ్లుకట్టి పెట్టివున్నారు. సమస్తమయిన పదార్థములు దొరికినవి. పోలీసుజవిక్ దారుడువుండే కసుబావూరు నాపరవానా వొక మజిలి ముందు పంపిస్తూ రావడమువల్ల నేను దిగే ప్రతివూరున్ను అన్ని విధాలా సొంతమువలే కావడముమాత్రమే కాకుండా దిగిన వూరిమను ష్యులు దిగపొయ్యేవూరిదా కాకూడావచ్చి సాగనంపించి పోవుచున్నారు. యిటు నాకు జరగడమేకాకుండా యిక్కడ పోలియసుఖాయిదా ముసా ఫలు౯ వచ్చి దిగి తే చౌకీపారా రాత్రిళ్ళు యిచ్చి వారిని వారి సామాను నున్ను కాపాడి పంపించేటట్టుగా వుత్తర్వు అయివున్నది. అంగటి వాండ్లు వచ్చిన ముసాఫరుల ను ప్రాధి౯ంచి దిగేలాగు చేసి కావలసిన పదా రాజులు యిచ్చి ఆదరింపుచున్నారు. యీ దేశపు వాడికె వొకసారి వండుకున్న కుండ రెండోసారికి పనికిరాదు గనుకనున్ను కుండలు నయముగనుకనున్ను ముసాఫరులు అందరు కుండలుకొని వండుకొని దిగిన తావులలో ఆకుండలు పగల గొట్టిపోతారు. దిగుడు మజిలీలలో కుండ పెంకులనల్ల అసహ్యము మాత్రము ఒకటి కలిగియున్నది. యిల్లుకట్టి అంగటి వాండ్లు జల వసతికూడా పూరాగా చేసి యుంచుతారు. యీవూళ్లో నుంచి రాణీ సరాయిదాకా సడక్కు లేనందుననున్ను సడక్కు తిన్నగా యీవూరి నుంచి మేదినిపూరుకు వేశియుండేటందుననున్ను నా రెండు బండ్లను నా రెండుబండ్లను మేదిని పూరుకుండా రాణీసరాయికి రమ్మని సాగనంపించి యీవూళ్లో యీ రాత్రి వసించినాను. 2 తేదీ ఉదయాత్పూర్వము 34 గంటకు లేచి యిక్కడికి యేడు కోసుల దూరములో వుండే భద్రకాళి అనే వూరు ౧౨ గంటలకు ప్రవేశించినాను.. దారి సడక్కు లేదు. పొలములమీద నడిచి రావలసి నది. ప్రతిదినమున్ను నేను బయలు దేరిన దినము మొదలుగా కలక త్తాలో కలిగియున్న గ్రీష్మము లేకుండా తెల్ల వారి మబ్బు వేసి మజిలీ దిగిన వెనక వషము కురియుచూ వచ్చినది. గనుక దారి బహు అడుసుగావుండినది. యీవూరున్ను గొప్పదేను. భద్రకాళి అనే దేవి గుడివున్నది. దిగడమునకు విశాలమయిన యిండ్లుకట్టి వసతికి గుంటలు తొవ్వించియున్నారు. ముసాఫరులు దిగడానకు ఈ అంగడివాండ్లు,


---


<a id='chapter-17'></a>

# పదిహేడవ ప్రకరణము: ముంగేరు, భాగల్‌పూరు & రాజమహల్

**సీతాకుండ్ వేడినీటి బుగ్గలు, రాజమహల్ కొండలు, బెంగాల్ సరిహద్దు**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** ముంగేరు కోట, సీతాకుండ్ వేడినీటి ఊటలు, భాగల్‌పూరు, గంగా ప్రవాహపు మలుపులు, సంతాల్ పరగణాల సమీప రాజమహల్ కొండలు, బెంగాల్ సుబా ప్రవేశం, నీలిమందు తోటలు.

[పుట 341]
తూర అంగడికి చేరినట్టు ప్రత్యేకముగా కట్టివుంచే యిండ్లు విడవలి పూరిక ల వీ అయినా బహు రమణీయముగా ప్రతిదినమున్ను శుద్ధిచేసి వుంచుతారు. యిక్కడ సమస్తమైన పదార్థములు దొరికినవి. వ తేది వుదయాత్పూర్వము ర గంటలకు లేచి యిక్కడికి యెనిమిదికోసుల దూరములోనుండే రాణీసరాయి ప్రవే శించినాను. ఈజాగాలో వూరులేదు. 30 అంగళ్ళు సడక్కు కు యిరు పక్కలా కట్టివున్నవి. దిగడానకు విశాలమయిన యిండ్లుకట్టి వాటికి చేరినట్టుగానే రమణీయమైన గుంటతో వ్వించినారు. చౌకీదారులు గుంటతోవ్వించినారు. మాత్రము వున్నారు గాని పోలీసు బంటెత్రులు యిచ్చట వుండడము లేదు. దారిలో నారాయణగడయని వొక వూరు వున్నది. అక్కడ పూర్వపు రాజులు నియమము చేసిన సదావృత్తి సత్రాన్ని అద్యాపి కుంఫిణీవారు నడిపిస్తూవున్నారు. యిక్కడ సకల పదార్థములు కూర గాయల సమేతముగా చొరికినవి. ఈ దేశములో పాలు పెరుగు సహ జముగా దొరుకుచున్నవి. దిగిన మజిలీలలో వుండే చౌకీదాలను నలుగు రేశిమందిని రాత్రిళ్ళు నాబంటే త్రులతో కూడా పారాయిచ్చేటట్టు చేసి వుదయాన సాగివచ్చేటప్పుడు నాలు గేశిఅణాలు యిస్తూ వచ్చు చున్నాను. యీ దినము దారి కొంత మేర సడక్కు వేశి యున్నది. . తేది ఉదయాత్పూర్వము 24 గంటకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములో నుండే జే లేశ్వరం పట్టణా అనే వూరు ౧. టలకు ప్రవేశించినాను. దారిసడక్కు వేసి వారధులు కట్టివున్నవి. యిరు పక్కలావుండే భూమికన్నా మనిషి పొడుగుమిట్టతో సడక్కు వేసియు న్నారు. సడక్కునిమి త్తమై కాలువగా మట్టి యెత్తినారు గనుక కాలువలో నీళ్ళు నిలిచినప్పుడు వొంటికొయ్య దోనెలమీద కావలసిన సామానులు వుంచి యీడ్చుకొని వస్తూవుంటారు. ఈ వూరు సువణ అనే నదీతీరము గొప్పవూరు. బాజారువీధి వున్నది. ముసాఫరులు దిగడానకు యిండ్లు సమేతముగా యేప౯డివున్నవి. సమస్తమయిన పదాథాక్షాలు దొరికినవి. ౧౦ తేది వుదయాత్పూర్వము 34 గంటకు లేచి యిక్కడికి అయిదుకోసుల దూరములో నుండే బస్తా అనే వూరు ౧౦ గంటలకు..

[పుట 342]
కాశీ యాత్ర చ రి త్ర వితా చేరినాను. యీ వూరు చిన్నదైనా అన్ని పదార్థములు అప్రయత్న ముగా దొరికినవి. కుంఫిణీ వారు విశాలమైన ధర్మశాలలు రెండు మిద్దెలు వేళి కట్టించివున్నారు. నేటిదారిన్ని సడక్కు వేసియున్నది. సువణనది కాలునడకగా దాటినాము. నదికి యీపక్క సుంకపుచౌకీ వొకటి యున్నది. వొకమాత్రపు వారిని సోదా చూడడమనే సాకు పెట్టి కొంత గుంజుకోక నే ఆ చౌకీదాలు వదలరు. నేటిదారిలో భాటకు కుడిపక్క కొంతదూరములో వొక పర్వతము తెలుస్తూ వచ్చుచున్నది. కలకత్తాలో నేను వుండగా వొకదినము గాలితోకూడా రాళ్ళ వాన కురిశి గచ్చకాయలం తేశి రాళ్ళు పడ్డవి. ఆరాళ్ళు పది అయిదు యెత్తి వొక పాత్రలో వేళి కుదిలించితే రాళ్ళు కుదిలించినట్టు చప్పుడ తున్నది. కింద పెట్టి బళువైన పదార్థముతో కొట్టితే నీళ్ళయి పోతున్న వి గాని దెబ్బకు తాళ నేరవు. చేత పట్టుకుంటే తూటుపొయ్యే పాటి శీతళ ముగా శుద్ధస్ఫటిక సంకాశముగా వున్నది. గడియవుంచి తేచుకమ ముగా కరిగిపోతున్నవి. మళ్ళీ అటువంటి వాన ప్రసక్తించలేదు. కల కత్తాలో కలిగివున్న పిశాచగాలిన్ని యిక్కడ లేదు. కలకత్తాలో నేను వుండగా మలడీ అనే జ్వరము కలకత్తాలో నంతా ప్రవేశించి నా పరివారములో యిరువైయింటిని బాధ పెట్టి నది. గయలో వొక నల్ల డాక్టరు నాకు చెప్పిన ప్రకారము హిందు సాని భాషలో ఛిరటా అనిన్ని యింగిలీషులో బిట్టరు అనిన్ని చెప్పే మూలిక వేశి కషాయము పెట్టి యిలిక్కి సియా వితిల్ అనే ద్రావకము వొక క్వాటర్ బాటిల్ కషాయానకు 'రెండు తేగరిటెలు పోశి సాయం పాత్రః రెండేశి తులాలు యిస్తూ వచ్చినంతలో ఈశ్వర కటాక్షముచేత అందరికిన్ని అనాయాసముగా వాళి అయినది. వొక బోయివాడికి నీరుకు బదులు నెత్తుకు దిగుతూ వచ్చినంతలో బొందెగడ్డ రసము తీసి తవ్వెడు రసములో మూడు బొట్లు గంధక ద్రావకము పోశి యిచ్చి నాను. త్వరగా వాశి అయినది. గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౧౦ తేది వుదయాత్వూర్వము ౨4 ౭ కోసుల దూరములో నుండే బాలేశ్వరమనే కసుబాబ స్త్రీ గంటలకు చేరినాను. దారి యీవరకు వున్నట్టు సడక్కు యేప౯డి వుండడములో

[పుట 343]
భూమి యిసుక కలిసిన రేగడ గనుక బహు గట్టిపడి వషణము కురిశి వున్నా కాలికి అంటుకోకుండా వున్నది. కలకత్తా మొదలుగా సువణకానది వరకు భూమి జిగట రేగడ. అందువల్ల కలకత్తాలో కోకే యిటికె రాళ్ళు బహుగట్టిగా రెండు మూళ్ళ చచ్చౌకముగా కొయ్యగల పాటివైపు కలిగివున్నవి. కలకత్తా యిటికె రాళ్ళు యినుప చిట్టముతో సమమైన బలము కలవని చెప్పవచ్చును. కలకత్తా సున్నముమాత్రము ధావళ్యము చాలదు గనుక గోడలు చెన్నపట్టణము వలె సీడలు తేరడము లేదు, యింటి దేశస్థు లందరున్ను గుల్లసున్నము వేసుకొంటారు. యాన్ని గురించి ఒక దినము బంగాళీ వాడు మీ దేశములో బ్రాహ్మ ణులు మత్స్యభక్షణ చేయడము లేదంటిరే, గుల్లసున్నము తాంబూల చర్వణముతో తినడములేదా అని అడిగెను. నా అనుభవద్వారా కావేరి మొదలు కన్యాకుమారి వరకు సమ స బ్రాహ్మణులున్ను దేశాచార ప్రకారము గుల్లసున్నము వేసుకుంటారని తెలిసి నేను ఆ దేశ సంచారము చేసినప్పుడు వారితోటిపాటుగా అదే సున్నము వేసుకొనివున్నా బంగాళీ వాడు చేసిన ప్రశ్న మహిమను యోచించి మా చెన్న పట్టణములో గుల్లసున్నము వేసుకోవడములేదని వుపాయముగా వుత్తర్వు చెప్పినాను గాని నా మనస్సు మాత్రము కలతబడి వున్నది. గుల్ల లున్నూ జలజంతువుల కళేబరాలతో చేరినది నిజమేకదా! యీ దేశస్థులు మత్స్యక ళేబరాలను పచనము చేసి తింటే దక్షిణ దేశస్థులు వాటి దేహాలమిది చిప్పలను కాల్చి తింటారు. ఈ రీతిగా పరో ప్రత్యక్షాలుగా జలజంతువుల కళేబరాలను వొక పక్కది వొక దేశ స్థులు వొక విధమయిన పచన ద్వారా భక్షణ చేస్తే మరివక దేశస్థులు మరివొక పక్క క ళేబ రాన్ని మరివొక విధమయిన పచనముతో భక్షణ చేయుచూ సమమైన పాపులయివున్నా వొకరిని వొకరు నిమి త్తము మాలి నిందింపుచూ వుంటారు. యీ సరికి నా వద్ద ప్రయాగనుంచి తెచ్చిన రాతిసున్నము వున్నది. యిది ఖచు అయిన వెనక బంగాళి వాడివల్ల ధర్మసూక్ష్మము యెచ్చరించబడ్డాయిక రాతిసున్నము దొరకక పోతే దేశాచారాన్ని లోగడివలెనే అనుసరించవలసి వస్తున్నది. వేరుగా నిమి త్తమ అక్కడ మన్నాడు వున్నట్టు నిందమా á బ స్తీ. కల మేదినీపు బాలేశ్వర తోచబడ అనే నది దూరము కుండా మందు శ్వరపు దేశము అక్షర సరిబోలు ముఖలక్ష కుంఫిణీ దీ

[పుట 344]
యీశ్వరుడు చిద్విలాసాథణము భాషాంతరాలు కూడా వేరు వేరుగా మనుష్యులకు వుండేటట్టు సంకల్పము చేసి అరవవాడు తెనుగు వాడు వొక గుంట వద్ద సంధించినప్పుడు అరవవాడు వుపకారముచేసే నిమి త్తము తెనుగువాడితో గుంటలో జలగ లున్నవని తెలియ చెప్ప డౌనకు అపై వుండు అని చెప్పితే తెనుగువాడు అవుండుమంటాడని అక్కడ వుండి జలగలచేత శరవబడి నన్ను చంపదలచి అటేవుండు మన్నాడుగదా అని ఆ అరవవాణ్ని కొట్టితే ఈశ్వరుడు చిరునవ్వుగలిగి వున్నట్టు ఈ దేశాచారముల విషయమై యిందరు మనుష్యులు పోట్లాడే నిందమాటలు యీశ్వర విలాసానకు వృద్ధికరముగా వున్నవి. గౌడ దేశము యీ బాలేశ్వరము మొన్న వదిలిన జేలేశ్వరముకన్నా రెట్టింపు బ స్తీ. కలకటరు మేజస్ స్ట్రేటువగై రాలు యిక్కడ నివాసులై యున్నారు. మేదినీపుర పుజిల్లా సువణ౯ రేఖనదితో అంత్యపడి అది మొదలుగా బాలేశ్వర పుజిల్లా వోఢ దేశము ఆరంభించి వస్తూవున్నది. బంగాళా జలంగినది మొదలు సువణ రేఖనదివరకు అని నాకు తోచబడుచున్నది. నేటిదినము బాలేశ్వరపు వూరిముందర కులాలీ అనే నది కాలునడకగా దాటినాను. యీ నదికి సముద్రము ఆమడ దూరములో వుండుటచేత పోటుపాటు కద్దు. పోటు వేళ యీనదిని పడవల కుండా దాటవలసినది. యిక్కడికి ఆమడదూరములో సముద్రతీర మందు చూడామణి అనేవూరున్నది. అక్కడ వతః కులు యీ బాలే శ్వరపు బియ్యము మొదలయిన సరుకులను శేఖరము చేసి వుంచి దక్షిణ దేశము 'మొదలయిన తావులకు వాడలమీద రవాణా చేయుచున్నారు. యీ వూరు పోలీసు బండాతుల బిళ్ళలమీద కూడా వోఢ భాష వోఢభాష అక్షరములు చెక్కి వున్నవి. వోఢభాష అక్షరములు తెనుగుకు సరిబోలుతున్నవి. యివి బ్రహ్మదేశపు అక్షరములకు నిండా సమీపము లనిన్ని చెప్పవచ్చును. యీ వోఢ దేశపు స్త్రీలు కురచగానున్ను ముఖలక్షణము కలవారుగానున్ను వున్నారు. పురుషులున్ను బంగాళీ లంత దీనముఖముకలవారు కారని తోచుచున్నది. యీ బ స్త్రీలోను కుంఫిణీవారు విశాల మయిన ధర్మశాల కట్టించి వుంచినారు గనుక అందులో నే దిగినాను. యిక్కడ యేటి వొడ్డున సుంకపు చావడి వున్నది.

[పుట 345]
మూటశోధన నిబ౯ంధము లోకులకు కలిగి యున్నది. కలుపు ౧ ౨ తేది వుదయాత్పూర్వము ౧4 గంటకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములో వుండే సూరంగు అనే వూరు గంటలకు చేరినాము. నా మూడు సవారీలలో రెండు సవారీలకు యిరువై యింటికి వోఢబోయీలను పెట్టవలసి వచ్చినందుననున్ను వారు యిరువురి మోతతో వారి వారి అడుగులను యివతలవారి అడుగులతో కోకుండా మెల్లిగా నడిచేవారు గనుకనున్ను యెండగొట్టుకు యెంత మాత్రము సహించలేదు గనుకనున్ను రాత్రిళ్ళు యింతపొద్దువుండగా లేచి నడవ వలసివున్నది. చారి నిన్నటివలెనే సడక్కు వేసి యున్నది. యిసక కలిసిన రేగడ. బాలేశ్వరము మొదలుగా కుడిపక్క రెండు గడియల దూరములో సముద్రములో కలియవచ్చిన వింధ్య పర్వత సంబంధమైన పర్వతములు వుండి వున్నవి. నేటిదారిలో బాలేశ్వరానకు కోశెడు దూరములో వక సుంకపు పెరిమెట్టు చౌకీ వున్నది. యిక్కడి కలకటరు మేజిస్ స్ట్రేటు అయిన రిక్కెట్టు దొర నొక చప్పరాశి బంఔ) తును తయినాతిగా యిచ్చినందున తలాషీ అనే శోధన చిక్కులేకుండా సాగి వచ్చినాను. అయినప్పటికి నా గొప్ప కాపాడుకునే నిమిత్తము చౌకీ ౧కి ర్పు ౨ వంతున యినాము యిస్తూ వచ్చినాను. ఠాణా సరి హద్దు ప్రకారము వొక బరకదాసు అనే పోలీసు బంఔతు వస్తూ వచ్చినాడు గనుక యివతలి సరిహద్దు పోచాయించి (చేర్చి) బంఔతు సాగి పొయ్యేటప్పుడు అరరూపాయి యినాము యిస్తూ వచ్చినాను ట యీ భూమిని వరిపయిరు యెక్కువ. యీ వుత్కల దేశములో వసించే వోఢబ్రాహ్మణ పండితులు గౌడ దేశస్థులకన్నా సంస్కృత భాషనుబాగా వుచ్చరించు తారు. యీ దేశస్థులకు తెనుగుమాట వొకటి అర వచ్చును. చెన్న పట్టణము యెరిగిన వారు యిక్కడ కొందరువున్నారు. బంగాళీ లవలెనే మదిరాసు ద్వీపాంతరమా అని అడగడములేదు. యీ నెట్టున చెన్న పట్టణమంటే తెలియదు. మదిరాసు అనవలసినది. కలకత్తావద్ద భాగీరథీనది వదిలిన వెనక గంగలో కొట్టుకునివచ్చే కళేబరాలను తినే నిమి త్తము యీశ్వరుడు గంగకు యిరుపక్కలా సృజన చేసిన వింత ఆకృతిగల బోరుగద్దలను చూడలేదు, ఆ గదలు రెండు గద్దలు

[పుట 346]
'కాశీ యాత్ర చ రిత్ర మూళ్ల నిడుపు మెడ, మూరెడు పొడుగు ముక్కు, మూడు మూరల పొడుగుగల కాళ్లతో వున్నవి. అవి నిరుపాధిక జంతువులు. కళేబరాల విూద కూచుకొండి మాంసభక్షణ చేసేటప్పుడు కాకులు మొదలయిన చిన్న పక్షులుకూడా వద్ద వచ్చి కూచుంటే సహించి తమ పనిచూచు కుంటూ వున్నవి. యీ వుత్కల దేశములో అరిటిచెట్లు, టెంకాయ చెట్లు, పోక చెట్లు గౌడ దేశమంత తరుచుగా పయిరుకావడము లేదు. యీ సూరంగుఅనే వూరు చిన్నది. దిగడానకు స్థలములేక గుంటవొడ్డున డేరాలు వెయ్యడ మైనది. కావలసిన పదాథా కాలుమాత్రము ' దొరికినవి. ప్రతిదినము మబ్బు వేయుచూ వష౯స్త్రదముగా వున్నది. యీ దేశ బ్రాహ్మణా గ్రహారాలను ఠాకురువాడి యని అనుచున్నారు. ౧౩ తేది ఉదయాత్పూర్వము 34 గంటకు లేచి యిక్కడికి ౭ కోసులదూరములో వుండే భద్ర కయనేవూరు ఇంగంటలకు చేరినాను. భద్రకవూరిముందర సారెంది అనే నది కాలునడకగానే దాటినాను. దారి సదిక్కు వేశి వున్నది. గులక యిసక భూమి నడవడానికి వయిపు గా వున్నది. ఈ వూళ్ళోను విశాలమయిన మిద్దె గల ధమ౯శాల కట్టివున్నది గనుక అందులోదిగినాను. పోలీసు ఠాణాలుగల వూళ్ళు ధమ౯ శాలలకు దూరముగా వుండి వున్నవి. డబరా అనే వూరివద్ద మేదినీపూరుపడక్కు కుండా రమ్మని పంపించిన నా రెండు యెద్దులబండ్లున్ను బహుప్రయ త్నమువిూద బాలేశ్వరమునుంచి నేను బయలు దేరేసమయమందు వచ్చి చేరినవి. జగన్నాధమువరకు గుర్రపు బండ్లు పొయ్యేపాటిగా సడక్కు వున్నదని విని బండ్లు వేశినంతలోనే యింత ప్రయాసగా నుండగా సడక్కులేని భాటలలో బండ్లు తేవడమువల్ల యెంతగా నుండునోయీశ్వ రునికే తెలియవలసినది. ఈ వూళ్ళోను అన్ని పదార్థములు దొరికి నవి. నెయ్యి మాత్రము బాగా వుండలేదు. ప్రయత్నముమీద వెన్న దొరకవచ్చును. బియ్యము యెప్పటికి ఈ దేశములో నయముగావున్నది. రం శేర్లుకల మణుగు ౧కి రూపాయిల వంతున మంచి బియ్యము దొరుకును. వైతరణీనదివద్ద వుండే నాభిగయావళీలు కలకత్తా వద్దికి అహం

[పుట 347]
వోఢబ్రా పూర్వ మహంపూర్వ మని యెదురుగా వచ్చినారు. వారు వోఢ బ్రా హ్మలు, వుత్కలు లనిన్ని చెప్పుతారు. యిక్కడ శేరు రూపాయల యెత్తు. కలకత్తా శికారూపాయలకు చెన్నపట్టణపు రూపా యలకు నూటికి పది వ్యత్యాసము వున్నది. చెన్న పట్టణములో తగ్గిన దిను రీతిన సని తెలియవలసినది. బంగాళా సీమలోనుండే బోయీలు యీ బళువు యెత్త లేని జబ్బుమోతగాండ్లుగా వున్నా రే, మన దేశానకువచ్చే బంగాళా పల్ల కీలు బహు బళువుగా వుంటున్నవే, వీటి నిమిత్తమే మని విచారించగా బంగాళాలో వుండే యింగిలీషుదొరల కేమి? హిందువుల కేమి పాలకీలుయె క్కే షో కేలేదు. పని గడవడానకు కూలిపల్లకీలు అప్పటప్పటికి వుంచుకుంటారు. ఆ కూలిపల్ల కీలు తేలికగానే వుంచున్నవి. అక్కడ వెల పొడుగు పల్లకీలు మాత్రము చేసి వుంచివున్నవి. వాట్లను హిందుస్తాక్ చెన్న పట్టణము మొదలయిన దేశాంతరాలకు పంపించడానకు తయార యినట్టుగా తోచబడుచున్నది. ౧ర తేది వుదయాత్పూర్వము 8 గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౮ కోసుల దూరములో నుండే వైతరణీనదీ తీరపు వూళ్ళయిన ఆకులా పదా, మూడియాపాడు అనే వూళ్ళు ౧ గంటలకు చేరినాను. నది వషాణులు కురిశినందున పడవలకుండా దాటడమయినది. యీ దినము నడిచినభూమి శుద్ధ రేగడ, మన్ను వషణము కురిశినందున అమి తముగా కాళ్ళకు అంటుకుంచూ వచ్చినది. యిక్కడికి జాజీపురమని పేరుకలిగిన నాభిగయ మూడుకోసుల దూరములో వున్నది. అక్కడ యీ వైతరణీ నదీతీరమందు దేహానంత రము జీవుడు వైతరణీనది దాటే కష్టము పొందకుండా వుండేకొరకు వైతరణీ ప్రయుక్తముగా వొక గోదానము చేసి నాభి ఆకారముగా వుండే వొక కూపములో పిండప్రదానము చేయవలసినది. పుష్కల బ్రాహ్మలు ౧౫ం యిండ్లవారు నాభి గయావళీలని పేరు వుంచుకొని యాచించి జీవనము చేస్తారు. వీరు మత్స్యభుక్కులు కామని చెప్పినా! గయా మహాక్షేత్రములో గయావళీలకు బ్రాహ్మణాధ”ము చెప్పినట్టు దక్షిణ దేశస్థులు వీరిని చెప్పడము లేదు. ప్రత్యక్షముగా అన్న శ్రాద్ధము చేస్తే స్వదేశస్థులు దొరికితే బ్రాహ్మణాధము చెప్పుతారు. 'లేని

[పుట 348]
కాశీయా కా శీ యా త్ర చ 8 త్ర చరిత్ర పక్షమందు చటకముగాని హిరణ్య శాద్దముగాని చేసివేస్తారు. హిరణ్యశ్రాద్ధమే బహుశా జరగడము. జాజిపురములో అష్టాదశ పీఠా లలో చేరిన విరజా దేవి విలసిల్లివున్నది. యీ స్థలపురాణము వాయు పురాణాంతభూతముగా వున్నది. అది ముఫ్ఫై అధ్యాయాలని విన్నాను. బ జాజిపురములో వుక్కల బ్రాహ్మలు యేసూటిదాకా వున్నారు. హు గొప్ప బ స్తీ. లోగడ తురకల దొరతనముగా వుండగా యిక్కడ వొక కోటవుండెను. అందులోని గొప్ప మశీదుమాత్రము నిలిచి వున్నది. యీజాజిపురపు సడక్కు వొత్తి వున్నందున నున్ను ఆ వూరికి పొయ్యేదారి బహు ప్రయాసగా యీ వషా౯ కాలములో వున్న దని తెలిసినందువల్ల నున్ను గోదానము మొదలయినది యీ తీరమం దే చేసినాను. యీ నాభి గయావళీలు దస్త్రాలువుంచి యాత్ర వచ్చిన వారి పేళ్లు త్రిపురుషో దేశముగా వ్రాసియుంచుతారు. దక్షిణ దేశస్థులకు, వల్లంపూరి పరమానందభొట్లు అనేవాడు తరాలు వెంబడిని కుటుంబ సమేతముగా తెనుగుభాష నేచుకుని యీ యీ సల స్థల పురోహితము వహిస్తూవున్నాడు గనుక, అతణ్నే నేనున్ను నియమించినాను. పదిరూపా యల ప్రయోజనమయితే వీరు సంతోషపడుతారు. వైతరణీనదికి దక్షి ణపుపక్కనుండే మూలియాపాడు అనే వూళ్లో ధమకాశాల వున్నందున అక్కడనే దిగినాను. యీ వూళ్లో అన్ని పదార్థములు. దోరికినవి. యీ దినము నా రెండు బండ్లు రాలేక సడక్కు మీద అడుసుతో శానా ప్రయాసపడినందున వాటిని రప్పించి మరి రెండుబండ్లు యెక్కు వగా వేసి రెండు బండ్లమీద సామానులు నాలుగు బండ్లమీద సరిశీ కట్టించి, యివతల సుళువుగా వచ్చే కొరకు తేది కూడా యిక్కడనే నిలిచినాను. ౧౬ తేది ఉదయాత్పూర్వము 8 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 2 కోసుల దూరములో నుండే గోపాలపూరనే వూరు 5 గంటలకు చేరినాను. దోవలో రెండు నదులు చాపు అనే పడవలమీద దాటినాను. పడవలవిూద పలకలుకట్టి విశాలముగా వున్నవి. కొన్ని పలకలు మెట్లకు ప్రత్యామ్నాయముగా వేశినంతలో బండ్లు సవారీలు సుభు

[పుట 349]
వుగా యెక్కి పడవలమీద వుండవచ్చును. ఈ రెండు నదుల పేలు కరుసా అనిన్ని బ్రాహ్మణి అనిన్ని చెప్పుతారు. బ్రాహ్మణినది గోపాల పూరుకు వోరగా వున్నది. యీ వూళ్లోను ధమశాల వున్నది గనుక అందులో దిగినాను. బస్తా మొదలుగా నేను దిగుతూ వచ్చిన ధమ౯ శాలలు ౨౦౦ అడుగుల నిడుపు గా అడుగుల వెడల్పుతో వొక కూటమున్ను ఆరుఅడుగుల వెడల్పుతో వొక తాళ్ళు వారమున్నూ వేళి రెండుకొనలలో రెండు కొట్టిడీలు కట్టివున్న వి వి. యిటువంటి ధమశాలలు రెండేశి వొక్కొక్క వూళ్ళో యెదురెదురుగా మధ్యే గం అడుగులు బయలు విడిచి రమణీయముగా కట్టివున్నవి. మధ్యవుండే బయిలులో వొక బావి తొవ్వించివున్నారు. యీ ధమశాలలు కుంఫిణీవారు క మూడుసంవత్సరములు అయినవి. ప్రతి ధమక్షాశాలలోను వొక పోలీసు బంఔతును యిద్ద రేళి ఝాడుమాలీలను వుంచినారు. యీ దినము దిగిన ధమశాలకు చేరినట్టుగా వొక బజారు కట్టివున్నది. సుందర మైన మామిడితో పులుకూడా సమీపములో వున్నవి. యీ వూళ్ళో సమ స్తమైన పదాథణములు దొరికినవి. ౧౭ తేది వుదయాత్పూర్వము 5 గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౭ కోసుల దూరములో నుండే చత్తియా అనే వూరు ౧ం గంటలకు చేరినాను, దారి సడక్కు వేసి వున్నా వషణము కురిసి యెండివున్నందున మనుష్యులను నడవనియ్యకుండా మట్టిగడ్డలు కాళ్ళకు నిండాగా గుచ్చు కుంటూ వచ్చినవి. యిక్కడి బోయీలను బేరాలని చెప్పవలెను. వారం దరు గోపాలక జాతి అని తెలియవచ్చినది. మన దేశపు వుప్పాడ బోయీలు వారు మోశే దండె మీద చెయివేస్తే మాజాతి మణిగిపోయెనని బహు రచ్చచేస్తారు, వీరు స్నానము మొదలయిన ఆచారముకలిగి బ్రాహ్మణులకు యిక్కడి దేవతలకున్ను వుదకము పాకానికి తెచ్చి యిచ్చి నిండా వుపచారము చేయను అహు౯లుగా తుళసీమణి ధారణ చేసి మాంసభక్షణ వదిలి నియమముగా వుంటారు. యీ వుత్కల దేశ ములో అమితమైన పొగచుట్టలు తాగుతారు గాని హుక్కాలÚసక్తి లేదు. నేటిదారి కుడిపక్క కనుపడుతూ వచ్చే కొండలకు కొన్ని సమీపము గనుక పులుల భయము కద్దు. మేముదారినడుస్తూ వుం అడివి

[పుట 350]
డగా దారిలో వొక అంగడివద్ద వుండే కుక్కను పులివచ్చి పట్టు కొనిపోయినదని గాబరాగా వుండినది. యీ వూరిలో బజారు వీధి వొకటే కలిగివున్నది. దిగడానకు ఇండ్లు నిండా చిన్నవిగా కట్టివున్నవి. నాపల్లకీలు నవుకలు౯ వుండడానకు నడివీధిలో వొక గుడారము వేసి యిముడ్చుకొని దిగినాను. ధమకా శాలలు యిక ముందర లేవని విన్నాము. యీ వూళ్ళోను కావలసిన పదార్థా లన్ని దొరకినవి. యీ వూళ్ళో యిద్దరు పోలీసుఠాణా బంఔతులు ఠాణా వుంటారు. ఠాణా యిక్క డికి మూడుకోసుల దూరములో వున్నది. నాతోకూడావచ్చిన మనుష్యులలో కొందరికి అకస్మాత్తుగా తాళకూడని కడుపునొప్పి తగిలి నూరు బొట్లు స్పిరిటులవండర్ ద్రావ కము పోసియి స్తే కుదిరినది. కొంతమందికి నెత్తురు బంక పడుతూ వచ్చి సంతలో లాడును ద్రావకము పదిబొట్లు చక్కెరలో పోసి యిస్తే కుదిరి నది. భేదులు అమితముగా అవుతూ వచ్చిన వారికి శుద్ధిచేసిన అభిచి మందు పూటకు చిన్న రూకయెత్తు యిస్తూ వస్తే కుదిరినది. స్త్రీ సంబంధ మయిన మేహరోగముమాత్రము వొకమాత్రానికి సాధ్యమయ్యేది లేదు. వొక కావిటి వానికి అతి బలిష్ఠుడైనా సకృదావృత్తి ఒక స్త్రీ సంభోగము అయినంతలో మేహము మేహనణము కూడా పుట్టి కమముగా పాదా లలో నొప్పిపుట్టి నడవ కూడకుండా కలిగి నా చేతనయినంత చికిత్స కలకత్తాలో చేయించిన్ని కుదరక నా స్నేహితుల వశముగా ఆ మనిషిని కలకత్తాలో విడిచి పెట్టి వచ్చినాను. ఈశ్వరుడు యింతరోగమును సకృదావృత్తిలో పురుషులకు యిచ్చే పాటి దేహధమముతో స్త్రీలను పురుషాకషణ చేయుచు వచ్చే టట్టుగా వేడుకతో తిరుగుతూ వుండేటట్టు యెందుకు నియమించినాడో ఆకారణము అతనికే తెలియ వలసినది. అయితే నాకు తోచేది యేమంటే ఆరీతిగా స్త్రీలను వుంచడము వల్ల తనకటాక్షానకు పాత్రులు కాతగ్గ పురుషులకు అడివిలో చరింపుచు నుండే వ్యాఘ్రము మొద లయిన మృగాలను చూచితే యెట్లా భయపడి దూరస్టు లౌదురో తద్వత్తుగా అయ్యే నిమి త్తమని తోచినది. అయితే అతని మాయ దురత్యయము గనుక మోహాన్ని జయించలేకుండా వున్నాము,

[పుట 351]
అర యీ గౌడ దేశములోనున్ను వుత్కల దేశములోనున్ను చింత పండు మిరపకాయలు విస్తారముగా మన దేశమువలె తినక పోయినా మన దేశస్థుల నిమి త్తము కావలసినవి అంగళ్ళలో పెట్టి వుంచుతారు. యెండు మామిడి వరుగు చింతపండుకు బదులుగా వాడుతారు. మామిడిచెటు అమితముగా కలవు. శాలలో కూడా అవే పెట్టి పయిరు చేస్తూవున్నారు. యీ దేశపు బోయీలు మిట్టలు యెక్కవలసినప్పుడు హరిబోలో అనే మాటతో కంఠధ్వని పుగ్గళించి చేయుమా వచ్చుచున్నారు. ౧౮ తేది ఉదయాత్పూర్వము 8 గంటలకు లేచి యిక్కడికి 2 కోసుల దూరములో నుండే కటకమనే షహరు ౧౦ గంటలకు చేరినాను. దారి సడక్కు వేశి గట్టిపడి వున్నా నిన్నటి దినము అమితమయిన వషణము కురిశినందున దారినిండా అడుసుగా వుండినది. కటకముముందు రెండుకోసులు కద్దనంగా సడక్కులో నుంచి వొక కాలున చీలిమహానదిలో కలిసినది. ఆదారి గులకయిసుక పరగా వుండినది. ఆ మహానది కట కము చుట్టుకొని ప్రవహింపుచున్నది. ఆనది రెండుకోసుల వెడల్పు కద్దు. యీ నది వింధ్యపర్వతములో వుత్ప త్తిఅయి కటకానికి సమీప ముగానే సముద్రగామి యయినది. వైతరణినది మొదలుగా కటకము వరకున్ను అతి ఘోరమయిన అడవిగా లోగడ వుండినది. యిప్పుడు కుంఫిణీవారు కలకత్తాలో వుండే బంగాళీ ధనికుల కుండా కొట్టించి సడక్కు వేయించినారు. ఆ అడివి కటకముపూర్వమందు ఢిల్లీ కింద వుండినది. అక్కడి పాదుషాకుటుం బస్థులకు అంతఃకలహము కలిగి అరాజక మయిన మీదట నాగపూరు యేలుతూ వున్న షాహు రాజు వంశస్థులు యీ నెట్టునవున్న అధికారస్థు లనుకొట్టి తీసుకున్నారు. పిమ్మట యింగిలీషువారు పునాషహరు స్వాధీ నము చేసుకొని క్రమశ్రమముగా హిందుస్తా సమగ్రముగా స్వాధీన పరచుకుంటూ వచ్చేసమయములో నాగపూరు అప్పాసాహేబుతో కలహ ప్ర్రసక్తి అయినది గనుక ఆకలహము ఆకరము చేసుకొని కటకపుజిల్లా స్వాధీన పరుచుకొన్న వారై పిమ్మట నాగపూరు రాజ్యము సంబంధికుని అధీనము చేసినప్పుడు యీ కటకపుజిల్లా ఢిల్లీ పాదుషాది గనుకనున్ను ఆ ఢిల్లీ తకుయిప్పట్లో తమచేతికింద వున్నది గనుక అన్యా ఆరాజు

[పుట 352]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర 5) యముగా మీ వారు ఆక్రమించిన కటకపుజిల్లా మీకు యివ్వవలశినది లేదని యింగిలీషు వారు నిలుపుకొని యేలుతూ వున్నారు. ౨ సంవత్స రములుగా వీరి అధీనములో వుండివున్నది. ఇరువది ఒక టవ ప్రకరణము. కన్యాకుమారి మొదలు కాశ్మీరమునకు సమీపమయిన దేశము వరకు ఉత్తరదక్షిణములున్ను సింధునది మొదలు బ్రహ్మపుత్రినది వరకు తూర్పు పడమర లున్ను యింత అనాయాసముగా యెంతో దూర వాసు లయిన క్రీస్తు మతాంతరులకు యీశ్వరుడు స్వాధీనము చేయవలసిన దేమని మరిమరి యోచించగా నాబుద్ధికి విశేషముగా తోచినది యేమంటే మన పూర్వీకులు చెప్పియుండే “అహింసా పరమోధర్మః, స్వర్ణ స్తేయం సురాపానం, ఆత్మవత్సర్వ భూతాని" యివి మొదలయిన వచనముల యొక్క ధర్మములను జగత్తులో అందరున్ను పరిపాలన చేయసాగితే ప్రపంచధర్మము జరగక లోకము కృత్యరహితమై శాంతినిపొందును గనుకనున్ను అటువంటి శాంతి యీశ్వరుని చిద్విలాసానకు వ్యతి రిక్తము గనుకనున్ను అటువంటి ధర్మాలు అందరున్ను జరిపించ నేరరు గనుకనున్ను ప్రపంచముయొక్క మర్యాద ప్ర కారము కామక్రోధము లతో చిద్విలాసము నడుస్తూ వుండేటట్టుగానున్ను అటువంటి ముఖ్య ధర్మాదులు వదలకుండా కొందరు అవశ్యముగా లోకములో జరిగించి యీశ్వరుణ్ని తృప్తిపరచి ఈశ్వర కటాక్షము సంపాదించి జగదీశ్వరునియొక్క దుల౯భమయిన కటాక్షము తాము సంపాదించు కునేటట్టుగా తమకు అయాచిత జీవనము కలుగ చేసి కాపాడుచువచ్చిన ఇతరులక్షే మమును “స్వస్తి ప్రజాభ్యః పరిపాలయంతాం” అనే వచన ప్రకారము ప్ర్రార్థింపుచూ వుండేకొరకు బ్రాహ్మణ క్షత్రియులు మొద లయిన వణ౯ములు నిణ యించ పడ్డవిగదా? అందులో క్షత్రియులు చేయుచూ వచ్చిన క్షాత్రధర్మపురస్సరమయిన రాజ్య పరిపాలన పూజ్యులుగా వున్న బ్రాహ్మణులకు దురభిమాన పురస్సరముగా పూర్వకాలములో సరిపడక ఆగ్రహోదగ్రులై క్షత్రియులను నివ౯ంశము చేసినందున అటువంటి

[పుట 353]
రాజ్యపరిపాలన చేయ నేచిజన సంప్రదాయకులు యీ కమలభూమిని యెంతవారివారి ధమ లేకపోయిరి. కడమ మూడువణ౯ ముల వారు ములు జరిపింపుచున్నా శిక్షకులు రక్షకులున్ను అయిన క్షత్రియులు లేకపోయినందున వీరి స్వధర్మములు దీఘణముగా జరిపించుకోలేక వణాశ్రమ సంకరు లైనారు. కామద్వారా శాంతిరహితులయిన బ్రాహ్మణుల ద్వారా యింత సంకరము అయిన వేడుక యీశ్వరుడు చూచి వీరి శిక్ష నిమిత్తము బలాత్కారము చేత కమజాశూన్యులను చేయ నేపకారచిన తామసగుణ ప్రధానులయిన మహమ్మదు మత ప్రవిష్టులను యీ భూమిలో ప్రవేశింప బెట్టి కావ లసినంతమట్టుకు పూర్వపు వాసనప కారము కమ్మ ద్వారా జ్ఞానము సంపాదించవలె నని పోరాడుతూవుండే బ్రాహ్మలను శిక్షించినాడు. పూర్వికులుచేసిన పాపానికి వారిమశస్థులు యెట్లా శిక్షకు అహుకాలయి నారని విచారిస్తే “మాతా శేశద్ మక్కళ్ క్' అనే అవ్వయారు వచనమే ఆకరము. పిమ్మట యీశ్వరుడు కృపాసముద్రుడు గనుక అనుపూర్వికమైన కమలభూమి శుద్ధముగా కమలశూన్యమైపో ననే భయముచేత సత్వగుణప్రధానులై బుద్ధికుశలత చేత యీశ్వర సృష్టి అయిన అనేక బ్రహ్మాండముల గతులను ఉత్తర దక్షిణ ధృవనక్షత్రాల స్థితులనున్ను తెలిసి సాహస ధైర్యములతో నక్షత్రరూపముగా నుండే బ్రహ్మాండాల వుచ్చములను పట్టి సముద్రము మధ్యేవాడలను నడిపించి యిన్ని బ్రహ్మాండములకు సృష్టికతగా వొకడేవున్నాడని నమ్మి యీశ్వరుణ్ని ఆరాధన చేయుచూ వుండే యింగిలీషువారికి తగుపాటి బహుమతిగా ఈ కమ౯ భూమిని అవలీలగా యిచ్చినాడని తోచినది. యీశ్వరుడు చిద్విలాసాథణమై ప్రతి చైతన్యానికి భిన్న రూపము భిన్న ధ్వని భిన్న తాత్పర్యము కలగ చేసి వున్నాడు గనుకనున్ను ప్రకృతి దేహములకు సద్గురు కటాక్షము కలిగేవరకున్ను ఆత్మస్తుతి పరనింద చేసేటంతకన్నా మిక్కిలీ ఆనందము వేరే లేదు గనుకనున్ను సాత్విక బుద్ధిగా విచారించి తే హిందువులను తమ క్రీస్తుమతాసకు యెక్కువ అని వారు అనుకోక పోయినా సరిపోలిన దానియైనా వచ్చును. దురత్యయమయిన యీశ్వరమాయ అటు సాత్వీకముతో అనుకో

[పుట 354]
వొకమాత్రముగా యెవరినిన్ని అనుకోనివ్వదు గనుకనున్ను మీది మిక్కిలి హిందువులు పై సంకరద్వారా మతీ విషయమైన బహిరంగకృత్య ములలో గహితముగా కొన్ని కొన్ని ప్రమేయాలయందు నడుచు చున్నారు. గనుక పయిన నార, లోపల చెక్క, అందుకు లోపల మధుర మయిన విత్తు, కలిగిన బాదమపండు వతుగా వుండే హిందుమత సార మును తెలుసుకోలేక హిందువులు తెలియక ముణిగిపోతారే; మనమతము పట్టితే కడ తేరుదు రే; అనే పశ్చాత్తాపముతో స్వమత ప్రకటన చేయను యి: గిలీషువారు వుద్యోగిస్తూవున్నారు గాని మరి యెటువంటి విషయములోనున్ను హిందువులకు యే విరోధము చేతనైనా తమ చేత నయినంతమట్టుకు తొందర లేకుండా రాజ్యపరిపాలన చేయుచు ఈశ్వర కటాక్షమునకు దినదినానికి పాత్రులుగా ప్రవతింపుచువున్నారు. యీ కటకపు షహగులో ౨000 యిండ్లు కద్దు. పది వేలమంది ప్రజలు వుండవచ్చును. సమస్తమయిన పదార్థములు దొరుకుచు న్నవి. తురకలు ఈ రాజ్యము చేసేటప్పుడు యిక్కడ తురకలు నిండా ప్రవేశించినారు. ఇప్పట్లో మొహరం పండుగ అయినందున యీవూళ్ళో తత్ప్రయుక్త మయిన వుత్సవము జరుగుచున్నది. గాని దక్షిణ దేశము వలెనే వుత్సవము జరిగించేవారు నామము బొగ్గు మొదలయినది పూసు కొని వెఱిచేష్టలు విస్తారము చెయ్యడము లేదు. మహమ్మదుమతస్థులు కాబూలు దేశ ద్వారా హిందుస్తానులో ప్రవేశించిన వెంబడిగానే సింధునదీతీరమందు వున్న సోమనాధస్వామి గుడి నవరత్నఖచితమైనది వుండగా కొట్టి పాడుచేసి కోట్యంత రాల రత్నాలు స్వాధీనము చేసుకొని అక్కడి నివాసులనున్ను పంజాజ అనే అయిదు ధారలు కల సింధు నదీతీరమందు వుండే హిందువులనున్ను సుమారు లక్షమందిదాకా మహమ్మదుమతములో మేము ప్రవేశించ మని చెప్పినందుకు వారిని శిరచ్ఛేదము చేయించినారు. అటు తర్వాత ప్రయాగలో వున్న అక్షయవటం యంత్రము మొదలయిన స్థలములను నిర్మూలము చేశినారు కాశిలో విశ్వేశ్వరుడు అన్న పూణ వగై దేవతలను వారి మందిరాలను బ్రహ్మలయాలను పగలకొట్టినారు. యింత నిబంధము మహమ్మదు మతస్థులు జరిగించినప్పటికిన్ని

[పుట 355]
యిప్పుడు వుపాయముచేత క్రీస్తుమతస్థులు తమ మతములో చేచికొన హిందువులలో సహస్రములో వొకపాలైనా ఆ కాలమందు మహ మ్మదుమతములో హిందువులు ప్రవేశించక మహమ్మదు మతస్థులను కమక ముశః తమ మతముజోలికి రాకుండావుండేటట్టు చేసుకొని యిడి సిన దేవాలయాలను బ్రహ్మాలయాలను మళ్ళీ వుద్దరించుకుంటూ వచ్చి నారు. క్రీస్తుమతస్థులు “ఉపాయేనతు యచ్ఛక్యం సతచ్ఛక్యం పరా కమైః” అనే వచనప్రకారము క్రమక్రమముగా యీ దేశములో గౌరవము సుతరాం లేకుండా వుండే జాతిని విస్తారముగా తమమతములో చేచుకొని కమజా ఫలముయొక్క రహస్యము తెలియనివారిని క్రీస్తు మతమే వుత్తమమని చెప్పుకుంటూ వుండేటట్టు యెప్పటికిన్ని చేసి మహమ్మదు మతానకు కీస్తుమతానకున్ను (హిందూమతాన కున్ను ) వుండే తారతమ్యములను గురించి నేను ఒకక థ వినడమయినది. అది యేలాగంటే వొక ప్రభువు ఈ మూడు మతస్థులను వద్దవుంచుకొని వొక ప్రశ్న చేసినాడట. ఆ ప్రశ్న (ఏది) అనగా వొక దారిమధ్యే వొకడు భాటసారిని కొట్టి నిబంధ పెట్టి తన యింటికి పిలుచుకొనివచ్చి ఆతిథ్యము యిచ్చేటట్టు సంకల్పము చేసుకొని యిల్లు కట్టుకొని కాపురము చేయుచూ వచ్చినాడు. మరివొకడు తన యింటియొక్క సౌఖ్యమును తన ఆతిథ్యముయొక్క రుచినిన్ని బోధచేసి దారినడిచే వారిని యింటికి పిలుచుకొని వచ్చి ఆతిథ్యము యిస్తూ వచ్చేటట్టు సంకల్పము చేసి వొక యిల్లు కట్టుకుని కాపురము చేయుచువున్నాడు. మరివొకడు తనయింటికి వొకరిని పిలువవలసినది లేదు, నేను వొకరింటికి వొకరివద్దికి పోను, నా అంతట నేను వుండవలసినదని నిశ్చయము చేసి యిలు కట్టుకుని కాపు రము చేయుచు వచ్చినాడు. యీ ముగ్గురిలో యెవడు వుత్తముడని పై ముగ్గురి మతస్థులను ప్రశ్న చేసి నంతలో మహమ్మదు మతస్థుడు బోధించి పిలుచుకుని వచ్చేవాణ్నిన్ని తావులో పడివుండే వాణ్నిన్ని నపుంసకులుగా నిందించి ఆతిథ్యము యివ్వవలెనని తోచినప్పుడు వెర్రితనము చేత దారి పొయ్యేవారు రాకపో తే తన్ని ఆతిథ్యము యిచ్చేదే పురుష వాహినియని ప్ర్రత్యుత్తరము యిచ్చినాడట. క్రీస్తుమతస్థుడు నిబంధము చేసేవాణ్ని కుఁ 2 2!! 20 2 ప అడి 3 3 1 బా చెప్ప

[పుట 356]
లో చేచిన సందు మహ, మతస్థులను సుకొని యిడి మెంటూ వచ్చి ఎక్యం పరా దేశములో మతములో వారిని క్రీస్తు దూమతాన డమయినది. నవుంచుకొని దారిమ ధ్యే చుకొనివచ్చి కాపురము సౌఖ్యమును చేసి వొక తనయింటికి పోను, నా కుని కాపు ముడని పై కు బోధించి ౦సకులుగా చేత దారి నియ చేసేవాణ్ని కా శీ యా తో చ రీ త్ర కౄరుణ్ని గానున్ను వుండే తావులోనుంచి కదలనివాణ్ని స్థావరిరూపుణ్ని గా నిందించి మనసును రంజితపరచి ఆతిథ్యం యిచ్చేవాడు. శ్రేష్ఠుడని ప్ర్రత్యుత్తరవుయిచ్చినాడట. హిందుమతస్థుడు మంచిపదాధ ములున్ను మంచిస్థలమున్ను దొరికినవాడు తనకు అబ్బెగదా అనిన్ని కొత్తవాణ్ని పిలుచుకొని వస్తే తనకు దొరికిన మంచిపదాధము భక్షణ చేసేవాడి కె కొత్త వానికి లేక పదాధాకాన్ని చెరిచి తాను భుజించక ఆ మంచి పదాధాకాన్ని నిందించి పదాధ౯ము కలవానికి పనికిరా కుండా కొత్త వాడు యెక్కడ చేసిపోనో అనే భయముచేత మంచి పదాధ౯ము కలవాడు వొకణ్ని చేర్చక వొకనితోను చేరక తనంతట వుండును. వాడు పూణుఁడున్ను బలవంతము చేసి తన పదాధ౯ము పెట్టేవాడున్ను బోధించి తన పదాధణమును పెట్టేవాడున్ను సకాములు వుత్తమ పదాధ౯మును కున్న వారు కారు అని పరస్పరమున్ను నిందించి నారిట మేమని యిదిన్ని గాక మరివొక ఇతిహాసము విన్నాను. అది యేమంటే వొక యింగిలీషుదొర వొక బ్రాహ్మణ్ని నా దేహమువలెనే నీ దేహము రక్త మాంసాది యు క్త ములయిన అవయవాదులతో చేసివున్న దే బ్రాహ్మలు మేము యెక్కువ అని అనుకోవడానకు కారణ అడిగినంతలో బ్రాహ్మణుడు పుల్లమామిడిపండు తియ్యమామిడి పం డున్ను వొక్క దినుసు ఆకులు కొమ్మలు గల చెట్టున నొక ఋతువులో వొక టే విధమయిన తోలు కండముట్టెతో జనించి సమస్త విధాలో వొక్క టేరీతిగా వున్నా రుచిభేదము కావడానకు యేమి కారణమో అదే కారణము బ్రాహ్మణుల యెక్కువతనాన కని చెప్పి మరిన్ని బ్రాహ్మలు శ్రేష్ఠులని యీశ్వరుడు చెప్పినాడంటాము గాని మేమే చెప్పలేదు. యెట్లా అన్ని మామిడిపండ్ల వుత్పత్తి స్థితిలయాలు వొక్కటే క్రమమయినా వాటి భోక్తకు వాటి రుచిభేదము తెలిశి యిది మంచి యిది చెడు అని వాట్లను వాడినట్లు మీ దేహ సారాన్నిన్ని బ్రాహ్మణ దేహాల సారాన్నిన్ని యెరిగి యీశ్వరుడు తియ్యమామిడి పండు శ్రేష్ఠమని రుచిచూడగలవాడు చెప్పినట్లు బ్రాహ్మలను శ్రేష్ఠు లని నిరూపించినాడని చెప్పినాడట.

[పుట 357]
౧౯ తేదీ మధ్యాహ్న మువరకు కటకములో నిలిచి 24 చుట్టు వేసి గంటకు బయలు దేరి యిక్కడికి కోసుల దూరములో నుండే గోపా లపూరు అనేవూరు గంటలకు చేరినాను. కటకము ముందర కొనివుండే మహానదిని పడవలకుండా వొకసారి దాటినాను. లోగడ మామిడి చెట్ల శాలవుండగా వాటి మధ్యే యిప్పుడు సడక్కు వున్నది. గనుక బహు రమణియ్యముగా వున్నది. గోపాలపూరు గొప్ప వూరు. బాజారు వీధి కద్దు. వూరుమధ్య వొక నరసింహస్వామి గుడి కట్టి లోపలి ఆవరణములో బ్రాహ్మలు దిగడానికి తాళువారము వేశి వెలిపక్క శూద్రులకు తాళ్ళు వారము వేశి మిద్దె వేళికట్టివున్నది గనుక ఆగుళ్ళోనే దిగడ మయినది. నరసింహమూతిక్షాని సుందరముగా చేసి వుంచినారు. యీమత్స్య దేశపు బ్రాహ్మణుడు రెండు కాలాలున్ను పూజచేస్తాడు. దక్షిణ దేశపు చట్టముగా గుడి కొంచములో ముఖమంట పము వుంచి కట్టివున్నది. యీవూళ్ళో అన్ని పదాధములు దొరికి నవి. గోపాలపూరుముందర రెండు నదులు కాలినడకగా దాటినాను. వాటి వేళ్ళు భార్గవనది వొకటి, కుశనది వొకటి. అం తేదీ వుదయాత్పూర్వము ౧4 గంటకు లేచి యిక్కడికి ౧౦ కోసుల దూరములోనుండే సత్యవాది యనే వూరు ౨ గంటలకు చేరినాను. దారిలో పిప్పిలి అనే మజిలీపూరివద్ద మనుష్యులు తడిశేపాటి వషణము కురిశినది. రేపటిదినము ద్వాదశి గనుకనున్ను జగన్నాధమహా క్షేత్రములో శొంచము బ్రాహ్మణ భోజనము చేయింతామని యత్న ముతో యీ దినము యింతదూరపు మజిలీ చేయడమయినది. యీవూ రున్ను గొప్పది. మహాస్థలము. వొకమఠములో విశాలముగా స్థలమువుం డగా దిగినాను. యిక్కడ గోపాల మూతి గుడి వున్నది. వజ్ర రేఖయనే నది వొకటి చిన్నదిగా గుడికి సమీపముగా ప్రవహిస్తూవున్నది. ఈ స్థలమాహాత్మ్యము పూర్వకాలములో గోకుల బృందావన నివాసిగావున్న కులీనుడయిన బ్రాహ్మణుడు, ఆసన్న కాలమందు వుప చరిస్తూ వున్న వాడికి తనకన్యకను యిస్తానని వాగ్దత్తము చేసినట్టున్ను ఆవృత్తాంతము కన్యాబంధుజనము అబద్ధమని వాదించినంతలో గోకుల బృందావననివాసి యయిన గోపాల మూతిక్షా పురుషాకృతి ధరించి

[పుట 358]
కాశీయా కా శీ యా త్ర చ రి త్ర చరిత్ర; యిక్కడి రాజుముందర సాక్షి చెప్పి ఆ కులీనుడికి కులీనుడికన్యను తీసి యిచ్చి వివాహము చేసినట్టున్ను అది మొదలుగా యిక్కడ గోపాల మూతిజ్ఞ విలశిల్లి అంగుళియ్యకముతో గీచి, నదిని కలగ చేశి భ క్తవత్స లుడుగా వుండేటట్టు వాడుకుంటారు. మత్స్య దేశపు బ్రాహ్మల యిండ్లు యీవూళ్ళో ౧౦౦ కడపదాకా వున్నవి. యీ మూతికి పిష్టపక్వాన్నము నై వేద్యముగాని ప్రత్యక్ష అన్నము నై వేద్యము చేసే వాడి కెలేదు. ౨౦ తేది వుదయాత్పూర్వము ఈ గంటలకు లేచి యిక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములోనుండే జగన్నాధ మహాక్షేత్రము వుదయ మయిన రెండు గడియలకు చేరినాను. దారి సడక్కు వేసియున్నది. క్షేత్రానకు కోశెడు దూరములో తులసిదాసు అనే మహాపురుషుడి సమాధి వున్నది. అక్కడ జగన్నాధస్వామి స్థూపీ మీద నుండే చక్ర దశ౯నము అవుతున్నది. అక్కడి స్థలవాసులకు యధోచితము దక్షిణ యిచ్చి చక్రదశనము చేయవలశినది. అటా రానాళాఘాటు కుండా క్షేత్రము ప్రవేశించినాను. ఆఘాటులో యాత్ర వచ్చిన వారివద్ద హాశ్శీలు పుచ్చుకొనే కచ్చేరి వున్నది. అక్కడ మనుష్యుల గణన చేయించుకొని హాశ్శీలు యిచ్చి చీటీ చేయించుకుని స్థలము ప్రవేశించ వలసినది. యీ జగన్నాధ మహాక్షేత్ర మాహాత్మ్యము పురాణ సిద్ధముగా యిప్పుడు తెలియడము యేమంటే పూర్వకాలమందు యీ భూమి అతి ఘోరమయిన దండ కారణ్యముగా వుండినది. అందులో నీలాద్రి అనే పేరుగల పర్వతము వొకటి వున్నది. అందులో నీలమాధవస్వామి అనే మూతికా నివాసము చేయుచు కిరాతకులవల్ల ఆరాధన చేయ బడుతూ వుండినట్టున్ను యిట్లా వుండగా యిక్కడికి బహు దూర ప్రాంత మందున్న యింద్రద్యుమ్న మహారాజుకు యీమతి ప్రభావము ఈ స్థల ప్రభావమున్ను తెలిశి నిశ్చయముగా చూచి విచారించి వచ్చే రకు వొక బ్రాహ్మణ్ని పంపించినాడు. పూజ చేయుచున్న కిరాత కులకు నీలమాధవస్వామి తత్పూర్వము నన్ను యెప్పుడు బ్రాహ్మడు వచ్చి. దర్శనము చేయుచున్నాడో అప్పుడు మీ అధీనము వదిలిపోతానని


---


<a id='chapter-18'></a>

# పద్దెనిమిదవ ప్రకరణము: ముర్షిదాబాదు & హుగ్లీ ప్రయాణము

**నవాబుల రాజధాని ముర్షిదాబాదు, పలాసీ యుద్ధరంగం, హుగ్లీ నది**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** ముర్షిదాబాదు నవాబు హజారదువారీ ప్రాసాదం, కాశింబజారు పట్టు పరిశ్రమ, చారిత్రక పలాసీ (ప్లాసీ) యుద్ధరంగ దర్శనం, హుగ్లీ నదీతీర విదేశీ వాణిజ్య స్థావరాలు (ఫ్రెంచ్ చందర్‌నగర్, డచ్ చిన్సురా, డానిష్ సెరంపూర్).

[పుట 359]
చెప్పను చెప్పివుండినాడు. గనుక యింద్రద్యుమ్న మహారాజువల్ల పంపించబడ్డ బ్రాహ్మడు తన్ను బ్రాహ్మణుడని తెలిస్తే కిరాతకులు హింసింతురనేభయముచేత ప్రచ్ఛన్న వేషుడై యీ దండ కారణ్యము ప్రవేశించి స్త్రీలు మాయాశక్తి చైతన్య పరిపూర్ణులై సమస్త కామక్రోధ కలహాలు పురుషులకు కలగ చేశేవారు గనుక వచ్చిన బ్రాహ్మణుడు కిరాతక రాజుకొమార్తెను స్వాధీనపరుచుకుని కిరాతకులవల్ల అచింపపడే నీల మాధవస్వామిని దశనము చేసి తన రాజుకు సమాచారము వెళ్ళినాడు. ఇంతలో నీలాద్రిపర్వతమున్ను నీలమాధవస్వామి మూతికొన్ని సముద్రసై కఠమువల్ల అంతధానమైపోయి సముద్రతీరమందుండే చక్రతీధ మువద్ద బలభద్ర కృష్ణసుభద్రల మూడు కళేబరాలున్ను కొంతమట్టుకు దహనమై కొంతకాలకనిలిచి అవి దారు మొద్దువలెనే ఆ కారములు కలిగినవిగా కొట్టుకునివచ్చి పడివుండగా అందులో నీలమా ధవస్వామి చైతన్యాంశలు ప్రవేశించివుండినవి. ఆ పయినము ముఖ్య కిరాతకులకు తెలిసి ఆ దారు మొద్దులను తెచ్చి మృదంగవతుగా వక్ష - స్థలములయందు ధరించి వాటిని వాయిస్తూ ఈశ్వరభజన చేయుచూ వచ్చినారు. ఇట్టి సమయమందు యింద్రద్యుమ్న రాజు యీ స్థలము ప్రవేశించి నీలమాధవస్వామి అంత ధానమయిన వతమానము తెలిసి ఖిన్నుడై బహు తపస్సు చేసి మళ్ళీ నీలమాధవస్వామి ఇక్కడ విలసిల్లు తానని వాక్కు యిచ్చినందు మీదట యిప్పుడు దృశ్యముగావుండే మంది రములు కట్టి మళ్లీ బహుకాలము తపస్సు చేయుచునుండగా యీ మంది రాలుపర రాజు స్వాధీనమై పోయినవి. మళ్ళీ యీ మందిరాలనున్ను కిరాత కుల స్వాధీనముగా వున్న దారువులనున్ను యింద్రద్యుమ్న రాజు సంపా దించిన వెనక విశ్వకమ౯ వృద్ధ స్వరూపముగావచ్చి ఆ దారు మొద్దు లను బింబాలు చేస్తూవుండగా విశ్వకర్మ నియమించిన కాలము వరకు మనసు తాళక అతను పనిచేసే ఆలయము తెరిచి చూచినందున సగము మట్టుకైన పనితో ఆ మొద్దులను యధోచితముగా బిం బాకృతి చేసివిడిచి పెట్టి విశ్వకమ౯ పోయినాడు. తర్వాత ఆరీతి గావుండే బింబాల లోనే మూతీ భవిస్తానని అశరీర వాక్కుగా యీశ్వరాజ్ఞ అయి నందున బ్రహ్మపురస్సరముగా ఆ మూతులను యింద్ర మ్యుచ్ను రాజు

[పుట 360]
కాళీయా కౌ శీ యాత్ర చ 8 త్ర ఇక్కడ ప్రతిష్ట చేసినాడు. అది మొదలుగా యిక్కడ యీశ్వర చైతన్యము ప్రతిఫలించివున్నది — యిక్కడ ప్రసాదమహిమ యెక్కువ కావడానకు కారణము యేమంటే వైకుంఠములో నుండే శ్రీమహా విష్ణుదశ నానకు సాంబమూతిజాన్ని బ్రహ్మయున్ను వెళ్ళినట్టున్ను అప్పుడు లక్ష్మీ సహితముగా విష్ణువు ప్రసాదము ఆరగింపు చున్నట్టున్ను ఆ భోగ్యాన్నమును లక్ష్మీ బ్రహ్మకు శివునికిన్ని యిచ్చినట్టున్ను రుభయులు వుచ్ఛిష్టమని యెంచక మహాప్రసాదమని భుజించి వీరి స్వస్థ లాలకు వచ్చినంతలో వీరుభయుల భార్యలకున్ను వీరుభయులు కళాహీ నులై యున్నట్టు తోచి అందుకు కారణ మేమని అడిగినంతలో వీ రుభ యులు తాము మహాప్రసాద భక్షణ చేసిన వత౯మానము చెప్పగా ఆ యిద్దరు స్త్రీలు ఆ ప్రసాద భక్షణ కళావృద్ధి చేయతగ్గదిగాని కళా ప్రసాదభక్షణ హీనము చేయనేర దే, మరి యేమి పనిచేసినారో అని చెప్పి ఆ ప్రసా దము మాకు యేల తెచ్చియియ్యక పోతిరి అని అడిగినట్టున్ను వీ రుభ యులు మీరు స్త్రీలు మాయాస్వరూపులు గనుక మహాప్రసాదానకు అహుజాలు కా రని మీకు తెచ్చి యియ్యలేదని చెప్పి మనము కళా హీనులు కావడానకు కారణ మేమో అడిగి తెలుసుకుందా మని మళ్ళీ విష్ణు వద్దికి వచ్చినట్టున్ను విష్ణువు వారికి చెప్పడములో మా ప్రసాద భక్షణవల్ల మీరు కళాపరిపూర్ణులు కావలసినవారైనా ఆ మహాప్రసా దము స్వీకరించడములో ఆ ప్రసాదము మీ చేతులకు తగిలి పరం పరగా తక్కువఅయిన అవయవములలో తాకి ప్రసాదాన క గౌరవము మీ వల్ల నడిచినదిగనుక తన్నిమిత్తమయిన అపరాధము చేత మీరు కళాహీనులై నారని తెలియచెప్పినట్టున్ను అందుకు ప్రాయశ్చిత్త మేమని అడగగా జగన్నాధ మహాక్షేత్రములో వొక పుణ్యతీధ౯ము వున్నది, ఆ పుణ్యతీధ మందు మీరు స్నానము, పానము మొదలయినవి చేసితి రేని తత్పాపపరిహార మగు నని చెప్పినట్టున్ను బ్రహ్మ రుద్రులు అట్లా చేసినట్టున్ను తదారభ్య యీ స్థలము వదిలిపొయ్యేటప్పుడు యాత్రకు వచ్చినవారు అందరు ఆ తీథములో ప్రసాద విషయ మయిన అపరాధ పరిహా రాధణము స్నానపానములు చేస్తారు. ఆ చొప్పున విష్ణుమహాప్రసాదానకు స్త్రీలు అర్హులు కారని తెలిసిన వెనక

[పుట 361]
పార్వతి సరస్వతులు యిద్దరు ఈ స్థలములో తపస్సు చేసి సర్వసాధారణ ముగా స్త్రీలకు శూద్రులకు కూడా విష్ణుమహాప్రసాదము కలిగేటట్టుగా వరము తీసుకున్నారుగనుక అద్యాపి యిక్కడ ప్రసాదము సర్వసాధార ణమై తారతమ్యము లేకుండా పరిగ్రహింపబడుతూ వున్నది. ఆ చొప్పున తపస్సుచేసే అవసరముగా పార్వతి విమలా అనే పేరు ధరించి యీ గుళ్లో విలసిల్లి ఆమె సంవత్సరోత్సవములో అద్యాపి తామసపూజాంగ మయిన జీవహింస బలులు అంగీకరింపుచున్నది. విష్ణుగుల్లో ఆవరణము లోపల యీ బలులు జరగడము యుక్తము కాదని కొందరు సాత్వికులు యిటీవల విరోధిస్తే వారిని ఉపద్రవ పెట్టి యధాప్రకారము ఆశక్తి బలిపూజలు జరిగించుకుంటూ వున్నది. సర స్వతి రజోగుణ ప్రధానురాలు గనుక యధోచితమైన పూజను అంగీ కరిస్తూ యీ గుళ్లో పార్వతివలెనే విశేషనామధేయము లేక విలసిల్లి వున్నది. యీ గుళ్లో స్నానము చేసినమాత్రాన విష్ణు సారూప్యము కలగచేయ తగ్గపాటి వొక మహాతీధ ము వుండిన దట. తద్వారా కాకులు మొదలయిన పక్షులకు విష్ణు సారూప్యము కలుగుతూ వచ్చె నట. ఆ తీధ౯ము యిప్పుడు కలిసామ్రాజ్యద్వారా అంతధానమై ప్రదేశముయొక్క నిశానిమాత్రము చూపింపుచున్నారు. రహస్య మయిన తాపిని మొదలయిన గ్రంధాలలో పరమాత్మ చతుథా కృతిగా ఇక్కడ దశ౯నము యిస్తున్నాడని చెప్పేటట్టు తెలిశినది. ఇక్కడి గుడి నన్నూరు అడుగులు చచ్చవుకములో సుమారు తిరువట్టూరి గుడి పాటి' విశాలముగా రెండు ప్రాకారాలు కలిగివున్నది. గభ౯గృహము మీది స్థూపీ అరిటి పువ్వందముగా రెండు తాటిచెట్ల పొడుగున కట్టి మీద చక్రము వుంచివున్నది. ముఖమంటపము విశాల ముగా పయిన గుంమటము అందము గల స్థూపీలు వుంచి కట్టివున్నది. ముఖమంటపముయొక్క బయిటి స్ట్రాకారము గోడలో తురక రాయి మీద చిత్తుళిపని బహుసుందరముగా చేసివున్నారు. గభ౯గృహము చుట్టూ చిల్లర గుళ్ళు శానా కట్టివున్నవి. గుడిలోపల వొక అక్షయ వటము వొక ముక్తి మంటపము వున్నది. వాటికింద జపము చే స్తే ముక్తిప్రదమని నియమించివున్నారు. వెలిపాకారములో నన్నూరు

[పుట 362]
శాశీ యాత్ర చ రి త పొయిలుగల వంటశాల విశాలముగా వొకటి కట్టివున్నది. వొక్కొక్క పొయినిూద ౧౨ పిడతలు వుంచి అన్నము పచనమయ్యేటట్టు వయిపు. (వీలు) చేసివున్నారు. వొక్కొక్కపొయి వేల రూపాయలకు కదా చిత్తుగా అమ్మకానికి దొరుకుతున్నది. పచనమయ్యే ప్రసాదములో పోయి గలవానికి ప్రతి పిడతకు స్వతంత్య్ర హక్కు కద్దు. అందువల్ల పొయిగల వానికి వరుమానము విస్తారము. నిత్యము రమారమి ని అయిదు గరిశెల బియ్యము అన్నము భోగ్యముగా నివేద నము అవుతున్నది. పిడతలు చేసే కుమ్మరవాండ్లు 800 యిండ్ల వా రున్నారు. ప్రసాదస్వీకారము చేయడములో ఉచ్ఛిష్టదోషము యెంతమాత్రము పాటించక స్వీకారము చేయుచున్నారు. గుడి లోగడ నీలాద్రి పర్వతమున్న తావులో కట్టివున్నది గనుక పూరువుండే భూమి కన్నా గభ౯గృహము సుమారు నూరడుగుల పొడుగులో కట్టి వున్నట్టు తోచబడుచున్నది. గుడికి నాలుగు పక్కలా నాలుగు ద్వారాలు వున్నవి. అందులో తూర్పుపక్క ద్వారములో ఒక సింహాన్ని చేసివున్నారు. కనుక దాన్ని సింహద్వారమంటారు. అక్కడ సర్కారు మనుష్యులుంటారు. చీటీ చూచుకొని స్వామిదశ౯”నానికి గుడిలోపల మనుష్యులను యెంచి విడిచి పెట్టుతారు. జేలేశ్వరమువద్దవుండే సువణః రేఖనది మొదలు గంజాం వద్దవుండే ఋషి కుల్యానదివరకు థ్ర దేశము గనుక యీమధ్యేవుండే కాపురస్తులు జగన్నాధానకు వస్తే యెంత మాత్రము హాశ్శీలు యివ్వ నక్కరలేకుండా పూర్వమునుంచి యేర్పాటు అయివున్నది. యితర దేశ స్థులు యెవరు వచ్చినా నాలుగుదినములు స్వామి దశనము చేసి అయి దోదినము భోజనము చేసి పోవడానకు జనము ౧ కిర్పు 12 రు (2–6-0) యివ్వవలసినది. యెక్కువ దినాలు స్వామిదశనము అపే క్షిస్తే ఆలెక్కను త్రైరాశికము మీద రెట్టించి మహసూలు యిచ్చి. చీటి పుచ్చుకోవలెను. మహాసూలు తిరువచీట్లు యిచ్చేటప్పుడు పురోహితము వహించిన పండొ మారీఫత్తున కూడా దాఖలా వ్రాసుకుని యిస్తారు. క్లౌ ప్తమయిన దినాలకు యెక్కు వగా యాత్రవారు వుండి పండా తెలియచేయకపోతే ౧ రూపా వాడి పేరు

[పుట 363]
30 పండా వాండ్లు యలు జులుమానా వాడివద్ద పుచ్చుకుంటారు. గనుక క్లౌ ప్త దినాలకు యెక్కువ వొక గడియఅయినా యాత్రవాండ్లను వుండనీయకుండా కూడా ఘాటీవరకు వచ్చి సాగనంపించి లోగడ యిచ్చిన చీటీని మళ్ళీ వెళ్ళిపోయిన ఘాటులో దాఖలు చేసి యాత్ర వాండ్లు సాగి పోయిన వయినము లెక్క పెట్టించి రిపోటు వాయించి వేస్తాడు. యీ పండాలనే స్థలవాసులవి 200 యిండ్ల దాకా వున్నవి. వీరు ముప్పదియారు తెగలవారై పూజ వంట మొదలైన పరిచారకము గుళ్లో చేస్తూవుంటారు. ఈ గుడి దేవదాశీలు వింజామరలు మొదలై నవి వేళి వుపచారపు వస్తువులు చేత వుంచుకొని సన్నిధానములో సేవ చేయడముగాని నాట్యమాడడము లేదు. మేళగాండ్లు కొలువు లేదు. హళ్ళీలు మూలకముగా లక్షాయికువై వేల రూపాయిలు సాలుకు వసూలు అవుచున్నవి. అందులో సగముమట్టుకు గుడి సెలవుల నిమి త్తము కుంఫిణీవారు నెలకు సుమారు నాలుగువేల రూపాయిల వంతున యిస్తూవస్తారు. అన్ని రూపాయిలు ప్రసాదముగా నివేదన చేసి ప్రతి దీనపు ప్రసాదాన్ని వారివారి క్లో ప్రప్రకారము పంచుకోవలసినదిగాని వొక గవ్వ అయినా రొక్కముగా గుడి యిలా కాదార్లకు దొరకదు. ప్రసాదాలు సింహద్వారము మొదలు ముఖమంటపము వరకు గంపలతో పెట్టి అనేక అంగళ్లుగా అంమ్ముతూ వుంటారు. వుచ్ఛిష్ట వ్యవస్థను విచారించక సమస్త జనులున్ను రుచిచూచి కొనుక్కొను చున్నారు. కుంఫిణీవారు మహసూలు వసూలుద్వారా పైన వ్రాసిన ప్రకారము యివ్వడము కాకుండా గుడికి కొంత, లాకుజారి భూమిన్ని వుండివున్నది. స్వామిముందర భేటి యనే కానుకలు యేవివుంచినా సర కారుకు చేరుతున్నవి. యీ మహసూలు ద్వారా సరకారు వారికి సమ స్త శలవులుపోగా సాలుకు సుమారు పదివేల రూపాయలు మిగిలే 'టట్టు తెలిసినది. పండాలకు యాత్ర వారిని యాచించి జీవనము చేయ చూడు. యీ పుటలోని వ్యాఖ్యానము. 1843 సంవత్సరము వరకు దేవాదాయములను కుంఫిణీ వారు స్వయము 7 పరిపాలించుచుండిరి.. క లెక్టరులు రెవిన్యూబోర్డు తనిఖీ కింద అజమాయిషీ చేయుచుం డిరి. మిగిలిన సో సొమ్ము తీసికొనుచుండిరి.

[పుట 364]
కాశీయా త్ర చ రిత్ర డమేకాని వేరే యెటువంటి భూరూపకమయిన ఆకరములేక వున్నా లక్షాధికారులుగా కొందరు పండాలు వున్నారు. మూడుమూతుజులున్ను దేవదారు దారువులతో నడుముమట్టుకు తీరితీరని అంగములతో చేసివున్నవి. బలభద్రుడు జగన్నాధస్వామి యనే మూతులకు రెంటికిన్ని మణికట్టులేని హస్తాలు ఆలింగనము చేసుకోను జాచిన వతుగా యేపరచి యున్నవి. మధ్యేవుండే సుభ ద్రా బింబము చిరతవాలుగా చేతులు లేకనే యేపరచబడి యున్నది. జగన్నాధస్వామికి కుడి పక్క సురశజనమనే పేరు పెట్టి వొక ముసలా కారముగా ఆదారువుతోనే వొక రూపము యేపరచి వుంచినారు. ౧౨ సంవత్సరములకు వొకసారి వచ్చే అధిక ఆషాఢమాసములో కొత్త దారువులను తెచ్చి మూతులు యిక్కడ పారంపర్యముగా చేసే శిల్పులచేత చేయించి పూర్వికపు కిరాతకుల వంశస్థులలో ముక్తిని అపే శ్రీక్షించి ఏక వారాశనము చేసి బ్రహ్మచర్యము చేయుచునుండే వృద్ధులచేత పాతమూతుజుల వక్షస్థలములో వుండే చైతన్యాన్ని కొత్తమూతు లలో వుంపించి ఆవక్షస్థలానకు బీగము ముద్రలు వేయిస్తారు. సుభద్ర మూతిలోని చైతన్యము పరరాష్ట్రస్థులకు చిక్కి వోఢ దేశమందే వేరేచోట పూజింప బడుచున్నది. నాకు తెలియడములో బలభద్ర మూళిలోను జగన్నాధస్వామి మూతి లోను అద్భుతమయిన వొక లోహమిశ్ర మయిన హ స్త్రప్రమాణము గల వొక స్థూలాకృతి పర మాత్మకున్ను వొక విగ్ర(హ) ము జీవాత్మకున్ను ప్రత్యామ్నాయముగా వుండేటట్టు విన్నాను. సుభద్రాదేవిబింబములో నొకలక్ష్మీనారాయణ మూతి సాలగ్రామము మాత్రము వుండేటట్టు విన్నాను. జగన్నాధ స్వామి బింబమున్ను బలభద్ర బింబమున్ను గజస్థూలాకృతిగా చేసినారు. గభ౯గృహములో వుండేటప్పుడు పీఠము మీద మె తలగడలు వేళి వుంచి వస్త్రాలంకారము చేసివుంచుతారు. గనుక కాళ్ళుకలిగినట్టుగానే దశజునము అవుతూవుంచున్నది. జగన్నాధ బింబమునకు నీలవణ౯ ము పూశీ యున్నారు. బలభద్ర బింబమునకు శ్వేతవణ మున్ను సుభద్రకు పసుపువణ౯ మున్ను పూసి వణముతో కండ్లుముక్కు యేపరచి

[పుట 365]
యున్నారు. రత్నమయముగా మూడు శిరోభూషణములు మూడు. బింబములకు ధరించివున్నవి. నిత్యము యేడు భోగ్యపదార్థములు నివేదన మవుచున్నవి. వాటిలో ప్రధమద్వితీయాలు యేవంటే బాలభోగ్య మొకటిన్ని కిచ్చిడి భోగ్య మొకటిన్ని. యీ రెంటిలోనే విశేషపదాధాణులు చేరడముగాని తతిమ్మా భోగ్యములనంతా అన్నము పప్పుకూరలు చారు పులుసు పరమాన్నము వడలు అతిరసాలు మొదలయిన పిండి వంటలున్ను చేరి నివేదమవుచున్నది. బాల భోగ్యానకు దూదుపూరీ అని పాలమీగడతో వొక దినుసు పూరీచేస్తారు. అది అపూర్వముగా తోచినది. మిరపికాయలకు బదులు మిరియాలు వాడుతారు. హారతికి పచ్చకర్పూరము వాడుతున్నారు. ఉదయకాలమందు దంతధావన సేవయున్ను అధ౯ రాత్రిలో బడా శృంగారపు సేవయున్ను ముఖ్యములు, నై వేద్యమయ్యేవరకు ప్రసాదాలు నియమము కల పండాల అధీనముగా పుంచున్నవి. నైవేద్యానంతరము జాతిహీనుల అధీనమయి అందరికి వారు తెచ్చి యిస్తూ వుంటారు. వంటశాలలో పాఠకులు తప్ప యిత. రులు పోకూడదు. జ్యేష్ఠ శుద్ధ పున్నమనాడు గభ౯గృహములో నుంచి మూతులను వెలీప్ర్రాకారములో వుండే అభిషేక మంటపానకు నడిపించి తీసుకుని వచ్చి జ్యేష్టాభిషేక మంటపములో సాయంకాలము దాకా వుంచి రాత్రి మళ్ళీ నడిపించి గభ౯గృహము వద్దికి తీసుకొనిపోయి మరుసటి అమా వాస్య వరకు తెరకు లోపల యెవరికిన్ని దశనము లేకుండా శయ నావసరముగా మూతులను వుంచి పెట్టుతారు. యీ పక్షము యావత్తు కీరాతక వంశస్థుల ఆరాధనతో మూతులుంటున్నవి. పండాలు కూడా చూడడము లేదు. జ్యేష్టాభిషేక మంటపము జ్యేష్టాభిషేక మంటపము బహువున్న తముగనుక ఆ అభిషేక దినము సాయంకాలము వరకు వూళ్లో యెదటి వీధులలో వుండే వారికంతా స్వామిదళనము అవుతూవుంచున్నది. యీ దినపు యాత్రనున్ను రథయాత్రనున్ను పతితపావనయాత్ర అని యిక్కడి వారు చెప్పుచున్నారు. జ్యేష్ఠాభి షేకానంతరమువచ్చే అమా వాశ్యమిది పాడ్య మినాడు ప్రతిసంవత్సరమున్ను చేసే కొత్తరథాలు మూటినిన్ని సింహ

[పుట 366]
ద్వారము వద్దికి తెచ్చి వుంచుతారు. ఆదినము తెరలోపలనుండే మూతు లను కిరాతవంశస్థులు జ్యేష్టాభిషేక దినమువలెనే హస్తాలకున్ను నడుము కున్ను మెత్తలవుంచి తాళ్ళతో భద్రపరచి వొక్కొక్క మూర్ఖంగా చేతులకింద నడుమువద్ద సమూహముగా తాము నిలిచి పట్టుకొని బ్రహ్మతాళాలు మృదంగ వాద్యములతో యేనుగ జులాయిస్తూ ముందు వెనక మొగ్గి నడిచి వచ్చే అందముగా కరలాఘవము మీద నడిపించి తీసుకొనివస్తారు. యీ చొప్పున నడిపించి తీసుకుని రావడములో మరా టీల దొరతనము ముణిగిపొయ్యేటందుకు ముందు సంవత్సరము చాచి వుండే చేతులమీద 'మొగ్గ జేసి బింబాలను నడిపించడములో కిరాతకులు నిండా జాగ్రత తప్పినారు గనుక ఏకహస్తము భిన్నమయినది. అరిష్ట కాలమునకు యిటువంటి సూచనలు కలుగుచున్నవని యిక్కడి వారు చెప్పుతారు. యిక్కడికి కో సెడుదూరములో యింద్రద్యుమ్నమనే పేరుతో యింతగుడి మరివొకటి ఆ పేరుగల రాజు కట్టినది వున్నది. అందులోకి రధయాత్ర ద్వారా వెళ్ళి యీ మూడు మూతులను యీ మూడుదిన ములు అక్కడ వసింపజేసి భోగారాధనలు స్వీకరింపించి మళ్ళి రధము గుండా యీ గుడికి మూతులను తెచ్చి ప్రవేశ పెట్టుతారు. సంవత్స రానకు మూడుదినములు యీ గుడి కళాహీనమై యున్నట్టు సంవత్స రము పొడుగున్ను యింద॰ద్యుమ్న పుగుడి పాడుపడి వుంచున్నది. రథ యాత్రలో యిక్కడి నుంచి యింద్రద్యుమ్నానకు పోవడానకు మూడు దినాలు పట్టుచున్నది. యీ మధ్యే పాఠముపట్టిన పొలాలవుంటలు 'మొదలైన తేలికె నైవేద్యాలు దారిలో భోగ్యము లవుచున్నవి. సంవత్సరానకు వొకసారి రధయాత్ర ' ప్రయుక్తముగా తొమ్మిది దినాలు యిక్కడి పాఠ శాలలో పొగలేవడము లేదు. ఏ కాదశీ తిథిని వొకబింబ ముగా యేర్పరచి బింబముయొక్క కాలు చేతులకు సంకిళ్ళు వేసివున్నారు. కడమ సంవత్సరములో అన్ని దినాలున్ను అమితముగా ప్రసాదభోగాలు జరుగుచూ వుంచున్నవి. యిక్కడికి ౧ కోసుల దూరములో భువనేశ్వర మనే గొప్ప బస్తీ శివస్థలము వొకటి ఇదేప్రకారము ప్రసాదభోగాలు జరిగేదిగా

[పుట 367]
వున్నది. యీ స్థలములో లోకనాధస్వామి అనే పేరుతో మరివొక శివస్థల మున్నది. జగన్నాధ మహాక్షేత్రములో బయిరాగులు దక్షిణ దేశపు వైష్ణవులు దక్షిణ దేశస్థులు కలగ చేశిన మఠాలలో వాసముచేసే వారున్ను మాత్రము తెంగల నామాలు ధరిస్తారుగాని పండాలు 'మొద లైన స్థలజ్ఞులు గోపిన్ని, చందనమున్ను దేశవొప్పందముగా సాధారణ ముగా ధరించి జోగీజంగము మొదలైన శైవులను తురకలవలెనే నిషిద్ధపరచి గుడిలోపలికి రానియ్యరు. హిందువులలో చాకలజాతిని చండాలులను గుడిలోపలికి రాని య్యరు. యీ వోఢ బ్రాహ్మలలో, సోలా, శాసక్, బత్తీసు, కరు ' వాడు అని రూ తెగల వారు వున్నారు. అందులో జగన్నాధపురాజు పురోహిత వంశస్థులు శ్రేష్ఠు లని ప్రసిద్ధి. జగన్నాధరాజు కుంఫిణీవారికి రాజ్యము వొప్పగించి పింఛంతో జీవనము చేసుకుంటూ గుడి విచారణ ద్వారా గుళ్లో తన ప్రతిష్ఠను పరిపాలన చేసుకుంటూ వుంటాడు, ప్రతిదినమున్ను యేడుమాట్లు భోగానంతరము దశన కాలాలు గనుక అప్పట్లో యేదినము యే కాలమందు గభగృహములోకి వెళ్లి పీఠ దశ౯“నము ప్రదక్షిణము చేయవలశినా పెరటాశి శనివారములలో తిరువళ్లి క్కేణి గభ౯గృహములో వుండేటంత సందడి వుంటూ వున్నది. పురోహితము వహించే పండాలు గుడిలోపల సరకారు బంటెత్రులకు ప్రవేశము లేదు గనుక, వారి గుమాస్తాలను వద్ద వుంచుకొని, చేతుల జోడింపుతో కోటగా కట్టి ఆ కోటమధ్యే యాత్ర వారిని నిలవపెట్టి సంద డిని వారి వీపులతోనున్ను, పిరలతోనున్ను ఉపాయముగా జోళి లోప లికి తీసుకొని వెళ్లి స్వామిదశ నము చేయిస్తారు. స్వామిదశ౯ నము సందడి పయిపడకుండా యాత్ర వారికి చేయించడమే పండాలకు యశస్సుగాని యితర ప్రాజాపత్యాలు పండాలకు యీ స్థలములో యేవిన్ని లేవు. యిక్కడ మాక౯ండేయులు తీధ౯ ము మాక౯ండేయుల గుడిన్ని వున్నవి. ప్రథమదినము ఆ తీర్థమువద్ద క్షారము చేసుకొని శ్రాద్ధము చేసి మాకుండేయులు దశ౯ నము చేయవలసినది. యిక్కడ మాకం డేయులకు తపస్సిద్ధి అయినట్టు వదంతి. పంచదా విళ్ళతో చేరిన పంచవిళ్ళతో బ్రాహ్మలు త్రిమతస్థులలోనున్ను నూటిదాకా వుందురు. వూరు

[పుట 368]
6 గొప్పది. యిండ్లు వుండును. మాత్రము నిండా విశాలముగా వున్నవి. వచ్చివుండే వేయిక్ అనే దొరను రథములు పొయ్యే వీధులు స్వతంత్రుడుగా శ్రీమ నుంచి యాత్ర వారి మహసూలు వాటిని వసూలు చేసే పనులలో కలకటరు హస్తాంతరముగా మామూలు ప్రకారము అటారానాళాఘాటు వద్ద వుంచి వున్నారు. యాత్ర వారి సమేతముగా పండాల విచారణ ఆదొర పరమై వుంచున్నది. బియ్యము మొదలయిన సమస్త పదార్థములు అంగళ్ళలో వుండేవి. స్వామికి నివేద నాహ౯ములు గనుక వాసన చూచి మళ్ళీ ఆ రాసులలో వెయ్యనియ్యరు. యీ నియమము వింత గా యీవూల్లో జరుగుచున్నది. మహాజనులనే సాహుకారులు యీ వూళ్ళో లేరు. సమ స్త పదాధ౯ములు దొరుకుచున్నవి. యీవూరు సముద్ర మందున్నది. యిక్కడ సముద్ర స్నానము బహుముఖ్యము. జాతుల వాండ్లు సముద్రతీరమందు యిసుక దిబ్బలలో వుపాయమైన యిండ్లు కట్టుకుని కాపురమున్నారు. లోతని తీర కూపము కొత్త మూతులను ప్రతిష్ట చేసిన వెనక గుళ్ళోవుండే పాత మూతులను మూటినిన్ని రెండో ప్రాకారములో వుండే మోక్ష ద్వారమనే కూపములో ప్రవేశింప పెట్టుతారు. ఆ అగాధమైన కూపము తెలియవచ్చినది. ఆ వుండే ప్రదేశానకు యిక్కడివారు పోను భయపడుతూ వుంటారు. పాత' మూతు౯ లలో నుండిన చైతన్యకళలను కొత్తమూతుల వక్ష స్థలాలలో ప్రవేశింప పెట్టిన వెనక రెండు మూడు నెలలలో ప్రవేశింప పెట్టిన వృద్ధ కిరాతకులు దేహాలు వదులుతారని నిశ్చయముగా తెలిసినది. దాని కారణము యీశ్వరునికే తెలుసును. అయినా నాకు భయమే కారణముగా తోచుచున్నది. యిక్కడ నాలుగు కూరలు పప్పుపులుసు పరమాన్నము రెండు పిండివంటలతో సాధారణముగా వెయ్యింటికి భోజనము చేయించ వలి స్టేయిన్నూటయాభై రూపాయలు సరాసరిపట్టు చున్నవి. యిక్కడ అనేక మఠాలున్ను రోగిష్ఠులకు ప్రసాద వినియోగ మయ్యే కొరకు కుంఫిణీ ధమక్షా శాల వొకటిన్ని వుండేటందున బ్రాహణ భోజన నిమి త్తము వొకదినము ముందు పిలిస్తే పండితులు పామరులు సహా •

[పుట 369]
వెయ్యింటికి చేరుతారు. గుడి పండాలలో ౧జిరం కి దాకా చేరుదురు. గోసాయిలు బయిరాగులు యేనూటికి చేరుతారు. వొక్క అణా పామరుని కిన్ని నాలుగుఅణాలు "పండితునికిన్ని దక్షిణయిస్తే ఆనందింపుచున్నారు. గొప్పవాడు యీ స్థలము విడిచి పెట్టి వచ్చేటప్పుడు గుడియిలా కాపండా లకు నూరు రూపాయలు బహుమతి రూపముగా మొత్తముగా యిస్తే వారివారి తారతమ్య ప్రకారము కలియపంచుకొని తృప్తిని పొందు తారు. యీ పండాపురోహితులు మాత్రము యెంతకు తృప్తిని పొంద డము లేదు. నాపరువుకు మున్నూరు రూపాయలు ముట్టచెప్పి తే యెంత మాత్రము నా పురోహితునికి కనికరము తోచ లేదు. వింధ్యకు ఉత్తర దేశస్థులు యెందరు ధనికులు యెందరు ప్రభు వులు యే యాత్రవచ్చినా యే సత్కర్మములు చేయతలచినా తోచిన కాలమందు యీశ్వరుడు యిచ్చిన సంపత్తుకొద్ది దానాలు చేసి యత్న సిద్ధి గలవారవుతారు గాని దాక్షిణాత్యుల స్వభావము వలె నేటికి బోరిగెల కోసుకోగానే సరేనా, యెల్ల ప్పటికి వొక్కటేరీతిగా నడవను యోచన చేసి ఒక్క టే నిదానముగా ధమణము చేయుచూ వుండ వద్దా? అని వెర్రితనముగా యీశ్వర వేద్యము లయిన భవిష్యత్కార్య ములను తమకు తెలిశినట్టు తమ అధిక జాగ్రతవల్ల కొన్ని పనులు నడవ తగ్గట్టుగా యీశ్వరుడు కటాక్షించిన కాలమందు కూడా శక్తి కొద్ది ధమము చేసుకోకుండా విత్తము త్యాగభోగరహిత మయ్యేటట్టు దాచి వ్యధోజపయోగ మయ్యేటట్టు చేయడములేదు. గనుక హిందు స్తానులోని గొప్పవారు యీ పండ్యాలవంటి యాచకులకు యిచ్చే ప్రకరణములో అతిశయమైన యీవిని యిస్తారు గనుకనున్ను దక్షిణ దేశస్థులు కొంచముయిచ్చి తియ్యనిమాటలు శానా చెప్పుతారు గనుక దక్షిణ దేశస్థులకు యేపడివుండే పండ్యా దాక్షిణాత్యులకు రాక్షసు లని నామకరణము చేసినాడు. ఈ స్థలముయొక్క రీతి యేమంటే గుళ్ళోవుండే బింబాలు నిరూపించకూడని స్వరూపాలతో వుండడమున్ను రెండుబింబాలు యిరు పక్కల వుండేవి యధోచితముగా సమమయిన గాత్రముతో వుండడ మున్ను మధ్యే సూక్ష్మరూపముతో ఒక బింబము అని పురుషుడ

[పుట 370]
కాశీయాత్ర చ రి స్త్ర నిన్ని సందేహవిషయముగా వుండడమున్ను వుచ్ఛిష్ట నిషేధములు లేక ప్రసాదస్వీకారము చేయడమున్ను ప్రసాదముమీద అత్యంత గౌరవ మున్ను జాతినియమ వజితమున్ను యివి మొదలయినవి కలిగియున్నవి, వీటిని యావత్తున్ను వొక సమూహముచేసి వాటివాటి కారణాలున్ను ఆ కారణాలలో పరంపరగా జన్యమయ్యే కారణాలున్ను యివంతా విచారించగా నా బుద్ధికి తోచడము యేమంటే సమస్తమయిన కమ భూమియందున్ను సగుణోపాసనకు అనుకూలముగా అనేక దేవతల ఆరాధనలు నియమించి వారివారి భార్యలతో కూడా బింబాలను చేసి వాటికి మందిరములు కట్టి ఆరాధింపుచూ వుండగా నిష్కాముడయి మహాత్ముడయి నామరూప రహితుడయి జ్ఞానస్వరూపుడయిన దేవుని యొక్క రీతిని లోకులకు కృష్ణలీలలను భాగవత సేవ అనే ఆటమూల కముగా ప్రసిద్ధపరచినట్లు యీ జగన్నాధ మందిరాన్ని కట్టి యిందులోని మూతుజులను యీరీతిగా రూపనిణకాయము లేక కల్పించి స్థాపించి నొక తత్వ సంగ్రహ పురాణ ద్వారా ఉచ్ఛిష్ట దోషరహితముగా ప్రసాద గ్రహణము జాతి భేద నివృత్తి యీ స్థలములో కలగ చేసి ప్రకాశింప యీ కలగచేసి చేసినట్టు తోచుచున్నది. దాని శ్రమ మేమంటే శుద్ధ తత్వము సమ స్తళుృతి చోదిత ముగా నాదము బిందువు కళ అతీతము అని చెప్పబడు చున్న నాలుగు వస్తువులు ఒకటిగా అయితే అవాజ్మానస గోచర వస్తువు ప్రకాశిస్తున్నది. నాదస్వరూపమయిన జీవాత్మ, బిందు స్వరూపమయిన ఆత్మ, కళాస్వరూపమయిన అంతరాత్మ, అతీతస్వరూప మయిన పరమాత్మ వీటియొక్క రూపములు యిట్టివని నిణయించ కూడనిది సత్యము గనుక నిణ౯యించకూడని రీతిగానే జీవాత్మ అని చూపించేకొరకు యిప్పట్లో బలభద్రుడనే బింబాన్ని చేసి ఆత్మ నిరూపణరకు సుభద్ర బింబాన్ని చేసి అంత రాత్మయొక్క నిరూపణరకు జగన్నాధస్వామిబిం బాన్ని చేసి పరమాత్మ నిరూపణకొరకు శుద్ధ స్తంభాకారముగా వుండే సుదశ న బింబాన్ని కల్పించి యీ నాలుగింటిని బోధితము లయ్యేటట్టు చేయడము అవా జ్ఞానస గోచరవస్తువుయొక్క అన్న మయినందున ఆ అన్నాన్ని ప్రసాద ముగా యిక్కడ పేరుపెట్టి సమస్తానకు ఆధారభూతము అన్నము

[పుట 371]
గనుక దాన్ని సమస్తవిధాలా యిక్కడ పూజితపరచి అన్నము యెటి గతిని పొందినా నిషిద్ధము కాదని యేర్పరచి ప్రపంచము యావత్తు పైన వ్రాసిన అయిదు పదార్థాలకు అంతభూతము అయినది గనుక నేను యెక్కువ, నీవు తక్కువ అనే బుద్ధి లేకుండా జాతి నియమాదులు కూడా మరిచిపోయి ప్రవతిజం చేటట్టు ప్రసాద స్వీకార విషయములో వొకనిణ౯యము కలగచేసి అందుకు కొన్ని పురాణాలున్ను ప్రసిద్ధ పరిచినట్లు తోచుచున్నది. అటువంటి సారవత్తైన పురాణములు యిక్కడ దొరకకపోయినా వాటి కధాకమము యెవరికైనా యిక్కడ జ్ఞాపకము వుండునా అని విచారిస్తే యెటువంటి పండితునికిన్ని నాకు చినకధ వినికిడి అయివుండేటట్టు తోచలేదు. అయితే పరబ్రహ్మ నాలుగాకృతులతో యీ స్థలముదు ప్రకాశింపు చున్నా డని వొక మాట స్థూలముగా పండితుల వాక్కున ప్రచురముగా వినపడు చున్నది. వాటి శ్రమ మేమని అడిగితే ధోరణిగా చెప్పను వారికి వినికిడి లేకుండా వున్నది. యిటువంటి మహాస్థలములో జూన్ నెల ౨౬. తేది వరకు వసించినాను. 12 1 50 ఇరువది రెండవ ప్రకరణము. ౭ తేదీ భోజనో త్త గము ౧౧ గంటలకు బైలుదేరి యిక్క డికి శ్రి. కోసుల దూరములో వుండే నరసింగఘాటు అనే వూరు 3 గంట లకు ప్రవేశించినాను. వూరు చిన్నదైనా ముసాఫరులకు కావలసిన సామానులు అన్ని యిచ్చే పాటి కోమ ట్లున్నారు. యిక్కడ కోమట్లు రెండు తెగలు. కళింగ కోమట్లని వొక తెగ. గౌర కోమట్లని వొక తెగ. దక్షిణ దేశములో వుండే తెగ గౌరకోమట్లు. యిక్కడ గౌరకోమట్లునిండా లేరు. యీవూల్లో దక్షిణ దేశస్థుడు ముద్దుకృష్ణ పిళ్ల అనేవాడు గంజంలో వుద్యోగము చేసి వొక డాబా అనే సత్రము చుట్టు మిద్దెవేళి కట్టి మధ్యే జగన్నాధస్వామికి వొక మందిరముకట్టి వొక తటాకము వొక వనప్రతిష్ఠ చేసి భూస్థిత వనప్రతిష్ఠ చేసి భూస్థితులు సంపాదించి అతని ఆచార్య పురుషుడు జగన్నాధ నివాసియై వుండగా అతనికి దానము యిచ్చినాడు.

[పుట 372]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర ఆ డాబా యేనూటికి దిగేపాటి విశాలముగా వున్నది. గుళ్ళో వోఢ బ్రాహ్మణునిగుండా పూజ నడిపింపుచు ఆప్రతిగృహీత సంతతి వారు యిప్ప టికి వుంచుకొని వుండేటందున అందులో దిగినాను.' యీ వూరికి సమీప ముగా జగన్నాథ క్షేత్రములో వుండే పండ్యాలు మొదలైన వారికి ముఖ్యమైన యిష్ట దేవత అయిన వొక చండీ దేవి ప్రతిమ నొక చిన్న కొండమీద ప్రతిసంవత్సరము తామసపూజలు అంగీకరింపుచువున్నది. నేటి రాత్రి సముద్రతీరమందు యిసుకలో నడిచివచ్చినాము. యెండ కాలములో దారి యిక్కడ నడవడము ప్రయాస అనిపించును. చెట్ల నీడకూడా లేదు. యీ డి కోసులు దారికి చెరిసగములో వొక మంచి నీళ్ళ బావి వొక బోగంది తొవ్వించినది వున్నది. నడిచివచ్చినాము. వుంటాడు. మాణిక్య వూరు ౨౮ తేది వుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౬ కోసుల దూరములో వుండే మాణిక్యపట్టణము 2 గంటలకు చేరి నాము. నిన్నదిగిన మజిలీపూరివద్ద వొక వుప్పుటేరు వున్నది. పాటు పోటు కాలాలు చూచి దాటవలెను గాని పడవలు వుండే పాటి లోతు కలది కాదు. నేటిదారి సముద్రతీరము. యిసుకలో చిలక సము ద్రము అనే పుప్పుకయి వారగా పట్టణములో పోలయిను దారోగా మొదలుగా మాలుఝా అనే వూరివరకు వొక తురక వానికి జాగీరు. యిక్కడ సమస్త పదాధణ ములు అంగళ్ళలో దొరుకును. యీ వూరి వద్ద చిలక సముద్రము దాటవలసి వున్నది గనుకనున్ను యాత్ర వారికి దిగడానకు స్థలము లేక ప్రయాసపడుతూ వుండినారు గనుక గంజాం కలకటరువద్ద శిరస్తాగా వుండే వెంకన్న పంతులు జాతి విభజనగా దిగ డానకు వసతిచేసి సుందరమయిన ధమశాలకట్టి సదావృత్తి అందరికి యిస్తూ వున్నాడు. యీ ధమశాలలో యీ దినము వసించినాను..9F ౨౯ తేది వేకువనే 3 గంటలకు లేచి అక్కడికి కోసులు దూరములో నున్న మిఠాగువ్వ అనేవూరు గంటలకు చేరినాను. ఇంత పొద్దుపోను కారణమేమంటే, బయిలు దేరిన వూరిముందర చిలక సముద్రమనే నది దాటవలెను. అది ౨ కోసుల వెడల్పు కద్దు. దాన్ని దాటించే హక్కు యిచ్చటి జాగీరు బారు డయిన తురకకు యివ్వబడి

[పుట 373]
వున్నది. ఆ తురక యీ నదిలో పడవలను పురుగులు తూట్లుపడేటట్లుగా తిని వేస్తున్నవని నలుగురు యెక్కే పాటి వొంటికొయ్య దోనెలు నాలు గయిదు చేయించివున్నాడు. మనిషికి అణా బండికి ర్పు 4 (0-8-0) గుఱ్ఱానికి ర్పు (0-4-0) యీలాగు కూలితీసుకుని దాటింపుచున్నాడు. ఆ చిన్న దో నెలతో నా పరిజనము నూరుమందిన్ని, మూడు బండ్లున్ను, మూడు సవారీలున్ను దాటను అక్కడనే వుదయమయిన 2 గంటల దాకా పట్టెను. నాకు సర్కారుకుమ్మక్కు వున్నందున అంత త్వరగా దాటినాను. సాధారణమైనవారు రెండు మూడుదినాలు కాచివుండవలెను. మిఠాగువ్వలో వుప్పుకొఠాలు వున్నవి గనుక వాటి అధికారస్థులు ఇండ్లుకట్టుకుని వున్నారు. జాగీరుదారుడు కట్టించిన డాబా సముద్రపు యిసుక పెట్టి పూడిపోయినది. యిప్పుడు తొవ్వి బయిటికితీసినా దిగను వసతిగావుండలేదు. వొక్క మర్రి చెట్టు తప్ప వేరే చెట్టునీడ కూడా లేదు. వొక్కటే అంగడి వున్నందున అక్కడ వొక బావివొడ్డున చెట్టునీడలో వంటభోజనము కాచేసుకుని బయిలుదేరి రాత్రి ఆరు గంటలకు యిక్కడికి ఆరుకోసుల దూరములో వుండే మాలుఝా అనేవూరు చేరినాము. 9 గంటలకు యిక్కడ జాగీరుదారుడు కట్టిన డాబా పనికిరాక వున్నది. వూకు పెద్దదిఅయినప్పటికి యాత్ర వాండ్లు దిగడానకు స్థలము లేదు. వూరిముందర వొక పెద్ద వటవృక్షమున్ను అమృతతుల్యమైన జలము గలిగి మంచివూటగల బావి వొకటిన్ని వుండగా వాటివద్ద వాటివద్ద డేరాలు వేళి దిగినాను. యిక్కడ పోలీసు జమేదారుడు వుండే స్థలము గనుక రాత్రి పారాచౌకీ యివ్వడానకు నలుగురు చౌకీదాలను పంపించి నాడు. కలకత్తా మొదలుగా ప్రతిగ్రామములోనున్ను దక్షిణ దేశ ములోని తలారుల వలెనే యిక్కడ నాయకు లని కొందరు వుంటారు. యిదిన్ని గాక చౌకీదాలని సర కారు వారు యేప౯రచిన వారు కొందరు ప్రతివూరికి వుంటారు. అందరున్ను పోలీసు నౌకరుల అధీనమయి వుంటారు. ఈ మాలుఝా అనే వూళ్ళో ౧౦ అంగళ్ళదాకా వున్నవి. సమస్త పదాధానాలు దొరుకును. నేటిదారి చిలక సముద్రము

[పుట 374]
కాశీయాత్ర యాత్ర చరిత్ర మూలుఝౌ యీ రెంటి మధ్యే, యీ దినమంతా నడిచినాను. దారి శుద్ధ యిసక. నిలవ నీడ లేదు. 30 తేది ఉదయాత్పూర్వము 8 గంటలకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములో వుండే ప్రయాగ అనేవూరు లా గంటలకు చేరినాను. యీవూరు మొదలుగా మదిరాసు గౌరన్ మెంటు యిలాకాతో చేరినది. వూరుగొప్ప దేను. అన్ని పదాధాజులు దొరుకును. యిక్కడ వొకతపాలా రైటరు గంజాం కలకటరు కింద వున్నాడు. సుంకంచావడి వొకటి వున్నది. వచ్చే పొయ్యేవారి మూటముల్లెలు సరిహద్దుజాగా అయినందున ఆ సుంకరులు శోధించి చూస్తారు. యీవూరు మొదలుగా చెన్న పట్టణపు రూకలు దుడ్ల లెక్క. కలకత్తా పయిసాలు మాలు ఝాలో చెల్లుచున్నవిగాని యీ ప్రయాగలో పట్టరు. యీ హద్దు మొదలుగా పిచ్చ శేరులు. శేరు ౧కి యిరువై రూపాయల యెత్తు. శేరు యిన్ని రూకలని వెలగాని యిన్ని అణాలు పయిసాలు అనుకోవడము లేదు. గంజాములో వుండే వొక గౌరకోమటి యిక్కడ విశాలముగా డాబాకట్టి వొక వనప్రతిష్ఠ, తటాక ప్రతిష్ఠయున్ను చేసి భూస్థితికూడా వాటి పరిపాలనకు సంపాదించినాడు. • యిల్లు మరివొక యీ ప్రాంత్యాలలో కొండలు గుహలు అడువులు కల ప్రదే ఆ శాలను మన్యా లంటారు. ఆ మన్యాల యజమానులను మన్యదొర లని చెప్పడము, వారు తమకు యిష్టము లేనివారి యిండ్లను కలిమిగల వారి యిండ్లనున్ను మనుష్యులకు రాత్రిళ్లు దివిటీలు యిచ్చి పంపించి కొళ్లు పెట్టించి మనుష్యులను నరికించి యిండ్లను కాల్పిస్తూ రావడము సహ జముగనుక అదేరీతుగా యీ వూరి తపాలా రైటరు రిద్దరి వతకుల యిండ్లున్ను ౧ రోజుల కిందట ప్ర్రాంత్య్ర్యపు జవిూదారుడు దోపించినాడు. యీ దేశపు జమీదారుడు డాబాభూస్థితిని ల్తీ చేసుకొన్నందున డాబా బేమరామత్తు కింద వసతి తప్పివున్నది. సమీపమందుండే టెంకాయతోపులో డేరాలు వేయించి వంట భోజనము చేసుకొని ౧ గంటకు బయలు దేరి యిక్కడికి ౬ కోసుల దూరములో వుండే గంజాం అనే షహరు 8 గంటలకు చేరినాను. వుదయాన నడిచినదారి సముద్రతీర మైనప్పటికి యిసక వొక

[పుట 375]
మాత్రముగా వుండినది. భోజనాత్పరము నడిచినదారి యేనుగపొడుగు యిసకదిబ్బలకు ధ్యే. వొక పక్క సముద్రము, కుడిచేతిపక్క అంది పుచ్చు కున్నట్టు వింధ్యపర్వతము వుంచూ వచ్చినది. యిక్కడ వింధ్య పర్వ తము సముద్రములో కలిసినట్టు తోచుచున్నది. యిక్కడ యెప్పు డున్ను దొంగలు కొట్టి దోచడము వాడికె యని తెలిసినది. నిలవ నీడ, తాగ నీళ్లున్ను దొరకవు. ప్రయాగకు గంజానికి చెరిసగములో వొక బావి. వొక చిన్న శివాలయము న్నున్నది. ఆగుడిచుట్టూ యీశ్వ రాజ్ఞ చేత వొక మర్రిచెట్టు ఆవరించునట్టు అల్లుకుని యేనూటికి చాలే పాటి చల్లని నీడ గలిగివున్నది. గంజాం షహరు ౧ యేండ్లకిందట మల్లాడి యనే జ్వరముచేత హతమైనది గనుక నున్ను మిగిలిన వారు బురంపురమునకు వలసవెళ్ళి అద్యాపి అక్క డి నివాసులై యున్నారు గనుక షహరు పాడుపడ్డట్టుగా కనుబడుచున్నది. యిక్కడ వాడలు మరామత్తు చెయ్యడానకు గంగా తీరమందు కలకత్తాలోనుంచి వుడిబడియాకు నావలమీద వచ్చే దారిలో 'బొందలు అమితముగా చేసి పగిలిన వాడలను వుంచివుండేటట్టు యిక్కడ సముద్రతీరమందు గదులు చేసి వాడలు వుంచివున్నది. అనేక గొప్ప యిండ్లు ఖాలిగా వున్నవి గనుక అందులో వొక యింట్లో దిగినాను. యిక్కడ వొక రేవుదొర, వొక కొత్తవాలు న్నున్నారు. ముసాఫరు లకు కావలసిన పదార్థాలు అన్ని దొరుకుచున్నవి. గంజాము యీ గంజాం పట్టణము ఋషికుల్య అనే నదితీరము. వింధ్య గీరి యిక్కడనే సముద్ర గామి యయినందున నున్ను, యీ వింధ్యకు దక్షిణ దేశ మనిపించుకోబడి యిక్క డి వారు యీ ఋషి కుల్యనది మొదలుగా చాంద్రమాన రీత్యా అయ్యే ప్రభవాది సంప త్సరములను సంకల్పములో చెప్పుతారు. ప్రయాగ యనే వూరివరకు బృహస్పతి మానము, గంజాం మొదలుగా చాంద్రమానము. గంజాం మొదలుగా యీశ్వర నిణయ ప్రకారము కళింగ దేశము ఆరంభ మవుటచేత యిండ్లు మనుష్యుల అలంకారాలు దృష్టిదోషపు పాటింపులు దక్షిణ దేశము వలెనే యావత్తు కలిగివున్నవి. చిన్న యిండ్లకు కూడా వాకిట పంచతిన్నెలు పెట్టి కట్టినారు. పత్తి స్త్రీలు బులాకులు ముక్కర

[పుట 376]
ధరించి వున్నారు. సమీపమున వుండే మాలుఝా అనేవూరిలో యెవరికి రాని తెనుగుభాష యిక్కడ అందరికి వచ్చివున్నది. మెంటు వారి జూలాయి నెల ౧ తేదీ వుదయాత్పూర్వము మూడుగంటలకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములోవుండే నాయడి పేట అనేవూరు యేడుగంటలకు చేరినాము. యీ దినము దారి మదరాసు గౌర హుకుముకు లోబడ్డభూమిలోది గనుకనున్ను గౌరక్ మెంటు వారి యోచన లగాయతునుంచి హిందువులను చలి పురుగులకు సములనే అగౌరవబుద్ధితో ఆత్మాధణమైన పనులలో సర్వ కృషిచేసి పరాధమైన పనులు మాత్రము యీశ్వరాధీనముచేసి వుండ డము సహజము గనుక నున్ను కలకత్తా గౌరణ్ మెంటు వారి వలెనే లోకోపకారమైన 'దారులను గురించి సడక్కువేశే ప్రయాస వీరు విశే షము పుచ్చుకోకుండా వున్నందున యశోవిలాసముగా అడివి యీ జిల్లాలో బలిసివున్నది గనుక ఆ అడివిలో సూటిగా లయను వేసి నూరడు గుల వెడల్పుకు అడివి కొట్టి శాల చెట్లు పెట్టినారు. ఆ చెట్లుమాత్రము అక్కడక్కడ వొకటొకటి జీవించివున్నది. భూమిని చదరంగానైనా చేసినవారు కారు గనుక 'లయనుకు చుట్టూ వుండే చదరపు భూమిని వెతుక్కుని దారినడిచేవారు తాము దారులు కలగజేసుకుని నడుస్తూ వున్నారు. అడివికొట్టి యీదినమంతా భాట అడివి దారిలో ఛతపురమనే వూళ్ళో కలకటరు స్థలవసతినిమి త్తము వసింపుచున్నాడు. యీ నాయడిపేట యనే వూరు అడివిమధ్యే వున్నది. ఆ వూరి ఆ వద్ద అడివికొట్టి బందా చలమయ్య యనే కోమటి వొక డాబా కట్టించి గుంటబావి తొవ్వించినాడు. వొక అంగటివాడు వున్నాడు. అక్కడ పదాధాకాలు మృగ్యముగా దొరికినవి. అక్కడ భోజనము కాచేసుకుని అక్కడికి మూడుకోసుల దూరములో వుండే బురంపురమనే బ స్తీ నాలుగు ఆరణ్యమార్గంగా ఛత్రపురానికి ప్రయాణము కలకటరుకచేరీలో ట్రాన్సు లేటరుగా వుండే కపిల రామదాసు పంతులు గారికి నేను వక వుత్తరంవాసివున్నంతలో ఆయన 40 కావళ్ళు 2 డలాయతులు ఒక గుమాస్తాను పంపి అరణ్యమార్గం సుళువు చేయించినాడు. (చూ. వాత ప్రతి పుట రణ8)


---


<a id='chapter-19'></a>

# పంతొమ్మిదవ ప్రకరణము: కలకత్తా మహానగర వైభవము

**బ్రిటిష్ ఇండియా రాజధాని, ఫోర్ట్ విలియం, కాళీఘాట్, గవర్నర్ జనరల్ భవనం**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** ఈస్టిండియా కంపెనీ రాజధాని కలకత్తా ప్రవేశం, ఫోర్ట్ విలియం కోట, హౌరా గంగాతీరం, కాళీఘాట్ కాళికామూర్తి దర్శనం, గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ విలియం బెంటింక్ దర్బారు, కలకత్తా హైకోర్టు, నగరంలోని సౌధాలు, పౌర జీవనం.

[పుట 377]
గంటలకు బయిలుదేరి యేడు గంటలకు చేరినాను. దారి తెల్లవారి వలెనే వున్నది. బ బురంపురము' బ స్తీవూరు. గంజాంలో మకారత్రయమనే మల్లడి మాతాజు మరాహి అనే జ్వరములవల్లనున్ను కొండ పాళెగాండ్ల బంది పోటువల్లనున్ను మరాటీల కొళ్ళగు రాలవల్లనున్ను అధములు ప్రాణా లున్ను పోయి బేజారు అయిన వెనక కలకటరు మొదలయిన ధైర్యము గల యింగిలీషు దొరలు సమేతముగా ఋషికుల్యానది దాటడానకు సందుచిక్కకుండా వలస వచ్చి ఈ బురంపురము ప్రవేశించినారు గనుక అది మొదలు యీవూరు వొక పటాలముదండు కూడా వుండబట్టి బహు బస్తీ అయివున్నది. యీవూళ్ళో కొద్దిదినములకు ముందు సర్వతోముఖమ నేక త్రువు నడిచి ఆక్రతువు నిమిత్తము నన్ను యెరిగిన గోదావరీతీరపు బ్రాహ్మణ మండలి నూటికిదాకా యిక్కడ వచ్చివున్నది. ఆ బ్రాహ్మణులందరున్ను శౌతవిషయము బాగా తెలిసిన వారు గనుక అధర్వణ వేదము మూలమా లేక కడమ మూడు వేదాల సంగ్రహమా అని నాకు బహుశః వున్న సందేహము వారివల్ల తీరు నని వారిని విచారించినంతలో సంగ్రహమే నని తీరినది. అందుకు ఆకరము సర్వతోముఖయాగములో కడమ మూడు వేదాలవలెనే అధర్వణానకు ప్రత్యేకాధ్వరము లేదు. పయిగా లోకప్రకటనకు భారద్వాజులు మూడు వేదాలే తెచ్చి యీ మూడిం టిలోనుంచి అస్త్రప్రయోగ నిమిత్తము మంత్ర సంగ్రహము చేసి క్షత్రి యులకు అధర్వణమని పేరు పెట్టి వొక వేదము చేసియిచ్చినారు. పంచ గౌడులలో గాని పంచదా విళ్ళలో గాని మేము అధర్వణుల మని పంచదావిళ్ళలో చెప్పేవారు యెవరున్ను లేరు. ' కలకత్తాలో నుంచి జగన్నాధము వరకు బోయీలకు జనము వొకటింటికి యేడురూపాయలు లెక్కను, బండి వొకటింటికి యిరువై యెనిమిది రూపాయిలు లెఖ్కను తెచ్చి జగన్నాధము నుంచి మళ్ళీ బురం పురమువరకు వేరే బోయీలను, కావడివాండ్లను జనము వొకటింటికి ర్చు౨ (2-4-0) వంతున బండి ౧కి ౭ ర్పు లెక్క నిష్క షణ చేసి తెచ్చి నాను గనుక వారికి యివ్వవలసినది తీచియిచ్చి వేరేబోయీలను,

[పుట 378]
కాశీ యాత్ర చ రి చరిత్ర కావడి వాండ్లను 3౮ మందిని జనము ౧కి విజయనగరము వరకు ర్పూ ౨4 (2-8-0) వంతున బండి ౧కి ర్పు ఇ౦ లెక్కను కుదుచుకుని ఆదివారపు మధ్యాహ్న పరియంతము నిలిచినాను.” యీ వూళ్ళో వత౯కులు శానామంది వున్నారు. పట్టుబట్టలు నేశి అమ్ముతారు. యిండ్లునిండా విశాలముగా పూరితో కట్టి వున్నవి. యిక్కడి యిండ్లమీద నేశే విడవలి కసువు సుందరముగా అంతస్తులు అంతస్తులుగా నేస్తారు గాని కటకము ఆ ప్రాంతములు వలెనే పూరిమీద వెదురు దెబ్బలు వేశి బిగించి కట్టడము లేదు. అక్కడంతా గాలివేగము యిక్కడ లేనట్టు తోచినది. యీవూల్లో సమస్తమయిన పదార్థములు దొరికినవి. 3 తేది సాయంకాలము 8 గంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి ఆరు కోసుల దూరములో యిచ్ఛాపురమనే గొప్పవూరు రాత్రి ౦౦గంటలకు చేరినాను. యిక్కడి కలకటరు దొరగారు కలకతా గౌరన్ మెంటు వారు యిచ్చిన రహదారిమీద తన దస్కృతు మొహరుకుండా సహీ చేసినందున యీయిచ్ఛాపురములో స్థలముతో కూడా సమస్తసామానులు నాకు సిద్ధముగా వుండినవి గనుక అంతరాత్రి పొద్దుపోయి దిగినా వొక కష్టము అనిపించినదికాదు. దారి నిన్న నడిచిన దారివలెనే వుండడము గాక మహేంద్ర పర్వతమునకు వారగా వున్నది గనుకనున్ను, కొన్ని ప్రదేశాలలో వరిపొలాల మధ్యెలయను వేశినారు గనుకనున్ను అడును రాళ్ళు మిట్టపల్లాలు వాగులు యీ ప్రకారము కష్ట హేతువుగా వుండి వున్నది. యీదారీ వషా కాలము మరిన్ని ప్రయాస యివ్వతగ్గదిగా విన్నాను. జగన్నాధము మొదలుగా వషాణులు లేవు. యీ దేశస్థులు వష ప్రతిబంధకము కలిగెనని వ్యసన పడుతూ వున్నారు. యిప్పుడు వషాణ కాలము గనుక మాకు అనుకూలముగా మబ్బుమాత్రము ప్రతి దినమున్ను వేయుచున్నది. ట యీ జిల్లాలో దక్షిణదేశమునకు బియ్యము ధాన్యము యెగు మతి చేసే రేవులు ఆగు. గంజాం గంజాం ౧, మహిసూరుకోట ౨ పూడి 3 భార్వ శ స్వనాః పురము శ్రీ కళింగపట్టణము ౬, యీ రేవులకుండా పసువు వసంతకుండా, యివి మొదలయినవికూడా దక్షిణ దేశమునకు

[పుట 379]
3·9 వస్తూ వుంచున్నవి. యిక్కడి నేత గాండ్లను దేవాంగు లంటారు. యీ దినపుదారిలో వున్న అడివి బలిశివున్నది. బహుశా భూమి నల్ల రేగడ. దారిలో మంత్రి రెడ్డి అనే వూరు వున్నది. ర తేది వుదయ మయిన శ్రీ గంటలకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములో నుండే కంచలక్షా అనే వూరు ౧౦ గంటలకు చేరినాను. యిక్కడ అయిసోలు ( అయిపోలు ) వారు అనే యీ దేశపు వతకులు వొక సత్ప్రముకట్టి తటాక ప్రతిష్ఠ, వనప్రతిష్ఠలు చేసి వొక గోసాయి అధీనము చేసినందున ఆ ధమకాశాలను గోసాయీలు వారి నివాస మఠముగా చేసుకుని అందులో వొక మూతి ని పెట్టి ఆరాధన చేయుచూ సత్రానికి వుండే భూస్థితిని తమ అనుభవములోకి తెచ్చు కొని సదావృత్తిని నిలిపివేసి అధమం శాలలో భాటసాలను ప్రవేశించ నియ్యకుండా నిబ౯ంధము పెట్టుతూ వచ్చినారు గనుక యీ జిల్లా శిరస్తా వెంకన్న పంతులు యిక్కడనున్నూ, వేరే ధమశాల విశాల ముగా కట్టింపుచున్నాడు. యిక్కడవుండే కోమట్లు యిటీవల బందిపోటు వల్ల. నొచ్చిపోయి విడవలి యిండ్లు బందిపోటు వారి దీపారాధనకు అను కూలముగా మళ్ళీ కట్టుకుని, వచ్చిన వారికి కావలసిన యిస్తూవున్నారు. యీవూళ్ళో గుంటవొడ్డున వంట, భోజనాలు కాచేసు కొని 3 గంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి మూడుకోసుల దూరములో వుండే కొ త్తపల్లియనే వూరు గంటలకు చేరినాము. సామాను వూరివద్ద మహేంద్రతనయా అనే నది వొకటి వున్నది. ఝావూరు బ్రాహ్మణ అగ్రహారము. యిది మొదలుగా వింధ్య దక్షిణ దేశ మయినందున అవశాత్తుగా గంగా యమునా మధ్యప శమునుంచి వచ్చిన బ్రాహ్మలను యిక్కడిరాజులు ఆదరించి బ్రాహ్మలు దేవమందిరాలు గల వూరే శ్రేష్ఠమని అక్కడక్కడా బ్రాహ్మలను ప్రవేశ పెట్టుతూ వచ్చినందుననున్ను 'యథా రాజా తథా ప్రజాః' అనే వాక్య ప్రకారము ఒక పాటిభూస్వాతంత్ర్యము కలవారుకూడా తమతమవూళ్ళల్లో బ్రాహ్మలకు వసతులు చేసియిచ్చి యిండ్లుకట్టి యిస్తూవచ్చినారు గనుక నున్ను యిది మొదలుగా కన్యాకుమారి పర్యంతము బ్రాహ్మణాగ్రహా రాలు చూస్తూ రావచ్చునని తోచినది. కొండమాగములో గోదావరి

[పుట 380]
`కా శీ యాత్ర చరిత్ర. దాటినది మొదలు యీవరకు అగ్రహార మనే మాట వినలేదు. పంచద్రావిడ బ్రాహ్మలు వొక సమూహముగా వున్న వూరు వొక టిన్ని లేదు. వోఢ దేశములోని మనుష్యులు మూఖులున్నూ హఠ వాదు లున్ను కృత్రిమముచేత హఠము సాధించే వారుగానున్ను నాకుతో చబడ్డది. యీబురంపురపు వహరుతో జోఢీ దేశస్థుల ప్రచారము నిలిచిపోయి నది. యిక్కడ అందరు తెనుగువాండ్లేగాని వోడు దేశస్థులు అతిస్వల్ప బ్రాహ్మలయిండ్లు చిన్న వైనా అందులోనే ముగా నున్నారు. దిగినాము. తేదీ వుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములో నుండే పలాశీ యనే వూరు 2 గంటలకు చేరినాను. యీవూరు గొప్ప దేను. వొకమఠము కొన్ని బ్రాహ్మణయిండ్లునున్నవి. మఠములో దిగినాను. యీ వూళ్ళు అన్ని జమీన్ దారులవి. యీగంజాం జిల్లాలో సర కారుకు ౨లక్షల రూపాయిలు వసూలవుచున్నవి. అందులో జమీన్ దారుల వశముగా వుండేభూమి ఆరులక్షలరూపాయలది గాక మలకు రాజీ లని కొన్ని ముఠాలు లోకులు చేసి సాలుకు కి స్త్రీలప్రకా కి రము సరకారు రూకలు కట్టుతూ వుంటారు. ఈ దేశస్థులకు బహుమందికి అథంలోభము చాలా కలిగి సుషుప్తి కాలాలలో యిండ్ల మీద పడి మనుష్యుల అథ౯ ప్ర్రాణాలు హరించే బుద్ధులు పుట్టడముచేత మల్లడియనే వింతజ్వరము యీశ్వరుడు వీరి శిశు నిమిత్తము ఈ దేశములో పుట్టించి లక్షావధి ప్రజలను యీ లోకము వదల పెట్టినట్టు తోచుచున్నది. అయితే అందులో సాధువులు కూడా కొందరు లయించి యుందు రే అని శంక తోచితే అందుకు సమాధానము (ఏకః పాపాని కురుతే ఫలం భుం మహాజనః) అనే వచనము. యీ వచనానకు దృష్టాంత మేమంటే వొక గురువు, వొక శిష్యుడున్ను సముద్ర తీరమందు సంచరింపు చుండగా వొక గొప్పవాడ ముణిగి పోయినది. శిష్యుడు చూచి అనేక వేల జనము. వాడతోకూడా ముణిగి పోయినది గదా యిందుకు కారణమేమని గురువును అడిగినాడు. గురువు ఆవాడలో వొక పాపిష్ఠుడు వుండబట్టి వారిగతి అట్లా అయినదని చెప్పి నాడు. శిష్యుడు యింత. అన్యాయము యీశ్వరుడు చేయవచ్చునా?

[పుట 381]
3 ర వొక పాపి నిమిత్తము వెయ్యింటిని చంప నిచ్ఛయించడము యుక్తమా అని ప్రశ్న చేసినాడు గనుక గురువు అందుకు మౌనధరుడై యుండెను. `కొంత మేర యీశిష్య గురువులు వెళ్లే లోపలనే సువణం రేఖలు గల వొక సుందర మయిన ద క్షిణివత౯ శంఖము శిష్యునికి ఆ సముద్రతీర మందు దొరికి నంతలో యెత్తి పూజ్యముగా వక్షస్థలమందు ధరించినాడు. ఆ శంఖములోపల అనేక లక్షల చీమలు శంఖములోని మాంసము భక్షించేకొరకు పుట్ట పెట్టి వుండినవి. ఆ సమూహములోని వొక చీమ బయిలు వెళ్ళి శిష్యుణ్ని కరవగానే శిష్యుడు ఆ శంఖముతీసి అందులో చీమల గుంపు చూచి దాన్ని విశిరిపుచ్చి సముద్ర ములో పడ వేసినాడు. యీ నడితి గురువు చూచి యేమబ్బా వొక పాఫి నిమిత్తము వెయ్యింటిని యీశ్వరుడు వాడతోకూడ సముద్రములో ముంచినందుకు యీశ్వరుణ్ని దూషించితివే, వొక చీమ నిన్ను కరిచి నందుకు అనేక లక్షల చీమలు చచ్చేటట్టు యేల మంచిశంఖమును న్యాయ క్రమ మెరిగిన నీవు సముద్రములో పడవేస్తి వని అడిగినాడు. ప్రత్యుత్తరము లేనందున బిడియపడి శిష్యుడు మౌనమును ధరించినాడు. యీ దినము నడిచిన దారి దట్టమైన అడివి మధ్య వున్నది. వెదుళ్లు విస్తారముగా యీ అడవిలో వున్నవి. బురంపూరు మొదలుగా పర్వతసమూహాలు దారికి కుడిపక్క సమీపమందే వున్నవి. జగన్నా ధముమొదలుగా భూమి సముద్ర తీరమై యిసకై నందున ముంతమామిడి: చెట్లు ముంతమామిడి పప్పున్ను ఈ ప్రాంతాల విశేషముగా కలవు. చెన్న పట్టణము వదిలిన వెనక ఈ చెట్లున్ను తమిదె పయిగున్ను చూచిన వాడనుకొను, గంజాం మొదలుగా బురంపురమువరకు భాట పశ్చి మాభిముఖముగా వచ్చి యిచ్ఛాపురము మొదలు కొండలకిందుగా దక్షిణాభిముఖ మవుచున్నది. యీ దేశములో కణాలు తక్కువజాతివారు. బ్రాహ్మణ వేష ధారులు. వారిని శిష్టుకణాజు లంటారు. వేశ్యా స్త్రీలను సాండీ లంటారు. బ్రాహ్మణాగ్రహార ప్రవతకాకులను భుక్తు లంటారు. శూద్ర గ్రామ ప్ర్రవతకులను నాయిం డ్లంటారు. తలారులను చారకు లంటారు. పల్లాశిలో అంగళ్ళు వున్నందున సమస్తపదాధాలు దొరికినవి.

[పుట 382]
స్త్రీ చ రీ త యిక్కడ వంట, భోజనము కాచేసుకొని యిక్కడికి ౭ కోసుల దూరములో నుండే రఘునాధపుర మనే గొప్పవూరు రాత్రి 8 గంటలకు చేరినాను. దారి వుదయాన నడిచినంత వసతికాదు. అంత దట్టమయిన అడివి ఇరుపక్కల లేదు. కొండలుమాత్రము దారికి సమీపముగా వున్నవి. దారిలో కొత్త అగ్రహార మని వొక వూరు వుండగా దానివద్ద కొంత సేపు ఆసోదా చేసుకొని అక్కడి బ్రాహ్మలను పూజించి సాగివచ్చినాము. రఘునాధ పురములో యిక్కడి జమీక్ దారుడు వొక గొప్ప గుడి రెండు అంతస్తులుగా కట్టి రాధాకృష్ణులను ప్రతిష్ఠ చేసి పూజ నై వేద్యాలకు వసతులు యేప౯రచి బై రాగుల అధీనము చేసియున్నాడు. బ్రాహ్మల యిండ్లున్నా రాతి అయినందున స్థలము విచారించుకో లేక ఆ గుడివద్ద డేరాలు వేసుకొని దిగి రాత్రిభోజనాలు మొదలయినవి గడిపినాను. గుడి మహాసుందరముగానే వున్నది. యీ వూరిలో సమస్త మయిన పదాధా౯లు కలవు. మా డేరాలవద్ద అంగళ్లు తెచ్చి వేయించి కావలసిన సామానులు తీసుకొన్నాము. ౬ తేది ఉదయాత్పూర్వము నాలుగు గంటలకు లేచి యిక్క డికి అయిదుకోసుల దూరములో నుండే హరిశ్చంద్రపురము పదిగంట లకు చేరినాము. దారిలో కుంఫిణీవారు వేశిన లయను చుట్టు గనుక నున్ను, ఆ లయను మిట్టాపల్లాలుగా వున్నది గనుక, చిన్న గ్రామముల మీద పొయ్యే పూర్వము కలిగివుండే దారే యిప్పటికీ నడుస్తూ ప్రసిద్ధి కలిగి వున్నది. అయితే లయను దారి అనే మాటమాత్రము వొకటి యిక్కడ వినికిడిలోకి వచ్చియున్నది. ఈవూరు రం యిండ్ల బ్రాహ్మణాగ్రహారము. గంజం మొద లుగా బ్రాహ్మలలో వెలనాడు, కాసరనాడు, నియ్యోగు లనే వ్యవస్థలు కద్దు. అగ్రహారాల కన్నిటికి జమీనుదారులు భూవసతులు చేసి వున్నారు. హరిశ్చంద్ర పురములోను అంగళ్లున్నవి. సమస్త పదా థాకాలు దొరికినవి. బ్రాహ్మణయింట్లో దిగి వంట భోజనములు కాచేసుకొని నాలుగుగంటలకు బయిలు వెళ్లి యిక్కడికి 3 కోసుల దూర ములోనుండే నరసన్న పేటవద్ద వుండే రావులవరస అనే వూరు ఆరుగంట లకు చేరినాము. దారి పొడిచెట్లు అడివి.. కాలిబాట రేగడ భూమి

[పుట 383]
యీవూళ్లో కొరివి రామన్న పంతులు అనే జమీదారుడు నివాసము చేయుచూ వచ్చినాడు. వారియింట్లో దిగినాము. అంగళ్లు వూళ్లో లేకపోయినా నాపరివారానకు కావలసిన బియ్యము పప్పు యావత్తు 'రిగారు యిచ్చినారు గనుక రాత్రి సుఖోపాయముగా గడి ఆ జమీక్ చినది. దారిగారు మధ్యాహ్నము దిగినవూరు మొదలుగా నరసన్న పేటవరకు రాత్రిళ్ళు నిద్రలేదని గ్రామస్థులు చెప్పుతూ వచ్చినారు. దానికి కారణ మేమంటే యిక్కడి జమీన్ దారుడు కొన్ని బందిపోట్లకు ఆధార భూతు డైనందున సరుకోటు (Circuit) విచారణకు పెట్టినారట. ఆ కోటు౯ వారు పూతిజ్ఞ అయిన రుజువు కాలేదని అతణ్ని వదిలినారట. యిప్పట్లో నామీద సాక్షి చెప్పిన వారి వూళ్ళన్ని కొళ్లు పెట్టి తగల పెట్టుతా నని పౌరుషము పులికి వున్నాడట. అందునిమిత్తము నిద్రలేక బాధపడుతున్నామని చెప్పినారు. జగన్నాధములోను వొకసంగతి వినడ ములో యి దేప్రకారము హయిద రాబాదునుంచి ధన రూకలు తెచ్చే గుమస్తాలను యీదారిలో చంపినందుకు చచ్చిన వాడివద్ద వున్న సామానులు కొన్ని దొంగల వద్ద దొరికిన్ని వారిని సరుకోటు వారు వదిలినట్టు పండే వాండ్లు చెప్పినారు. విజయనగరపు రాజు కాశిలో యిదే ప్రకారము దొంగలను సొమ్ముతో కూడా పట్టిన్ని సరుకోటు వారు వదులుతారు గనుక నేను నిభాయించ లేక రాజ్యము కలకటరు అధీ నము చేసి కాశీనివాసము చేస్తానని చెప్పినాడు. యింగిలీషు వారి న్యాయ మేమంటే, పదిమంది దొంగలు శిక్ష లేక తప్పిపోవడము మంచిది గాని, సందేహము మీద వొకగృహస్థుడు దండ నకు లోబడడము యుక్తము కాదని లలితముగా న్యాయవిచారణ చేస్తారు, యీ దేశములో చూస్తే వొక దుష్టుణ్ని రక్షిస్తే వెయిమంది శిష్టులను శిక్షించినట్టు అనేమాట ప్రత్యక్షముగా వున్నది. యెట్లా నడిస్తే మంచిదో, యెట్లానడిస్తే చెడ్డదో యీ ధమం సూక్ష్మము తెలి యడానకు యీశ్వరుడు సమథుడుగాని యీశ్వరజ్యోతి దీప్తిగా ప్రకాశించే ప్రకృతి జనులు శక్తులు కారు.

[పుట 384]
యీ గంజాంవిశాఖపట్టణపుజిల్లాల అధి కారస్థులు యిక్కడి యీ ప్రజల క్షేమాన్ని విశేషము విచారించపోతే యెక్కడ తమ యోగ క్షేమాలకు హానివస్తున్నదో అనే భయముచేత పిల్ల కాయకు యేమి చదువు వచ్చును అని అడిగితే నాకు నెలకి ర్పూం జీతమువచ్చు చున్న దని వుపాధ్యాయులు ప్రత్యుత్తరవు యిచ్చినట్టు యిక్కడి అధి కారస్థులు అధికారము చేసేటట్టు తో చబడుచున్నది. తో. 2 తేది ఉదయాత్పూర్వము ఈ గంటలకు లేచి యిక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములో వుండే శ్రీకాకుళమనే గొప్పవూరు తొంమిది గంటలకు చేరినాను. యిక్కడికి మూడు కోసుల దూరములో' శ్రీ కూమ౯మనే మహాస్థలము వున్నది. యిక్కడ విష్ణువు కుమా వతారము యెత్తిన అవసరముగా శిలతో చేసిన బింబము శంఖచక్ర లాంఛనలతోకూడా వుంచి వున్నది. ఒక పుణ్యతీథమును విష్ణువు తన చక్రముతో పతివ్రతయొక్క యేకాదశీవ్రతమునున్ను, పాతివ్రత్యధమా న్నిన్ని వొక్క కాలములోనే కాపాడే కొరకు కలగ చేశినట్టు ప్రసిద్ధి.. యీవూళ్ళో నూరు బ్రాహ్మణ యిండ్లు, గిం నంబియిండ్లు భోగ స్త్రీల యిండ్లున్ను వున్నవి. యీ స్థలములో నృత్యపాద్యాదులు బహు ప్రసిద్ధి. విజయరామరాజు సంస్థానికులు సంస్థానికులు యీ గుడి యీ గుడి ధర్మాన్ని పరిపాలన చేస్తారు. యీ శ్రీకాకుళ మనే బ స్తీలోగడ తురకల స్క్రాబ ల్యము కలది. యిప్పుడు జిల్లాజడిజీ కోటుచేయుచూ ముసద్దీల సహిత ముగా వాసము చేస్తూ వున్నాడు. రెండో కలకటరు కచ్చేరి ఖజానా ' సహితముగా వున్నది. వొక పోలీసు దారోగా వున్నాడు. వెయ్యిండ్లు వున్నవి. వూళ్ళో నీళ్లు బహువుప్పులు, బహుదూరమునుంచి స్వయం పాకాలకుకూడా మంచినీళ్ళు తెచ్చుకోవలసినది. శ్రీకాకుళము వద్దికి రాగారాగా మిట్టలు యెక్కుతూ, పల్లాలు దిగుతూ రావడము గాని యీ వరకు బురంపురము మొదలు తెలియుచూ వచ్చిన పర్వత సమూహాలు దూరస్థములై పోయినవి. భాట దక్షిణాభిముఖముగా శ్రీకాకుళములో బ్యాన్నర్ మెన్ (Bannerman) అనే జడ్డీని దర్శించినా సనిన్ని, గవర్న మెంటు ప్లీడరు సీతారామశాస్తులు వారు నాజరు తాడిమేటి తిరుకా మయ్య, రయిటరు చింతా జగన్నాయకులు ఆదరించినారని, (వాతపతి, పుట ౨)

[పుట 385]
రావడముచేత కొన్ని కొన్ని తావులలో పశ్చిమాభిముఖముగా వెళ్లి మళ్లీ దక్షిణాభిముఖమవుతూ వచ్చుచున్నది. యీ శ్రీకాకుళము బలరామక్షేత్ర మని ప్రసిద్ధి. యీ స్థల మాహాత్మ్యము స్కాందపురాణాంతభూజాతమయిన కూర్మపురాణ యీ వోరగా, ములో 30 అధ్యాలలో విస్తరించియున్నదట. యీ వూరి లాంగూలనది అనే పేరుకల నది వొకటియున్నది. యీ వూల్లో వీధుల నడమ ప్రవాహకాలాలలో నదిసంబంధమైన వుదకము ప్రవహిస్తూ వుంచున్నది గనుక యిండ్లు పురుష ప్రమాణము మిట్ట వేశి ఆ మిట్టల విూద కట్టుకున్నారు. నదీ తీరమందు కోటీశ్వరు డనే శివస్థల మొకటి పురాణసిద్ధమయినదిగా వున్నది. యీ వూళ్లో బ్రాహ్మణ గుజరాతి వాండ్లు రం యిండ్ల వారు రత్న వ్యాపార సాహుకారు పనులు చేయుచున్నారు. రు. సమస్తమయిన పనివాండ్లు వున్నారు. యీ వూళ్లో ౮ తేది పర్యంతము వెనక దిగబడిపోయిన బండ్లను కలుసుకొని వేరే బండ్లు యిక్కడ టీకా చేసేకొరకు నిలిచినాను. బండి ౧ కి బురంపూరు నుంచి యిక్కడికి కూలి రూపాయిలు 24, యిక్కడినుంచి విజయనగరానకు బండి ౧ కి రూపాయిలు ర చొప్పున నిష్కషణ చేసినాను. తేది వుదయమయిన గంటలకు లేచి యిక్కడికి అయిదు కోసుల దూరములో నుండే వెజ్జపురం 8 గంటలకు చేరినాను. వూల్లో నాలుగు బ్రాహ్మణయిండ్లు వున్నవి. అంగళ్లు కలవు. సమస్తపదాధారాలు దొరుకును. ఆరునెలలుగా వర్షము లేక నిన్న రాత్రి మంచివషము కురిసినది. దారిలో యెక్కడచూచినా మడకలుకట్టి దున్ను తూవున్నారు. శ్రీకాకుళము నుంచి విజయనగ రానకు రెండుమూడు మాగాజులు వున్నవి. అందులో యీ మాగణము సమీపమనిన్ని, వసతి అనిన్ని తెలిసినది. యీ వరకు నడిచిన దారి యిసక కలసిన రేగడ. నిండా మిట్టాపల్లాలు లేవు. విజయనగరపు రాజులు సంగీత సాహిత్య ప్రియు లయి నందున కొందరు భోగస్త్రీలకు సంగీతరత్నాకరం భరత శాస్త్రప్రకారము శిక్ష ' చెప్పించి తయారుచేయించినారు. వారు కొందరు శ్రీకాకుళము వచ్చి వుండగా చింతా జగన్నాధపంతులు నిన్న రాత్రి వారి విద్యాప్రకట

[పుట 386]
కాశీ యాత్ర చ రి త్ర నము నా ముందర చేయించినాడు. వారి విద్యారూపాలం కారములు దక్షిణ దేశ దృష్ట్యా మనోహరములుగానే వుండినవి. వూళ్లో మధ్యాహ్న పుభోజనము బ్రాంహ్మలయిండ్లలో కాచేసుకుని ౨ గంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి ౬ కోసుల దూర ములో వుండే గిరివాడిపాళె మనే అగ్రహారము అస్తమానానకు చేరి నాము. యీ వూళ్లో అంగళ్ళు లేవు. యీ వూరు దారికి కొంత వొత్తి వున్నది. ముందు మనుష్యులను పంపించి పొరుగూరు నుంచి అంగళ్ళు తెప్పించుకుని పనిగడుపుకున్నాము. యీ వూళ్ళో నాలుగు బ్రాహ్మణ యిండ్లు కలవు. స్థలము కొంచముగనుక వొకడేరా వేయించి గాత్రి గడిపినాము. యీవూరు బహుచిన్నది. నేటి మధ్యాహ్నము నడిచిన దారిన్ని తెల్లవారి నడిచినట్టే వున్నది. గంజాము విజయనగరము తాలూకాలో యీ అడుగున వ్రాశిన అగ్రహారములు గొప్పవిన్ని ప్రశస్తమయిన జీవనాలుకలవిగా తెలిసినది.: హరిశ్చంద్రపురము. లుక్కు లాం౧ ప్రియాం బూరుగా కోడాంగా సోమ పురం ౧ అంతు ౬. యీ నెట్టునవుండే మహా నెట్టునవుండే మహాస్థలముల పేళ్ళు రామ తీధాకాలు ౧శ్రీకుమ౯ము సింహాద్రి పద్మనాభము ౧ అంతు ర. యివి కళింగ దేశపురాజు చేసిన ధమములు. ౧౦ తేది వుదయాతూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములో వుండే విజయనగర మనే కళింగ రాజు రాజధాని ౧౦గంటలకు ప్ర వేశించినాము. యీ స్థలము మొదలుగా ఆమడలు అనేమాట వినడమయినది. యిక్కడి కోసు మన దేశపు రెండు గడియల దూరము సుమారుగా వుంచున్నది. భూమి కొలతను గరిశెడు భూమి యనుచున్నారు. దాని తాత్పర్యము రెండు గరిశెలు పండగలదిన్ని, అందులో సగము పాలు సర్కారుకుపోగా భూమిస్వామికి గరి శెడుమిగల గలదిగా తెలియ వలసినది. ఈ దినము నడిచిన దారి నిన్నటి వలెనే వున్నది. అయితే మిట్టాపల్లాలు యెక్కి, దిగవలశి వున్నది. కొన్ని కొండవాగులు కాలినడకగా దాటవలశినది. విజయనగరసమీపమందు చిన్న కొండల మధ్యే దారిపొడి అడి ఖిగా వుంచున్నది. ఆ కొండలకిందనే రామతీధాక్షాలు అనే స్థలములో

[పుట 387]
యీ యిక్కడ విజయనగరపు రాజు గురువు వశిస్తాడు. యీ రాజుయొక్క పూర్వీకులు వైష్ణవ మతస్థులయి దక్షిణ దేశ సంచారము లోగడ చేసి నందున శానామంది వైష్ణవులను ఈ దేశానకు పిలుపించి ఈ రామ తీధాలలో ప్రవేశ పెట్టి వారికి పుష్కలమైన భూ జీవనాలు యిచ్చినారు గనుక వారు సంతోషముగా యీ రాజ్యములో వశింపుచున్నారు. ఈ విజయనగరము యిప్పటి రాజుల పూర్వీకులకింద కాశిం సంవత్సరములు గా వున్నట్టు తెలిసినది. ఈ దేశము దేవబ్రాహ్మణ సమాగమద్వారా ౧౦౦ సంవత్సరములుగా నిండార్లుగా కర్మభూమి అయినట్టు యీబస్తీలో స్త్రీలో రాజు వళించే చిన్న కోట వొకటి వున్నది. కోట వెలిగా వెయ్యిండ్లు కలవు. సమ స్తమయిన పనివాండ్లు వున్నారు. బంగారు విద పోగరపని చేసేవాండ్లు ఘట్టివాండ్లుగా శానామంది వున్నారు. సుందర మైన పాత్రసామానులు చేయగల కంచర వాండ్లున్ను, మంచి బట్ట నేసే నేత గాండ్లున్ను వున్నారు. యిక్కడి రాజు రాజ్యమును విశాఖపట్టణపు కలకటరు ఆధీనము చేసి కాశీ వాసము సహాకుటుంబముగా చేసుట చేత యీ రాజ్యని వాసులు తల్లినికానని బిడ్డలవలెనే తల్లడింపుచున్నారు. యీ మొర ఆలకించగా హిందువులకు వణాశ్రమధర్మముల ప్రకారము సమస్త తారతమ్య ములు తెలిశిచేసే దొరతనమే మిక్కిలీ అనుకూలముగా తోచబడు చున్నది. యిక్కడి రాజు అయిన నారాయణబాబు ధనసంగ్రహ మయిన జాగ్రత విశేషముగా పెట్టక అప్పులపాలైనా ప్రజలవల్ల స్తుతి చేయబడుచున్నాడు. వూళ్లో బోయీలు బండ్లు మాచుకునే నిమి త్తము సోమ వారమంతా గోపాలస్వామి మఠములో నిలిచినాను. ౠవూరి యిండ్లు యధోచితముగా బాగానే కట్టియున్నవి. రాజవీధులు మాత్రము విశాలముగానే కట్టియున్నవి. యీ సోమవారము జగన్నాధములో రధోత్సవము గనుక యీ వూళ్లోనున్ను ఒక జగన్నాధస్వామి గుడి వుఁడగా అక్కడ రధోత్సవము బహు విభవముగా జరిగినది. యీ రాజ్యము లక్షలకూపాయిల దాని పేరు. ౮ లక్షలు యెత్తుతున్నది. సాలుకు శిలక్షలు కుంఫిణీ వారికి కట్టవలశినది. దేవాదాయము బ్రహ్మా

[పుట 388]
దాయము యీ కాశీ యాత్ర చ రి త్య్ర రాజ్యములో ౨ లక్షల దాకా వుండేటట్టు విన్నాను. యిక్కడానున్ను బందిపోటు వుపద్రవము చెన్న పట్టణములో వారంటు తియ్యడాలు జడిజీకోటుకు యీ. జడిజీకోటుకు యీడ్చడాలవలెనే 'వొకరి మీద నొకరికి కోపమువ స్తే నిమిషములో జరిగింపుచున్నారు. ఆదివారము రాత్రి నేను దిగిన వూళ్లో వొక బిందువు పడకపోయినా విజయనగరములో అమితమయిన వషణము కురిసినది. నాము. ఇరువది మూడవ ప్రకరణము. ౧౨ తేది వుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౬ కోసుల దూరములో వుండే అలమంద యనే వూరు గంటలకు చేరి విజయనగరము దేశపు బోయీలు బాగా నడుస్తారు. చెన్న పట్టణములో పల్లకీసవారీలయొక్క షోకు బహుశా అందరికి కలిగి వున్నందున గంజము మొదలుగా వుండే బోయీ లందరు చెన్న పట్టణమునకు వచ్చుచున్నారు. చెన్న పట్టణములో నుంచి నాతో కూడా యాత్రవచ్చిన యాత్రబోయీలలో కొందరు యిండ్లు బురంపురము వద్ద వున్నందున వారు శెలవుతీసుకొని వెళ్లి నారు. నేను కన్యాకుమారి మొదలుగా కాశ్మీరమువరకు సంచరించిన ప్ర్ర దేశములలో పుప్పాడ బోయీలకు సమానమైన మోతగాండ్లు, చూప లు౯, బలాధ్యులు, అలంకార ప్రియులు, ప్రయాసకు వోచ౯ గల వారు, బంటెత్రుమానాగా ఆయుధ ధారణప్రియులు యెక్కడా వున్నట్టు తోచలేదు. అయితే దేశముకాని కొన్ని దేశాలకు వస్తే యీ వుప్పాడ బోయీలకు దేహదాఢ్యము తప్పి రోగిష్ఠు లవుతారు. వారిని జాగ్రతగా కాపాడుచూ వారి దేహములు నొచ్చిన కాలమందు ఆయా దేశస్థులయిన బోయీలతో పనిగడిపి వీరిని తీసుకొనివస్తే యీ వుప్పాడ బోయీలతో భూగోళ సంచారము యావత్తూ చేయవచ్చునని తోచు చున్నది. పాలకీలు మోశే వృత్తికి యీ వుప్పాడ దేశస్థులనే ఈశ రుడు తగిన వారినిగానే నియమించినట్టు తోచబడుచున్నది. అయితే లీరు మాంస, మద్య, మత్స్యప్రియులు మిక్కిలి అయినందున వీరు తాగి

[పుట 389]
నప్పుడు తమలో తాము పోట్లాడితే పోట్లాటలు ఖామందుల మనసున నిండా నొప్పిచేస్తున్నది. నేడు వుదయాన నడిచినదోవ కుంపిణీలయను దారి కిరుపక్కలా చెట్లుమాత్రము పెట్టి యండాకాలములో వాటికి నీళ్ళు పోయడానకు మనుష్యులను వుంచుతారు. వషాణ కాలము రాగానే ఆ మనుష్యులను తీసి వేయడమువల్ల పెట్టిన చెట్లు అదృశ్యమయి మళ్ళీయివతలి సంవత్సరా నకు కొత్త చెట్టు పెట్టవలసి వున్నవి. యీ రాజ్యములో వీరభద్రరాజు యనేవాడు తనకు కావలశి నంతా నారాయణబాబుగారి కార్యస్థులు యివ్వలేదని కొళ్ళగాండ్లను కొలువు పెట్టించి మనుష్యులను హింస చేయుచున్నాడు గనుక నేను బురంపురములో కొలువు పెట్టిన ఆరుగురు బంతులు శ్రీకాకొళము నుంచి కోటునజీరు తయినాతి పంపించిన ముగ్గురు జవాన్లు గాక నారా యణబాబుగారి ఫౌజు సంబంధ మయిన పదిమంది శిఫాయిలను కూడా తెచ్చినాను. అలమందలో విజయనగరము రాజు నారాయణ బాబుగారి షడ్డకుడు వాసము చేస్తాడు. ౧ం బ్రాహ్మణయిండ్లున్నవి. సమస్త మైన పదార్థాలు అంగళ్ళు కలవు గనుక దొరుకుచున్నవి. యిక్కడ ప్రతిబంధ వష౯ పతి బంధ ము చేత యీ వూళ్ళో రాత్రి వసించినాను. ౧౩ తేది వుదయాత్పూర్వము 3గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౬ కోసుల దూరములో వుండే సుబ్బవర మనే వూరు ౮ గంటలకు చేరినాను. యీ యీ దారి బహు దొంగల భయము. కొండలు, అడివి దారి కిరు పక్కలా వున్నవి. కొంతదూరము రాతిగొట్టు. తతిమ్మా దారి కొంతదూరము యిసకపొర, కొంతదూరము రేగడభూమిగా నున్నది. అలమంద అనే వూరికి సమీపమందు అరణ్యము మధ్యే కొండమీద పద్మనాభమనే స్థలము వున్నది. పురాతన ప్రతిష్ఠగాని అనాదిపురాణ సిద్ధము కాదు. అక్కడ మానుష సంచారము విస్తారములేదు. సుబ్బవర మనే వూళ్ళో వెన్న కోటివారు వొక గ్రామము విజయరామ రాజువద్ద సంపాదించి వొకపాలు అగ్రహారానకు వృత్తులు చేసి మరివొక పాలు అన్నసత్రానకు వొదిగేటట్టు నిశ్చయము చేసి వొక అన్న సత్ప్రముకట్టి మరివొక పాలు తమ వంశస్థుల తమ వంశస్థుల అనుభవానకు వుంచి

[పుట 390]
నాడు కాశీ యాత్ర చ రిత్ర గనుక అతని వంశస్థుడైన రవణప్ప ఆ సత్రము లోకోపకార ముగా బహుచక్కగా నడిపింపుచున్నాడు. యీ దినము మేము కొం చము తడిశినందున యీ రాత్రికూడా నిలిచినాను. యీ వూళ్ళో వచ్చిన సమ స్తజాతి పాంధులకు కావలసిన భోజనసామానులు యీ సత్రములో బలవంతము చేసి కావలిస్తే పక్వాన్నముగాకూడా పెట్టు తారు. అంగళ్ళు విచాగించనక్కరలేదు. శిం బ్రాహ్మణయిం డ్లున్నవి. మంచి వస్తతైన గ్రామము. యీ వూరికి రెండుకోసుల దూరములో సింహ్వాచల మనే మహా స్థల మున్నది. ఆ గుడిఖర్చుకు సాలుకు ౧ం వేల రూపాయిలు తగులు చున్నవి. యీయీ ధర్మము విజయనగరపురాజు పరిపాలన చేయుచు న్నాడు. యీస్థల మాహాత్మ్యము ప్రహ్లాదుణ్ని తండ్రిదండనవల్ల నివతింప చేసి కాపాడిన అవసరము, యీ మూతిఁ పేరు వరాహ నరసింహమూతి. అనేక అనేక జలధారలు స్రవించే పర్వతము మీద వరాహాకృతిగా ఆ మూతిఁ వొక మందిరములో వసించివున్నాడు. 900 వైష్ణవుల యిండ్లు యీ స్థలమందున్నవి. రాజోపచారములతో యీ మూతిని ఆరాధింపుచున్నారు. అక్షతదియతప్ప మరి యేదినము ఆ మూతి౯ దశ౯ నము లేదు. తతిమ్మా దినాలు చందనము చేత ఆ మూతిని కప్పివుఁటారు. యీ మూతి యొక్క ధాన్యశ్లోకము యీ అడుగున వ్రాయుచున్నాను. శ్లోకః॥ త్రాహీతి వ్యాహరంతం త్రిదశ రివుసుతం పాతుకామ స్స్వభక్తం విస్ర స్తం పీతవస్త్రం నిజకటియుగళే సవ్యహ స్తేన గృష్ణా వేగశ్రాంతం నితాంతం ఖగపతి మమృతం పాయయ న్య స్స్వపాణే సింహాదౌ శీఘ్రపాతక్షి తినిహితపదః పాతు మాం నారసింహః॥ యీ శ్లోకమే యీస్థల మాహాత్మ్యానకు సంగ్రహ ణ మని తెలియవలసినది. ౧ర తేది వుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౭ కోసుల దూరములో నుండే కసంకోట అనేవూరు గంటలకు చేరినాను. దారిలో అనకాపల్లి యనే మజిలీవూరు వున్నది. పోలీసు ఆమోనున్ను గోం యిండ్ల బ్రాహ్మణాగ్రహారమున్ను కలది. దారి నిన్నటివలెనే కలిగివున్నవి. భయోత్పాదకములయిన మన్యాలు యిరుపక్కలా

[పుట 391]
కసంకోట యనే వూరు గొప్పదేను. అన్ని పదాధానాలు దొరి కేపాటి అంగళ్లు కలవు. బ్రాహ్మణ యిండ్లలో వంట, భోజనము కాచేసుకుని వొక గంటకు బయిలు దేరి యిక్కడికి యేడు కోసుల దూరములో నుండే యలమంచిలి యనే వూరు 2 గంటలకు చేరినాను. నేటి మధ్యాహ్నము దారిలో వ్యాఘ్రభయాలుకూడా కద్దు. యిది మజిలీవూరు అయినప్పటికిన్ని దారి వొత్తి వొకకోసుదూర ములో వుండే దివ్యల అనే గ్రామ నివాసి యయిన భాగవతులు కి త్తన్న యెదురుగా వచ్చి తన వూరికి రమ్మని ప్రాథికాంచినందున ఆ వూరు 2 గంటలకు ప్రవేశించి ఆరాత్రి ఆ మరునాడు శుక్రవారము వష౯ ప్రతి బంధముచేత నిలిచినాను. యీ వూరు ౧౦౦ యిండ్ల అగ్రహారము. అందరు ఉపపన్నులు అయినప్పటికిన్ని వొక యతిశాపము చేత పెంకు టిండ్లు కట్టక పూరియిండ్లల్లో కాపురము చేయుచున్నారు. యీ వూళ్లో వుండే బ్రాహ్మణులందరు వేద పారంగతులు. కొత్తయ్య యనే వారు జమీజ్ దారుడున్ను, మంచి సాంప్రదాయికుడున్ను • యీ వూళ్లో అం గళ్లు కలవు. అన్ని పదాధాజులు దొరుకును. ౧౯ తేది వుదయాత్పూర్వము ర గంటలకు లేచి యిక్కడికి కోసుల దూరములో నుండే నక్కపల్లి వుపమాకా యనే వూళ్లు గంటలకు చేరినాను. దారి కొంత వెల్లడిగా వున్నది. కొంత దూరము యిసక పరగానున్ను, కొంతదూరము రేగడగానున్ను వున్నది. వుపమాకా యనే వూళ్ళో వొక చిన్న కొండమీద వెంకటా చలపతి గుడి వున్నది. ఓం యిండ్ల వైష్ణవాగ్రహారము ఆ గుడిని నమ్ముకుని వున్నది. వెంకటాచలపతి పేరు ప్రసిద్ది. యీ వూరు మొదలుగా ప్రసిద్ధి. యీవూరు దక్షిణ దేశములో కలిగివున్న దని తెలియవలసినది. ఆకు తినే మేకల మందలు పొలాలలో విశాఖపట్టణముతో చేరిన విజయనగరపు రాజ్యము సరిహద్దు మొదలుగా చూస్తూవస్తాను. జగన్నాధము మొదలుగా యేద లనే యెనుములు పోతులు విస్తారము కలవు. విశాఖపట్టణము జిల్లా సాలుకు ౧ర లక్షల రూపాయిలు యెత్తు చున్నది. భూమి యావత్తు జమీక్ దారుల అధీనముగాని కలకటరు అమానీ విచారణలో యేమాత్రమున్ను లేదు. జనిక్ దారులకు యీ యీ

[పుట 392]
జిల్లాలో ౧౦౦ కీ ౨ వంతున లాభము వచ్చును. అయినా బందిపోట్ల వల్ల నిండా నొచ్చిపోవుచున్నారు. నక్కపల్లి, వుపమాకా యనే వూళ్ళున్ను చేరినట్టుగానే యున్నవి. మధ్యే నొక చెరువుకద్దు. వుపమా కాలో వొక శివమందిరమున్ను, దానితో చేరినట్టు వొక సత మున్ను వుండగా అందులో దిగినాను. నక్కపల్లెలో అన్ని పదాధ౯ములు దొరుకును. యీ దేశపు స్త్రీలు మంచి సౌందర్యము కలవారుగానున్ను, ముఖలక్షణము కలవారుగానున్ను అగుపడుతారు. జాఫరా విత్తుట వణ౯ ము వేసిన బట్టలు వుపపన్నులు కట్టుతారు. కాళ్ళకు పాడగాలు వెయ్యడము కలిగివున్నది. సర్వసాధారణముగా యీ దేశమందు తెనుగుభాష ప్రచురముగా వున్నది. మాటలు దీఘ౯ ముగానున్ను దేశీయ్యమయిన శబ్దహస్వముగా నున్ను పలుకు తారు. తెనుగు అక్షరములు గొలుసుమోడిగా వా వ్రాస్తారు.: మనుష్యులు స్వభావముగా దౌష్ట్యములు చేయతలచినా మంచితియ్యని మాటలుమాత్రము వదలరు. యేపనిన్ని వూహించి చేస్తారు. యీ వూళ్ళో రాయవరపు మునిషీ కోటూరు వీరరాఘవ మొదిలిని కలుసుకొ నే నిమిత్తము యీరాత్రికూడా నిలిచినాను. ౧౭ తేదీ వుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి × కోసులదూరములో నుండే తుని యనే వూరు గంటలకు చేరినాను. పూరి వద్ద తాండవ మనే నది వొకటి, కసంకోటవద్ద శారదా అనే నది వున్నట్టె వొకవా గున్నది. యీ తాండవనదికి యీ తాండవనదికి అవతలి పక్క రావు పేటయనే వూరు వొకటి వున్నది. అక్కడ తపాలా ఆఫీసు రయిటరు వొకడు ఆఫీసును వుంచుకుని వున్నాడు. ఈ రెండువూళ్ళు గొప్పబ స్త్రీలు. యిక్కడ హేడ్తాపోలియసు వాసము చేయుచున్నాడు. సమస్త పదాధ౯ ములు దొరుకును. యీవూరినుంచి రాజమహేంద్రవరానకు కుంఫిణీవారు వేసిన లయను దారి మన్యాలమీద వేరేచీలి పెద్దాపురము, పిఠాపురముల నిమిత్తము లేక పోవుచున్నది. ఆ దారి వొక ఆమడ సమీపమయినప్పు టికిన్ని, బండ్లదారి అయివున్నా నాతో కూడా చెన్న పట్టణమునుంచి వచ్చిన బోయీలయిండ్లు పిఠాపురపుదారిలో వున్నందున వారి సంతో వే

[పుట 393]
36 పనిమిత్తము. ఆ దారివెళ్ళ నిశ్చయించినాను. యీ మధ్యాహ్నము నడిచిన దారి. బహుదూరము. రేగడ, అడివి నిండా లేదు. దారి కిరుపక్కలా. కొంతదూరములో చిన్న కొండలు వుండివున్నవి. గంజము మొదలుగా అన్ని యిండ్లల్లో యర్రమన్ను గోడలకు పూళీ సున్నపుచుక్కలు నాలుగైదు అంతస్తులుగా బారు తీచి వుంచు తారు. కడపలకు పసుపు కుంకుమ వుంచుతూవస్తారు. విజయనగరము మొదలుగా రస చెక్క లని కాచు కలిపి నిండు, చిన్న పోకలను వుడక పెట్టి వక్కలుగా అమ్ముచున్నారుగాని యీవరకు కనుపడుతూ వచ్చిన పోకలు విశేషము లేవు. చుట్టలు తాగడము విశేషము. యీ వూరునుంచి బండ్లను రాజానగరములో నన్ను కలుసుకునే టట్టు పంపించి యిక్కడ బ్రాహ్మలయిండ్లలో వంట, భోజనము కాచేసు కుని రెండు గంటలకు బయిలు దేరి యిక్కడికి కోసుల దూరములో వుండే వంటిమావిడి యనే వూరు . గంటలకు చేరినాను. యీ వూరు చిన్నది. అయినప్పటికిన్ని యిప్పుడు కోటీత్రియంబక రాయని వారు నడిపించే సదావృత్తి అన్నసత్రము వొకటి విశాలముగా కట్టి వున్నది. అంగళ్లు కలవు. సమస్తమయిన పదార్థములు దొరికినవి. వూల్లో యీ రాత్రి వసించినాను. ట ౧౮ తేది వుదయాత్పూర్వము ఈ4 గంటకు బయిలు వెళ్లి యిక్క డికి ౬. కోసుల దూరములో నుండే నాగలాపల్లె అనే వూరు ౧ం గంట లకు చేరినాను. తుని మొదలుగా దారి దక్షిణాభిముఖముగా వచ్చి నందున కొండలు దూరమై సముద్రము దగ్గిర అవుతూ వచ్చినది. కన్యా కుమారి మొదలుగా కలక వరకు యీ భూమిగడ్డను సోగతమలపాకు అందమయ్యేటట్టు సముద్రము ఆవరించి వున్నందున మనము దక్షిణాభి ముఖముగా వచ్చే కొద్ది సముద్రతీరానకు సమీపముగా. రావడమైనది. గంజాం మొదలు సముద్రతీరమందే వచ్చేటట్టు చెన్న పట్టణమునకు పొక భాట వున్నది. ఆభాట సమీపమయినా అనేకముగా దారిలో దాటవలసి వున్నవి గనుక వదిలి కుంఫిణీవారు పడసురవొత్తి శాల వేసినారు. వుప్పు కాలువలు ఆ మాగణము సముద్ర తీరపు భాటను పుప్పుకాలువల విరోధము యెటువున్నదో అటువంటి దారిని

[పుట 394]
కాశీయాత్ర చ రిత్ర అడివి, కొండలు, పులులు, రాళ్ళు, దొంగలు వీండ్ల భయము చాలా కలిగివున్నది. యీ దినము నడిచినదారి యెడారి. కొంత మేర అడుసు నీళ్ళుగా వున్నది. నాగలా పల్లెవూరి ముందర నొక వుప్పు కాలువ వున్నది. దానికి పాటు పోటు కదు. పోటు వేళ దానికి సంగడి అని రెండు తాటిచెట్లను దోనువలెనే తొలిచి చేచి కట్టివుంటారు. అందులో ఆరుగురు యెక్కవచ్చును. నాగలాపల్లె అనేవూరు పెద్దది కాక పోయినా అన్ని పదార౯ ములు దొరుకును. యిక్కడి వుప్పు కాలువ వద్ద చెన్న పట్టణములో వుండే వొక పెద్దమనిషి యీ దేశస్థుడి బోధన మీద పది వేల రూపా యలు ఖచుకొ పెట్టి రెండు తాటాకు గుడిశెలు వేసి రెండునీలిమందు చేసే తొట్లుకట్టి వొక బావి తొవ్వించినాడు. నీలిమందు లాభము యొక్క భ్రాంతి చెన్నపట్టణపు వారిని బహుశా యీరీతుగా ముంచినది. యీ వూరికి యానాం నీలపల్లి అనే గొప్ప బ స్తీలు మూడుఆమడలో వున్నవి. యింజరమనే గ్రామము నీలపల్లికి సమీపముగా వున్నది. మాదయపాళెము యానానికి ఆమడదూరములో నున్నది. యీ వూరికి కాకినా డనే కలకటరు నివాసస్థలము కోసుల దూరములో వున్నది. వుప్పొడా అనేవూరు యిక్కడికి కోసెడుదూరములో నున్నది. వుప్పాడాకు చుట్టూ ఆమడదూరములో సముద్రతీరమందు సుమారు యేనూరు యిండ్ల బోయిజాతివారు గుడిసెలు వేసుకొని కాపుర మున్నారు. వీరికి పయిరు భూమియిలాకా యెంతమాత్రములేదు. సము ద్రములో మత్స్యములు పట్టి యెండవేళి మణుగు నికి కొంచము తీరువ యిచ్చి అమ్ముకోవడమున్ను చెన్న పట్టణములో కొలువు కొలిచి బ్రతక డమున్ను. వీరియిండ్లలో "మొగవాడు పుట్టితే చచ్చేవరకు తలనికి రూ ౧y సర కారు వారికి తీరువ యివ్వవలసినది. వీరి గుడి శైలు నాలుగు రూపాయలకు యెక్కువచేయవు. యీ బోయ స్త్రీలు కట్టెలు కొట్టి అమ్మ ట్టెలుకొట్టి డమువల్లనున్ను, పైరుపెటే సంసారులకింద పనిపాటులు చేయడమువల్ల నున్ను, వన్యములైన కూరకాయలు తెచ్చి అమ్మడమువల్లనున్ను కాల క్షేపముచేయుచు. 'మొగ వాండ్ల నిమిత్తము సర కారుకు యివ్వవలసిన - మొగవాండ్ల పన్ను సహా యిచ్చుకుంటారు. మొగవాండ్లు రూపాయ ౧ నెలలు

[పుట 395]
ఆరు యింటికి పావులా వంతున వడ్డీకి అప్పుతీశి సారాయి మొదలయిన మత్త ద్రవ్యములు తాగి ఆ అప్పులు ఒక్కటమయితే తీచడానకు దేశాంతరములకు జతలుగా కలిసివచ్చి బోయీ కొలువు చేసి మళ్లీ దేశ తీచుకుంటూవుంచున్నారు. మునకు వచ్చి చేసియున్న అప్పులు కొందరు బైటిసంపాదనకూడా తాగడానకు చాలక స్వదేశాగమనమే పదిపది హేను యేండ్లు తలుచుకోకుండా వుంటారు. నాతోకూడా వచ్చిన బోయీలలో యిద్దరు యీ దేశము వదిలీ బహు కాల మౌట చేత వారి భార్యలు వారిని గుతు౯ పట్ట లేక పోయినారు. ఆ యిద్దరిని వారి యిండ్ల స్త్రీలు మీకు తాగడానకు మేము కావలసినది యిస్తాము, యికమారు దేశమువదలి పోవద్దని బతిమాలుకొనుచున్నారు. ధ మ త్తద్రవ్య పానముపట్ల లోకులకు యింత ఆస క్రియేల కలిగినదో అది యీశ్వరునికే తెలుసును. అయినా నాకు తోచడము యేమంటే యేలే బుద్ధి యనే రాజుయొక్క అధికారమునకు లోబడని దేహములోని మనసు మృగముయొక్క చేష్టలతో తిరుగులాడుచూ వుంచున్నది. గనుక ఆ మనసు యీక్షణత్రయబద్ధ మయి స్వప్నా వస్థలోకూడా యీషణాదులను గురించి కలిగే విరోధములు అబద్ధము లని జాగ్రదవస్థలో తెలిశిన్ని జాగ్ర దవస్థ పొందిన వెనకకూడా స్వప్న సంభావితాలను జ్ఞాపకమునకు తెచ్చుకొని అవి సత్యములని కొంత సేపు భ్రమసి కొంచము దుఃఖించడము స్వానుభవము చేత నాకు తెలిశి వున్నది గనుక బుద్ధిచేత యేలబడని మనసుకు దుఃఖనివృత్యధ మున్ను యధోచితము బ్రహ్మానంద వతుగా వొక సుఖముకలిగేకొరకున్ను మను ష్యులు మ త్తద్రవ్యాలు మితముగా తాగడానకు మొదలు పెట్టినారనిన్ని అది పరంపరగా యెక్కువ అయి అనేకులు యీశ్వరుడు తమకు యిచ్చిన యధోచితమైన ప్రజ్ఞనుకూడా తాము పోగొట్టుకునేటట్టు పానా పేక్షు కలగడమయినది. ఇంత దేశము తిరగడమువల్ల స్త్రీ పురుషులకు పరస్పర స్నేహ మున్ను కలియక యున్ను మోహమున్ను ఆస క్తులున్ను పుట్టను కారణ మేమని విచారించగా యిదిన్ని ఆహారములు, ఆచారములు, అలంకార ములు వీటి యెడల రుచిపుట్టేలాగే గాని, యెక్కువలేదని తోచబడు


---


<a id='chapter-20'></a>

# ఇరువదవ ప్రకరణము: గంగాసాగర సంగమము & ఒడిశా మార్గము

**గంగాసాగర్ కపిలముని ఆశ్రమం, మిడ్నాపూరు, బాలేశ్వర్, ఒడిశా ప్రవేశం**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** గంగానది బంగాళాఖాతంలో కలిసే గంగాసాగర సంగమ స్నానం, కపిలముని ఆశ్రమం, తిరిగి తీరప్రాంతం మీదుగా మిడ్నాపూరు, జలేశ్వర్, బాలేశ్వర్, వైతరణి నది దాటి ఒడిశా పుణ్యభూమి ప్రవేశం.

[పుట 396]
కా శీ యాత్ర. చ రిత్ర చున్నది. అది యెందువల్లనంటే వొక దేశపు పురుషుణ్ని మరివొక దేశపు స్త్రీ చూస్తే ఆ పురుషుడి రూపాలం కారములు బాగా వున్నా స్త్రీ హేయముగా చూచి అపహాస్యము కిందికి తెచ్చి అసహ్యబడు చున్నది. స్వదేశస్థుణ్ని చూచినంతలో వొక విధమైన యిష్టము హృదయములో అకస్మాత్తుగా జనించి కలియక అపేక్ష కలిగిన వెర్రి వాలుచూపులు కులుకులు అనే దేహకంపము - యిదీ మొదలయిన చేష్టలు స్త్రీలకు పుట్టి మర్మమైన అవయవములు దాచి మూసే లాంఛ సలతో తమ అవయవములను ఆ స్వ దేశపురుషులకు నిరూపిస్తూ వుంటారు. తతాపి స్వదేశస్థులలోను స్వకీయులనున్ను, అత్యాసన్ను లనున్ను స్త్రీలు చూచిన పక్షమందు పైన వ్రాశిన చేష్టలు దశగుణముగా అధికమవు చున్నవి. యీ హేతువులవల్లనే పూర్వీకులు వివాహవిషయమై స్వః య్యులలో సమీప రక్తస్పశ౯ కలస్థలములలో కన్యాదానాలు కన్యాపతి గ్రహములు నిషేధించి నిణయించినట్టు తోచుచున్నది. ఆ నిశ్చ యానుసారముగా నే పరస్పర వాంఛలున్ను వుదయింపుచున్నవి. గాని యీ వాంఛలకు ఆచారాలంకారాలవలెనే వాడికె మీద పుట్టే మనసు కారణమేగాని మరివొక కారణము వేరే వున్నట్టు టు తోచలేదు. యిం దుకు శిష్టవాక్యము యింగిలీషువారిలో “యూజ్ రికిజ్ సెయిల్స్ వుయిత్ ఎవ్వరి థింజ్" అని వున్నది. దీనికి తాత్పర్యము యేమంటే పరిచయము అన్నిటితోనున్ను అనుకూలింపచేయుచున్నది అని అథణము. ౧౯ తేది అంతా యియీ వూళ్లో నిలిచినాను. ౨౦ తేదివుదయాన నాలుగున్నర గంటకు బయిలు వెళ్లి యిక్కడికి మూడుకోసుల దూరములో నుండే పిఠాపురమనే పుణ్యస్థలము యేడు గంటలకు చేరినాను. Cయీ వూరు పూర్వము గయాసుర రాజధానిగా వుండినది. యీ స్థలమును పాదగయ యని అనుచున్నారు. యిక్కడ వొక తటాక మున్నది. దాన్ని పాదగయతీథఁ మనుచున్నారు. యీ తటాకములో గయాసురుని పాదములు వున్నవని ప్రసిద్ధిగనక యిక్కడ శ్రాద్ధముచేశి పిండప్రదానము చేయవలసినది. తీధ౯మువొడ్డున వొళ చిన్న శివాలయమున్నది. అందులోని లింగము పేరు కుక్కుటేశ్వరుడని అనుచున్నారు. యీ వూళ్ళో వొకపాడుకూపములో అష్టాదశ పీఠము

[పుట 397]
క్తి లతో చేరిన పురుహూత యనే శక్తి అదృశ్యముగా వసింపుచున్నదట. ఆపెకు ఉత్సవాదులు యేమిన్ని నడవడము లేదు. యీ వూళ్ళో యిన్నూరు బ్రాహ్మణయిండ్లు కలవు. వారందరు తీధ౯ వాసులుగా యాచకవృత్తిని వహించియున్నారు. యీ దేశములో గంజాము మొదలుగా భూరూపకమయిన జీవనము లేని బ్రాహ్మణుడు లేడు, యీ దినము తొలుఏకాదశి. దీన్ని సమస్తమయిన వారు యీ ప్ర్రాంతములో గొప్ప పండగగా జరిగింపుచున్నారు. గయా పాద తీధణము వొడ్డున నేను డైరాలు వేశి దిగి యిక్కడి గుడిలోపల వఁట, భోజనములు కాచేసుకున్నందున గయాతీర్థనులో స్నాననిమి తమె వచ్చిన వూరి స్త్రీలను బాలుల సమేతముగా అందరినిన్ని దశనము చేయడమయినది. వూళ్ళో పోలీసుదారోగా సహితముగా జమీదారులు నీలాద్రిరాయనింగారి కుటుంబస్థులు వొక మట్టికోటకట్టుకొని అందులో వసింపుచున్నారు. యీవూరు గొప్పబ స్త్రీ. సమ సపదాధాజులు దొరు కును. సురాకార మనే పెట్లుప్పు యిక్కడ పై రౌచున్నది. వూరు తోపులతోను తటాకాలతోను నిండి విశాలమైన వీధులు కలిగివున్నది. నేడు తెల్లవారి నడిచిన దారి కొంత మేర అడుసు నీళ్ళుగాని మిగిలిన బాట యిసక పరగానున్నది. జగన్నాధము మొదలుగా యిసక పర భూమి గనుక తాటి చెట్లు, మొగిలి చెట్లు, జెముడు, యివి మొదలయినవి విస్తరించివున్నవి. యిండ్లకు తాటాకులు కప్పి పయిన కసువు పరుస్తారు. యీయీ వూరి బ్రాహ్మణులు విచ్చలవిడిగా తారతమ్యాలు తెలియక నటించేవారు. పదిరూపాయలు భూరి పంచిపెట్టినంతలో యధోచిత ముగా సంతోషించిరి. యిక్కడనుంచి రెండు గంటలకు బయిలు నాలుగుకోసుల యిలు వెళ్ళి దూరములోనుండే పెద్దాపురము ౬ గంటలకు చేరినాను. యీ మధ్యా హ్నము నడిచిన దోవ పల్లపు పారు గనుకనున్ను భూమి రేగడ గనుక నున్ను యీ దినము వషణము కురిశినందుననున్ను అడుసునీళ్ళుగా వుండినందున చాలా జారుచూ వచ్చినది. యీ నడమ యేలా అనే వొక: చిన్ననది కాలినడకగా దాటినాము. ఈ నది, చిన్నదయినా

[పుట 398]
ణ శాశీయాత్ర చ రిత్ర మిక్కీలి తీక్ష మయిన వేసంగి కాలములయందున్ను, అనావృష్టి దోషాలు కలిగినప్పుడున్ను వొక్కరీతిని మిట్టను ప్రవహింపుచున్నది. పిఠాపురము పెద్దాపురము జమీనుదారుల తాలూకాల వారు వంతుల ప్రకారము యేటి నీళ్ళు అడ్డకట్టి తమ గ్రామాదులకు తెచ్చుకోవడము చేత వీరి తాలూకాలలో యెల్లప్పుడు పంటలు సమృద్ధిగా కలిగియున్నవి. పెద్దాపుర మనే వూరు పిఠాపురముకన్నా గొప్పది. యీ వూరీ యిండ్లున్ను గొప్పలుగానే కట్టియున్నారు. ౧౦౦ బ్రాహ్మణుల యిండ్లు కలవు. యిక్కడ పోలీసుదారోగా సహితముగా యిక్కడి జమీక్ దారుడు వసింపుచు నుంటాడు. యితని తాలూకా 3 లక్షలది - అంగళ్ళు కలవు. సమస్త పదాధారాలు దొరుకు చున్నవి. యీ వూళ్ళో 3 సంవ త్సరములుగా యీ జమీదారుని భార్య అమ్మన్న అనే పురుషుని గొప్పయిల్లు స్వాధీనము చేసుకుని వొక అన్న సత్రము వేసియున్నది, ఆ స్థలము విశాలముగా ఆ విశాలముగా వున్నందున అందులో నే యీ రాత్రి వసించినాను. ౨౧ తేదీ వుదయాత్పూర్వము 24 గంటకు లేచి యిక్కడికి 9 ఆమడ దూరములోనుండే రాజానగర మనే వూరు ౧౦ గంటలకు ప్రవేశించినాను. దారి యిసకకలిసిన రేగడ, కొంచపాటి యడివిన్ని, వొక కొండ తిరుగుడున్ను బహు చోరభయమున్ను కలిగి నడవ నను కూలమై వున్నది. యిక్కడ గోపాలరాజుల పితూరి అనే పేరుగల బంది పోట్లు ప్రతివూర కలిగివున్నది. నేను తుని యనే వూరి వద్ద వదిలిన లయన్ దారి రాజానగరము ముందు వచ్చి కలిసినది. రాజానగరము జలవసతి. కల వూరు, అంగళ్ళు కలవు. పోలీసు అఘోనా వసిస్తూ వుంటాడు, అన్ని పదాధ౯ములు దొరుకును. యీ వూరు కొచ్చలకోట వెంకట రాయుడి జబిను. యిక్కడ లోగడ రాజాబహదరు వారి అన్న సత్రము వుండి నిలిచిపోయినంతలో యీ జమీన్ దారుడు ఆ సత్రాన్ని వుద్ధ రించి మళ్ళీ జరిగింపుచున్నాడు. యీసత్రములో వంటభోజనముల నిమ్మి త్తము దిగినాను. సత్రము బహువిశాలముగా కట్టివున్నది. యీపూరికి సమీపమందే గిం యిండ్ల బ్రాహ్మణాగహారము వొకటి వున్నది, పాదగయలో నేను తీధరామ వొడ్డున దేశాలలో దిగివుండగా

[పుట 399]
గొప్పవషము కురిశినది. అప్పట్లో స్నాననిమి త్తమున్ను శివాలయ దశ౯ సనిమిత్తమున్ను వచ్చిన స్త్రీలు వషణమును లక్ష్యపెట్టక స్నాన పానములు స్వామిదశనాలు తడుస్తూ చేసిన వేడుక చూడగానున్ను విజయనగరములోను పట్నా అనే షహరులోను గొప్పవారి యిండ్ల స్త్రీలకు అత్యంత దేహోపద్రవాలు కలిగి నేను ఔషధము యిచ్చి పథ్యము తీసుకొమ్మన్నంతలో చచ్చినా మంచిదిగాని స్నానము లేక మేముగా వంటచేసుకోక అన్నము పుచ్చుకొనమని వొకపట్టుగా మూఖ౯ ముచేసిన నిశ్చయము చూడగానున్ను ‘కలిస్సాధు స్త్రియస్సాధు' యనే సామాన్యవచనము బాగానేవున్నట్టు తోచుచున్నది. కో యిక్కడనుంచి రెండుగంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి సుల దూరములోనుండే రాజను హేంద్రవరము ౬ గంటలకు చేరి నాము దారి కిరుపక్కలా అడివికలిగి యిసుక పరగావున్నది. రాజూ నగర రాజము హేంద్ర వరాలకు చెరిసగాన పోలీసుఠాణాను పాంథుల క్షేమముకై కలకటరు వుంచివున్నాడు. యీ రాజమహేంద్రవరము పూర్వము రాజరాజనరేంద్రుని రాజధాని. అతని కొడుకు సారంగ ధరునితో చంద్రవంశము అంత్యమయిన దని లోక ప్రసిద్ధి. యీ రాజమ హేంద్రవరము గౌతమమహాముని ఆశ్రమము. పూర్వకాలమందు ద్వాదశవషణ గ్రామము సంభవించి సమస్త బ్రాహ్మ ణ్యము అన్నములేక మనుష్యకోటికి గురువులయిన గౌతములవద్దికి వచ్చి మొర పెట్టుకుం టే టే వారు తన తపోబలముచేత ప్రత్యహము కొద్దిగా వరిబీజాలు చల్లి అవి సద్యః ఫలమునకు వచ్చేటట్టు చేసి ఆధాన్యము అక్షయ మాటచేత అనేకకోటి బ్రాహ్మణ్యమునకు ప్రత్యహము అన్నము యిచ్చి వారల ప్ర్రాణరక్షణ చేసినారు. పిమ్మట గ్రామము వదలగానే సమస్త ద్విజులు గౌతముల ఆశ్రమము వదిలి పొయ్యేటప్పుడు యింత యశస్సు గౌతములకు రావచ్చునా అని అసూయచేత, పాంచ భౌతిక దేహములన్ని యీశ్వరుని మాయా సంబంధమయిన అరిషడ్వ గణముతో బద్ధము లయివున్నవి గనుకనున్ను యిక్కడి జిల్లాజడ్జియయిన వైబరుటు దొర, చెక్కు ముక్కి రాయిపై యినుము వేగముగా కొట్టి అగ్ని పడకపోతే తుపాకిలోని మందుగుండు బయిలుపడదు అన్న

[పుట 400]
ఆ కాశీ యాత్ర చ రి చరిత్ర వతుగా యీప్రపంచము కృతజ్ఞత సాత్వికత్వములతో నిండితే అన్ని ప్రకృతులు చప్పుడు లేక స్థానరములుగా నిద్రపోతూ వుండ వలశిన వి గనుకనున్ను దురత్యయమయిన మాయ 'కషజాతి కవజాతి కష౯ త్యేవ ' అనే వచనప్రకారము పండితులను కూడా మోసపరచి చీకటిలో కండ్లు కలవాడు కండ్లు లేనివాడున్ను సమ మయినట్టు మనుష్యులను కృత ఘ్నులను చేయుచున్నది గనుక అదేప్రకారము అప్పట్లో గౌతముల ఆశ్రమములో నున్న బ్రాహ్మణులు కుతంత్రమువల్ల వొక గోవును కల్పించి గౌతములు ఆ దినము చల్లిన పయీరు మే శేటట్టు చేసినారు. ఆ గోవు ఆ ప్రకారము తాను చల్లిన పయిరు మేశే కృత్యము చూచి గౌతములు బ్రాహ్మలమీది భక్తి చేత గరికపోచను గోవునిూద వేశి ది అదలించినాడు. అంతమాత్రానికే ఆ గోవు చచ్చినట్టు అభినయించినది. వెంబడిగానే అక్కడవున్న బ్రాహ్మలు గౌతములను హత్యదోషము కలవాణ్నిగా నిందించినారు. గౌతములు పశ్చాత్తప్తులయి నాకు యేమి గతియని బ్రాహ్మణ మండలిని అడగగా శివుని జటాజూటములోవుండే విష్ణు పాదప్రసూతయయిన గంగను బయిటికి తెచ్చి అందులో అవగాహనము చేస్తేనేగాని నీవు పుణ్యాత్ముడవు గావని చెప్పినారు. పిమ్మట గౌత ను లు తపస్సువల్ల సాంబమూర్తిని సంతోష పెట్టి వొక ధారను భూమి క్షపెట్టి మీదికి తెచ్చి తన ఆశ్రమము దాకా తెచ్చి స్నానము చేసి యెప్పుడున్ను లోకోపకారముగా భూమిమీద ప్రవహింపుచు వుండేటట్టు చేసినాడు. ఆ ధారకు గోదావరి అని నామకరణము చేయడమయినది. పిమ్మట సప్తఋషులు గౌతములను సాధించి సెలవు పుచ్చుకుని యేడు ధారలుగా గోదావరిని చీలదీసి తమ తమ ఆశ్రమాలకు తీసుకుని వెళ్ళినారు గనుక యీ రాజమహేంద్రవరమువరకు గోదావరి అఖండ ముగావచ్చి ధవళేశ్వరము మొదలుగా చీలి సప్తగోదావరులుగా అయినది. ఆ స ప్తగోదావరీ తీరమందు వుండే భూములు గోదావరీ వునక బలము చేత సమ ససస్యాదులను అమోఘముగా ఫలింపచేయుచున్నవి. ఆ సప్త గోదావరీ తీరమును కోనశీమ అనుచున్నారు. అక్కడ బ్రాహ్మలకు భూవసతులు చాలా వున్నవి. యిది కాకినాడు జిల్లా. యెనిమిదిలక్షల వరహాలు సాలుకు యెత్తు

[పుట 401]
చున్నది. బహుశా భూమికి శాశ్వతమైన చేసినారు. ఆ ముఠాలను యాలము వేళి బేరీజు యేపరచి ముఠాలు కావలసిన వారికి కొనుక్కొ నే టటు చేసినారు. గనుక కళింగ దేశానకు యివతల వుండే వతక సంచు కోమట్లు నాలుగయిదు కుటుంబాలు ధనికులు అయినందున యీ యింగిలీషువారి దొరతనములో అటు అమ్మిన ముఠాలు కొనుక్కొని స్వజాతి వినయభావాన్ని వదిలి ప్రభుత్వ లాంఛనలు వహించినారు. గౌరకోమట్లు యిది మొదలుగా ద్రావిడ దేశమువరకు ద్రావిడ దేశము వరకు యి దేరీతున యథాక్రమముగా ప్రభుత్వ లాంఛనలు వహిస్తూ వచ్చినట్టు తోచినది. చీక్కాకొళము మొదలుగా దేవాంగు లనే నేతగాండ్లు లింగ ధారణలు బహుశః చేసివున్నారు. బ్రాహ్మలున్ను అనేకులు నెల్లూరివరకు చేయుచు వచ్చేటట్టు తోచినది. యీ కళింగాంధ్ర దేశాదులలో తెలగా లనే వెలమలు, క్షత్రియులనే విజయనగరపు రాజు బంధువులున్ను ఆను పూర్వికముగా దొరతనముచేసే బాధ్యతను వహించివున్నారు. యీ వూరు గోదావరీతీరము. బ్రాహ్మలు చాలా అధ్యయన పరులు. యజ్ఞయాగాది కమములయెడల చాలా శ్రద్ధాభక్తి కలిగి వున్నారు. యీ రాజమహేంద్రవరము హయిదరాబాదుకింద లోగడ వుండి బహుమ్లేచ్ఛాకాంతముగా వుండినది. అప్పట్లో యీ తాలూకా అధికారులు · స్వామిద్రోహులై తమ అధీనము క్రిందవుండే భూమికి తామే స్వాములుగా ప్రవతించినారు గనుక యింగిలీషువారు వారిలో కొంత అంతశ్చిద్రాలు కలిగినట్టుగానే యీ దేశమును స్వాధీనము చేసు కొన్నారు. అయితే గంజాం, విశాఖపట్టణము, రాజమహేంద్రవరము జుములా ఈ మూడుజిల్లాలలోని దుమా౯ గు౯ల పూర్వపు దౌష్ట్యము లయిన పితూరీలు బందిపోట్లు మొదలయిన కృత్యములను యీ సరికి నిలపలేక యీ దేశస్థులను యధార్ద్రమముగా రక్షించలేక భూపతుల వల్ల తనఖాతీసుకొన్న వారు రాజ్యములో వచ్చిన కూకలను తీసుకొన్న ట్టున్ను విటపురుషుడు జారస్త్రీరోగ పరిహారము విచారించక సంగమము చేసి వెళ్ళిపొయ్యేటట్టున్ను యిప్పట్లో ప్రభువులు దేశ క్షేమము విచా రించక ప్రభుత్వము జరిగింపుచు నుండేటట్టు నాకు తోచినది. యీయీ రాజమ హేంద్రవరములో 9000 యిండ్లు కలవు. సమ స

[పుట 402]
8. త్ర పదాధాణాలు దొరుకును. కొందరు జమీన్ దారులు యిక్కడ వసించి వుండుటచేతను, యీ జిల్లా జడ్జీ యిక్కడ కోటు చేసుటవల్లను యద్ధో చితముగా వూరు బస్త్రీ అనిపించుకుంటూవున్నది. యిక్కడికి ఆమడ ర దూరములో వుండే సామలకోటలో ౨ పటాలాలు వున్నవి. అక్కడ నుంచి ౨ కుంఫిణీలు యిక్కడికి వచ్చి తాణావుంటారు. యీ మహా పుణ్యస్థలములో ౨౦౦ ౨౦౦ బ్రాహ్మణ యిండ్లు కలవు. అందరు తీథ వాసు లుగా ప్రవతిస్తారు. యీ గోదావరిలో పడవలు యెక్కితే యిక్క డికి ౨౦ ఆమడలో వుండే భద్రాద్రికి వెళ్ళవచ్చును. యిటు తూపు క్షా యానాం, నీలపల్లి, మాదయపాళెము, కోరంగి మొదలయిన స్థలములకు పోవచ్చును. యీ నెట్టున గోదావరి కాలునడకగా కొంతకాలము వుంటున్నది. యీ వూరిలో నున్ను, యిది పూరిలోనున్ను, మొదలుగా నున్ను చాకల వాండ్లు పాలకీలు మోయడములో ప్రసిద్ధిపడివున్నా తురకల స్క్రాబల్యము తగ్గిన వెనక ఆరాధింపుచున్నారు. అలా తేది మధ్యాహ్నము భోజనము కాచేసుకుని రెండు గంటలకు బయిలు వెళ్ళి గోదావరి మహానది పడవలగుండా దాటి శీదా దారి మచిలీ బందరుకు యేలూరిమీదుగా పోవుచున్నా రాజా కొచ్చల౯ కోట వెంకట రాయనించారు సర్వాంతర్యామి ప్రేరేపణచేత రాజమ హేంద్రవరములోనున్ను తన యింట్లో నిలిపి ఆదరించినది గాక, స్థలములో ౨ దేవాలయాలు కట్టి వ్రాతప్రతిలోని ఈ క్రింది వాక్యములు అచ్చుపతిలో విడువబడినవి. నేను మూడు లక్షల రూపాయీలు సంవత్సరం ౧ కి కుంఫిణీకి కట్టే కొచ్చెలజీ కోట వెంకట్రాయుని వారి యింట్లో దిగినాను. వారు యిక్కడ నేను వున్న ఆరుదినములు చాలా బాగా ఆదరిఁచినారు. ఈ ముఠాలు కొనడంల్లో పూర్వీకులయిన పెద్దాపురం వత్సవాయివారు, పిఠాపురం నీలాద్రిరాయనిం గారు వగైరాలకన్నా చక్కగా పనులు జరుపుకోవడం చాత యీ కొచ్చెల౯ కోట వెంకట్రావు, మొదలయిన కొత్త జమ్ీ దారులు పరువు పాయాకలవారై పూర్వీక పు జమీజ్ దారులకు సమయం వచ్చినప్పుడు సకల విధాలా సాయం చేసే శక్తికలవారై వున్నారు (జగదీశ్వరుడు కటాక్షం చేత జూలాయి ౨5 వ తేదీన గురువారం మధ్యాహ్నం భోజనం చేసుకొని మంటలకు బయలు వెళ్ళి గోదావరి మహానది పడవలకుండా దాటి శీథాదారి మచిలీ బందరుకు యేలూరిమీద వుంన్నా .,)

[పుట 403]
38€ తన జబిన్ మాలమీదుగా తానుకూడా వచ్చి యెనిమిదామడ పర్యంతము నన్ను సాగనంపించవలె నని తలచి ప్ర్రాధి౯ంచినారు గనుక దండుదారిని యేలూరిబూదుగా నా రెండుబండ్లను రవానా చేసి నేను అడ్డదారినివుండే వాడపల్లి రాత్రి 2 గంటలకు ప్రవేశించినాను. దారి గోదావరి వొడ్డుననే వొక మనిషి నడిచేపాటి కాలిదారిగా వున్నది. రాజమహేంద్రవరమునకు వాడపల్లి అనే వూరు ౬ కోసుల దూరము, గోదావరి మధ్యే కొన్ని లంకలు ప్రవాహపు వేగాన పెట్టబడుచువచ్చు చున్నవి. ఆ లంకలు జమీన్ దారులకు చాలా ఫలకరములుగా వుంచు న్నవి. వాడపల్లియనే వూరు విష్ణుస్థలము గనుక వెంక టేశ్వరుల గుడి చిన్న దిగా వొకటి వున్నది. యిరువై యిండ్ల వైష్ణవాగహారము కూడా కలదు. రాజా కొచ్చల౯ కోట వెంకటరాయంగారి తమ్ముడు -వాడపల్లెలో విశాలమయిన నగరు కట్టివున్నాడు. యీ రాత్రిన్ని నరు నాడున్ను యిక్కడ వుండినాను. యీ వూరు గోదావరి వొడ్లు గనుక యీవూళ్లో బావులు లేవు: 30 తేదీ వుదయమయిన ఆరు గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౭ కోసుల దూరములో వుండే ఆచంటయనే వూరు ౧౧ గంటలకు చేరినాను. దారిలో స ప్తగోదావరి యనే వొక పాయ పడవలకుండా దాటడమయి నది. యిది కాలి బాట. తోపులు, వూళ్ల మధ్యే నడుస్తూ వచ్చినాము. అందులో రాల (ర్యాలి) యనే వొక గ్రామములో శుభ్రమయిన నల్లశిలతో ప్రభసమేతముగా వొక గోపాల మూలికాని చేసివున్నది. ఆ ప్రభలోనున్ను మూతికా పీఠము విూదనున్ను రాసక్రీడలు మొద లయిన అవసరాలు మూతీ భవించి నట్టు చెక్కి ప్రధాన మూతికాని గోళ్ళు, వెండ్రుకలు కూడా విరళపరచి అతిసుందరముగా చేసివున్నది. యీ మూతి సముద్ర ములో కొట్టుకొని వచ్చినట్టు యిక్కడ చెప్పు కొంటారు. ఆచంట అనే వూళ్ళో వెంకటరాయనించారు తన నివా సముకొరకు వొక గొప్ప నగరుకట్టి దానికి చుట్టూ సుందరమయిన వనము నిమి౯ంచి వున్నాడు. యీ వూళ్ళోనున్ను, వాడపల్లెలోపల వున్నట్టే వొక పోలైసు అమీను వున్నాడు. ముప్ఫై బ్రాహ్మల యిండ్లు వున్నవి. యిక్కడ పెండలపు గడ్డలు బహు బాగా అయి

[పుట 404]
కా శీ యాత్ర చ రి 8 3'82 యీ నెట్టున బహుప్రసిద్ధి కెక్కి వున్నవి. వొక దేవాలయము కూడా వున్నది. యీ వూళ్ళో యీ రాత్రి వసించినాను. ఇరువదినాలుగవ ప్రకరణము. ౩౧ తేది వుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి రెండామడ దూరములో నుండే శింగవృక్ష మనే వూరు వొక గంటకు చేరినాను. దారి వరిపొలాల గనిమెలమీద నడిచి రావలసినది. రేగడ భూమి అయినందున నున్ను, వషాలు కురిశి వున్నందుననున్ను చాలా అడుసు నీళ్ళు కలిగి బహుప్రయాసగా వుండినది. గోదావరి వుదకము అడ్డకట్టి తెచ్చిన నాలుగు మడుగులు, రొమ్ముల లోతు నీళ్ళలో దాటి నాము. శింగవృక్ష మనే వూరు గొప్పబస్తీ. బ్రాహ్మణ యిండ్లు కలవు. అనేకముగా అంగళ్ళు కలవు. ఈ వూళ్ళో భోజనానకు నిలిచి మూడు గంటలకు మళ్ళీ మళ్ళీ బయిలు వెళ్ళి ౬ గంటలకు బోండాడ ప్రవేశించినాను. దారిలో తెల్లవారివలెనే రెండు మడుగులు దాటడ మయినది. రాజు బోండాడ అనే పూకున్ను బస్తీగామ మేను. యీ వూరిమన్ను ఘట్టిపర అయినందున ధాన్యము పాతరలు వేశి వుంచుతారు. మహేంద్రవరము మొదలుగా తాటి చెట్లు అమితముగా కలిగివున్నవి. ప్రతివూరనున్ను తాటిపండ్లరసము తీసి చాపలుగా చేసి వుంచుతారు. రాత్రి యిక్కడ వసించినాను. ఆగష్టు నెల ౧ తేది వుదయమయిన గంటలకు బయిలు వెళ్లి యిక్కడికి కోసుల దూరములో నుండే యేలూరిపాడు అనేవూరు ౧౦ గంటలకు చేరినాను. యీ వూరు పేట స్థలము. నేడు నడిచిన దారి యిసక పర. శింగవృక్ష మనే వూరు మొదలు యిదే రీతిని దారి అను కూలముగా వున్నది. బండ్లు సమేతముగా రావచ్చును. యీ వూరు నియోగుల అగ్రహారము. రాజమహేంద్రవరము జిల్లాకున్ను బందరు జిల్లాకున్ను యీవూరివద్ద వుండే వుప్పుకాలవ సరిహద్దు అని తెలియ వలసినది.

[పుట 405]
యీ బ యీ మధ్యాహ్నము ౧౨ గంటలకు యిక్కడినుంచి భోజ నము చేసుకొని బయిలు వెళ్లి వుప్పు కాలవ సంగళ్లకుండా దాటి రాత్రి ౭ గంటలకు యిక్కడికి ౬. కోసుల దూరములో వుండే తుమ్మడి యనే వూరు చేరినాను. యీ మధ్యాహ్నము మీద నడిచిన దారి యిసక యేలూరిపాడు మొదలుగా వషాలు లేనందున పర, శుద్ధ బయిలు. యిక్కడ దారిలో మడువులు బొత్తిగా యెండివున్నవి. దారిలో కలిదండియనే ప్రసిద్ధి గ్రామము దాటి వచ్చినాను. తుమ్మడి అనే గ్రామములో బ్రాహ్మణయిండ్లలో స్థలము దొరకనందున కలకత్తాలో విక్రయించడానకు యిచ్చివచ్చిన రెండు డేరాలు, వెంకటరాయనిం గారికి యిచ్చి వచ్చిన వొక డేరాగాక మిగిలిన రెండు డేరాలు యిక ఫరవాలేదు ప్రతివూళ్ళో బ్రాహ్మణ యిండ్లలో స్థలము దొరుకు సని అందరు బోధించినా చెయికావలికి యెనిమిదిమంది బోయీల చేత తెచ్చి నందున ఆ రెండు డేరాలు వొక బావివద్ద వేయించి యీ రాత్రి గడ వూళ్ళో మంచినీళ్ళకు బహుప్రయాస. నేను డేరాలు వేయించిన స్థలమున వుండే బావి యీ వూరికి మంచినీళ్ళు. ఆ నీళ్ళు మాకు తాగకూడనిదిగా వున్నది. అభ్యాసము అన్ని టినిన్ని అనుకూలపరుస్తున్నదనే యింగిలీషుమాట యీ దినము సత్యముగా పడ మయినది. తోచినది. తేది వుదయాత్పూర్వము ౨ గంటలకు మబ్బు చినుకులుగా వున్నా లేచి యిక్కడికి రెండామడదూరములో వుండే మచిలీ బందరు దేశస్థులు పేట అని చెప్పే బస్ర్తీని గంటలకు ప్రవేశించినాను. దారి నిన్నటివలెనే యిసకపర. బండ్లు సాధారణముగా అనే షహరు యీ బ (వ్రాత ప్రతిపుట 8 లోని అదనపుసంగతి) మచిలీబందరు ౨ వ తేది మంగళ్వారం ఉదయాన దారి యిసకపొర “నా తమ్ముడయిన సీతాపతికి బారుజల్లి అనే తాలూ కాకు పని అయింన్నీ నాకో సరం బంద రులో శలవుమీద కాచివున్నాడు. మణపాక సాల్వపతినాయుడు గారు నాకు విహి తుడు గనుకనున్ను వారు వుభయులూ కలుసుకొని'' వీరాస్వామయ్య గారిని వాద్య ములతో వూరిలోకి తీసుకొని వెళ్ళి రామన్న పేటలో వక గొప్పతోటయింట్లో బస యేర్పరచినారు.

[పుట 406]
శీ యా త్ర చ రిత్ర కీర నడవవచ్చును. రామన్న పేటలో వొక గొప్పతోట యింట్లో దిగినాను. యీ మచిలీ బందరు బ స్తీలో ౨౨ పేటలు కలిగివున్నవి. వొక్కొక పేటను పూర్వమందు లక్ష్మీకటాక్షము కలిగిన పురుషులు తామై కలగ చేసినారు గనుక ఆ పేటలలో వచ్చుబడి బాడి గెలను పేటలు కలగ చేసిన వారి వంశస్థులు నూరారు రూపాయల వంతున సుభోపాయముగా యిప్పట్లో ప్రతిమాసమున్ను అనుభవింపుచున్నారు. ఈ బ స్తీ లోగడ తురకలది. హయిద రా బాదుకింద వున్న అధికారస్థుడు యిక్కడికి తాను నవాబు అనిపించుకొని యీ రాజ్యాన్ని ఆక్రమించినాడు. ఆ స్వామి ద్రోహము వారి వంశస్థులను కుంఫిణీ వారికింద పించక్ తీసుకొని యిప్పట్లో వుండేటట్టు చేసినది.` పూర్వకాలము మొదలుగా యీ బస్తీ సర్వాధికారుల నివాస ముగా వుంటూ రావడముచేతనున్ను, యిప్పట్లోనున్ను వుత్తరఖండం ప్రోవి౯శయాల్ కోరటులో జిల్లాకోరటు కలకటరు కచ్చేరి కమ్మిస్సై ర్యాటు ఆఫీసు సహితముగా కొంత దండు వసించివుంటూ రావడం చేత నున్ను, కాండేగుల వారు మొదలయిన కొందరు జమీక్ దారులు సాహుకారులు వత౯కులున్ను వుండుటచేతనున్ను బ స్తీ చాలాగా శోభించివున్నది. రాజవీధులు బాగా విశాలముగా వున్నవి. యిండ్లు బయిటచూచేటందుకు చిన్నవిగా అగుపడ్డా లోపలి ఆవరణాలు లముగా కట్టివున్నారు. లోముంగిళ్ళుమాత్రము కొంచపరచి కట్టి వున్నారు. సమస్తపదాధా లున్ను సమస్తపనులు చేయగల మనుష్యు లున్ను దొరుకుదురు. శ్రీకాళోళము వదిలిన వెనక బాడి గెకు బండ్లు యీ స్త్రీలో దొరకడము కష్టము. భూమి వుప్పుకలిసిన రేగడ. నీళ్ళవసతి లేదు. దూరమునుంచి యీ బస్తీకి మంచినీళ్ళు తెచ్చుకోవలసినది. బ విశా వీరాస్వామయ్య గారు బందరులో జిల్లా జడ్జీ గారు బందరులో జిల్లాజడ్జీగా నుండిన ఆంధ్ర భాషోద్ధారకు లగు చార్లీగ ఫిరిల్ బ్రౌను గారిని దర్శించారు గాని యీ పుస్తకములో ఆ సంగతి వ్రాయ లేదని జౌను గారు స్వదస్తూరీతో పాత ప్రతి ర౬ పుటలో రిమార్కు వ్రాసినారు. పుత్తరము వ్రాతపతీ చివరి అంటించబడియున్నది. వీరాస్వామయ్య గారిని బందరు పుర పాసులు ౧1 రోజులు అక్కడ వుంచారు.

[పుట 407]
వుండలేదు. మనుష్యులు నిండా స్త్రీలు అలంకార పురస్సరముగా కారు. చెవులకు నిడుపుగొలుసులు స్వరూపలావణ్యము గల వారు వేళి కొన్ని పాపటకు చేచిక చెక్కుతారు. స్త్రీ పురుషులు చాయ వేసిన వస్త్రప్రియులై యున్నారు. రాజమ హేంద్ర వ రానికి యీవల కృష్ణవరకు 'బ్రాహ్మణ్యమునకు భూజీవనాలు విస్తారములేక సంతు మా త్రము అతిశయిస్తూ రావడముచేత బందరుబ స్తీ యాచక బ్రాహ్మణ పూరితమై వున్నది, గంజాం, విశాఖపట్టణం, రాజమ హేంద్రవరం, మచిలీబందరు, గుంటూరు జుములా యీ అయిదు జిల్లాలలోను భూమి విస్తారము జమీన్ దాల అధీనముగా పూర్వము నుంచి చేయబడివున్నందున జమీన్ దాల౯ స్క్రాబల్యద్వారా హిందు వులవల్ల అద్యాపి కొన్ని విశేషధమాకాలు ౨౦-30 వేల బ్రాహ్మణు లకు సంతపణలున్ను చేయబడుచున్నవి. అన్నిటిలోను బందరు కాకినాడ జిల్లాల జనిక్ దారులు చాలా ధర్మబుద్ధిగల వారు. రాజా కోచ్చల౯ కోట వెంకటరాయనింగారు రెండొవృత్తులు కుటుంబసహిత ముగా తులాభారము తూగి రెండొవృత్తులు లక్ష బ్రాహ్మణ భోజనము బ్రాహ్మణభోజనము చేయించి అనేకయాగాలు చేయించినారు. నాశిరెడ్డి వెంకటాద్రి సాయడు అప్పారావు మొదలైన మరికొందరు అంతకు యెక్కువగా అరోగదృఢ గాత్రులుగా శోభాయమాన లయి వున్నారు. హిందుధర్మములను జరిగించినారు. యీ దేశస్థులు కచ్చేరీ సహిత ముగా విందుచేస్తే ఆ వుత్సవాన్ని మేజువానీ లంటారు. కాకినాడజిల్లా సాలుకు ౮ లక్షల వరహాలు యెత్తుచున్నది. మచిలీ బందరు ఆరు లక్షల వరహా లెత్తుచున్నది. యీ మచిలీ బందరులో ఆగష్టు నెల ౧ తేదీవరకు వసించినాను. ౧౬ తేది వుదయాత్పూర్వము నాలుగు గంటలకు బైలు వెళ్ళి యిక్కడికి ౨ ఆమడ దూరములోనుండే కొత్తపాళె మనే కృష్ణాతీరపు వూరు ౧౦ గంటలకు చేరినాను. దారిలో యీ దేశస్థులు పరలు అని చెప్పే పల్లెలు కొన్ని వున్నవి. రేగడభూమి. కొత్తపాళెమునకు రెండు కోసుల దూరములో చల్లపల్లియనే యేర్ల గడ్డ జనిక్ దారుని నివాసగ్రామము వొకటి వున్నది. అందులో సుందరతరముగా వొక

[పుట 408]
" కాశీ యాత్ర చ రిత్ర మిద్దెను ఆ జబిక్ దారుడు కట్టియున్నాడు. యీ కొత్తపాళెము చిన్న వూరు అయినప్పటికిన్ని వెచ్చా గోపాలకృష్ణమ యనేకోమటి యిప్పట్లో బందరు విశయాల్ కోటులో ప్లీడరుగా వుండి అతడు వొక సత్ప్రము కట్టించినందున మాగశాస్థులకు బహువుపకృతిగా వున్నది. గంజాంలో బందం చలమయ్య అనే అతను, విశాఖ పట్టణ ములో చిన్నం చలమయ్య అనేఅతను, యానాంలో మన్నెం కనకయ్య, రాజను హేంద్రవరములో గుండు శోభనాద్రి వగైరాలు జమీక్ దారు లయి లక్షాంతరములు వ్యాపారము చేసి దొరతనపు డౌలు పాయా పరువున్ను కలిగివున్నా వీరిని దక్షిణ దేశములాగున శెట్టి అనడములేదు గాని గారు అనే ప్రతిష్ఠావాచక ప్రయోగమున్ను తాజీం అనే ప్రత్యు ద్ధానమున్ను వీరికి చేయకూడ దని వొక నిష్కప యితర జాతు. లందరు తాగాయతునుంచి చేసుకొని అటు యీ దేశములో జరిగింపు చున్నారు. కోమటి జాతిలో వెచ్చా వారి కుటుంబము లాగున గవర్న మెంటు వుద్యోగాలు చేసిన కుటుంబాన్ని ఎక్కడా చూడలేదు. శూద్ర జాతిలోనున్ను యెంత గొప్పవాడైనా నాయడనే ప్రతిష్ఠా వాచకాన్ని ఆ పురుషుని పేరుతోకూడా సాధారణముగా వాడరు. గంజాం మొద లుగా భోగస్త్రీలు సభా స్థలములకు వస్తే తంబుర వీణల వుంచుకొని పాడేకాలము తప్ప తక్కిన వేళలలో కూచుకాండకూడదు. పశ్చాత్తా పములేక రెండు మూడు ఝాములు వారిని నిలవ పెట్టు తారు. బందరుజిల్లా ప్రవేశించిన వెనక బందిపోట్లు, పితూరీలు అనే మాటలు 'వినడములేదు. ఆ విషయమై యీ దేశము సుభిక్షముగా వున్నది. యిటీవల గుంటూరుజిల్లాలో భేది, వాంతి వుపద్రవాలు చాలా కలిగియున్నట్టు తెలియడ మయినది. ఆ వుపద్రవము తగిలినయింట్లో మళ్ళీమళ్ళీ తగులుతూవున్నట్టు తెలిసినది. గనుక అందుకు హేతువు నాకు తోచడము యేమంటే అవశాత్తుగా వొక పురుషునికి ఆ వుపద్రవము తగిలి విపత్తుకు హేతువు కాగా నే సన్నిహితులు భీతిని చెంది భీతిద్వారా యీ వుపద్రవము పరంపరగా వారు తెచ్చుకునేటట్టు తోచుచున్నది. భీతి మరణాన్ని యివ్వగల వుపద్రవమని అనుభవసిద్ధముగదా! “తేన 4. వినా తృణాగ్రమపి న చలతి" అనే వాక్యము సత్యమయినా దేహదృష్టి చేత

[పుట 409]
నున్ను ప్రపంచ దృష్టిచేతనున్ను యిటువంటి వూహలు దేహదృష్టి విలయము పొందేకొరకు చేయవలసి యున్నవి. నిలిచి కృష్ణాతీరమునందు ౧౯ తేదీ మధ్యాహ్నమువరకు నాను. కృష్ణానదీ మాహాత్మ్యము విచారించగా లోకులను తరింప చేసే కొరకున్ను యీ కలిలో లోకుల పాపాలు యెంత బరువో అంత పాటి పుణ్యము వొక స్నానము చేతనే కలిగేరకున్ను శ్రీ మహావిష్ణువు స్నానముచేతనే యీ నదీస్వరూపముగా అవతార మెత్తినట్టు తెలియవచ్చినది. యీ కృష్ణామాహాత్మ్యము స్కాందపురాణాంతభూజాతముగా వున్నది. యిక్కడికి ౨ కోసుల దూరములో కళ్ళేపల్లి అనే మహాస్థలము నొకటి వున్నది. యీ నది సహ్యపర్వతములో వుశ్పత్తిఅయినది. ఆ వుత్పత్తి స్థల సాగరసంగమాలకు 20 ఆముడు అని విన్నాను. యిక్కడ కృష్ణానది కోనెడు వెడల్పు. అనేక గొప్ప లంకలు కలవు. అందులో అనేక అడివి యావులు స్వేచ్ఛగా విహరింపుచున్నవి. యీ లంకలలో కాయకూరలు చాలాగా పై రై బందరు బ స్తీలో వ్రాయ మవుచున్నవి. ౧౯ తేది మధ్యాహ్నము మహా మీదట ౦ గంటకు బయి వెళ్ళి కృష్ణానది పడవలకుండా దాటి డి కోసుల దూరములో వుండే కనగాల యనే వూరు సాయంకాలము ౬ గంటలకు చేరినాను. యీ తీరమందు గ్రామస్థులు తమ ఖచుకింద పడవలు చేయించుకుని బీదలవద్ద డబ్బులు తరాతర ప్రకారము పుచ్చుకుని దాటిస్తారు. బలిష్ఠులకు అధికారస్థులకు అమిజీ (వెట్టి)కి దాటిస్తూ వుంటారు. యీ తీరమందు నా స్నానకాల మందు చుట్టుపక్కల గ్రామాలలో వుండేవారుగా భూరి దక్షిణ నిమి త్తము రారం బ్రాహ్మణులు చేరినారు. దా యిక్కడి బ్రాహ్మలలో కొందరు దేశాంతరాలు వెళ్ళి ద్రవ్యము సంపాదించి స్వదేశము కుదురుగా చేరినందువల్ల నున్ను యీ తీరపు బ్రాహ్మలు పుత్రదారాదులయిన బాంధవులను వదిలి దక్షిణము కన్యా కుమారివరకున్ను, వుత్తరము కాశ్మీర పర్యంతమున్ను సంచారము చేసి లోకులు చేయతగిన బ్రాహ్మణ పూజలు నిబంధ పెట్టి చేయించు కుంటూ వుంటారు. యీ రీతిని కొండ వేడు మొదలయిన యీ స్థలజ్ఞులు విచ్చలవిడిగా శొకరినిచూచి నొకరు సంచరించ ప్రయత్న పడ్డ వా

[పుట 410]
రైనందువల్లనున్ను శింధ్యాహొల్కరు ఫునా మొదలయిన హిందుస్తా సమస్థానాల వుఛయము యిప్పట్లో తగ్గినందున, వెళ్ళినవారు లోగడి వారి వలెనే పచ్చగా రానేరక భిడియపడి అనేకులు వెళ్ళిన స్థల ములలోనే వసించి వుండబట్టి వారి వారి దారాపుతాది బాంధవులు వెళ్ళినవారి జాడలేక తల్లడింపుచున్నారు. చెన్నపట్టణము యీ దేశపు బ్రాహ్మణులకు ముఖ్యజీవనాధారముగా వున్నది గనుక చెన్నపట్టణవు వృత్తాంతము ప్రతిదినము యీ దేశములో తెలియుచూ వచ్చు చున్నది. గోదావరికి వుత్తరభాగము వసించే బ్రాహ్మలు పుష్కలమయిన భూజీవనము వుండుటచేత సుతరాం దేశాటనము చేసే ఆసక్తికలవారు కారు. ద్రావిడ దేశస్థులకు దేశాటనము చేసేపాటి ధైర్యము లేనందున వున్న తావులో నే వుంటారు. మహారాష్ట్రులు పునాసంస్థానము బాగా వుండేవరకు కొంకణ దేశములో స్వస్థల వాసము చేసి యిప్పుడు కొందరు కాశీ మొదలయిన హిందుస్తాక్ బ స్తీలలో ప్రవేశించినారు. ఘూర్జరులు కులాభిమానులున్ను, వర్తక సంచు తెలిసి వున్నారు గనుక అయాచకులుగా వున్నారు. కర్నాటకులు కృషిచేసే ప్రయాసను వోచినవారు గనుక యితర దేశస్థులను పీడించడము లేదు. పంచ గౌడులు అన్నముతినే రాజ్యము నిస్సార మని తెలుసుకొని వింధ్య దాటడము లేదు. తుద్దను నిలిచిన యీ కృష్ణాతీరస్థులుమాత్రమే పయిన వ్రాసిన హేతువులచేత యాచనావ్యాపకు లయినందున వీరి స్వదేశము మొద లుగా వీరిని తృప్తిపరచడము లోకులకు ప్రయాసగా వుంటూవున్నది గాని జగత్తులో వీరివల్ల ప్రతిగృహీతలను వెతుక్కోవలసిన నిమిత్తము లేకుండా వున్నది. గంజాం మొదలు తుని యనే గ్రామమువద్ద వుండే నదివరకు కళింగ దేశము. అందులో నవకళింగాధిపతులవల్ల రాజ్యభారము ఏచా రించబడ్డది. తుని మొదలుగా నెల్లూరివద్ద పినాకినీనదివరకు ఆఁధ్ర దేశ మని చెప్పబడియున్నది. కృష్ణానదికి వుత్తరము తూర్పు సముద్ర పర్యం తము దేశస్థులు మాట్లాడే తెలుగు మాటలు రాగ సంయు క్త ముగానున్ను అక్షరలోపము గల హస్వశబ్దములుగా వుంచున్నవి. స్త్రీలు స్త్రీలు, నోరున్లు

[పుట 411]
ఆవరించేపాటి ముక్కరలు చాలా లావుగా చేసి ధరించుతారు. యీ లోపల భూమి కొలతను కత్తెలు (కత్తులు) అంటారు. గంజాం మొదలుగా కృష్ణాతీరమువరకు పెద్దమనుష్యులు సమానుల సమాగమము అయిన ప్పుడు అ తరుతాను వుంచి తాంబూలముతో కూడా అత్తరున్ను అవ శ్యము యిస్తూ వస్తారు. యీ కళింగ దేశము మొదలుగా కోసులు సుభువుగా అగుపడుచున్నవి. యిక్కడి వొక కోసు దక్షిణ దేశపు రెండుగడియల దూరానకు కాలు గడియ తక్కువ అని చెప్పవచ్చును. గ్రామ లెక్కలు మొదలయిన వ్రాతలు రాజమహేంద్రవరానకు దక్షి ణము తాటాకులలో వ్రాస్తారు. డుపళ్ళ గంజాం మొదలు విజయనగరము వరకు తామర సమ స గుంట లలో, చెరువులలో వేళివున్నారు. వాటి తూంట్లను కూర మొదలయిన పక్వాన్నాలుగా చేసి భక్షిస్తూ వస్తారు. నీళ్ళు తూకడానకు బావుల వద్ద తాటాకులు దొన్నెలుగా కట్టివుంచుతారు. వాటికి తాడుకట్టి నీళ్ళు చేదినంతల్లో రెండు పళ్ళ నీళ్ళు వచ్చుచున్నవి. యీ కనగాల అనే వూరు గొప్పది. విశాలమయిన బ్రాహ్మణ యిండ్లున్ను వొక గొప్ప చావడిన్ని కలవు. సమస పదాధాజులు దొరుకును. యిక్కడ సమీ పముగా కాటికెవా రని పౌరుష నామధేయముగల వొక నేత్ర చికిత్సకుల కుటుంబము వున్నది. వారు యధాశాస్త్రముగా నేత్రచికిత్స చేయుచూ వుంటారు. యీ వూళ్ళో యీ రాత్రి నిలిచినాను. దారి నల్లచోటి రేగడ. తుమ్మచెట్లు యిరుపక్కలా వుంటూ వచ్చినవి. దారిలో భట్టు ప్రోలు అనే వూరివద్ద లంజదిబ్బ అని వొక మిట్ట వున్నది. అది మొదలు చెట్లళాలను దారిలో వేశివున్నారు. ౬ ౨౦ తేది వుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౬ కోసుల దూరములో వుండే చందవోలు అనే గ్రామము 2 గంటలకు చేరినాను. దారి యిసక పర. యిరుపక్కలా చెట్లు పెట్టివున్నారుగాని నిండా లేతలు గనుక నీడ యివ్వ నేరవు. యీ చందవోలు అనే వూళ్ళో వెచ్చా గోపాలకృష్ణమ్మ తమ్ముడు ధర్మపురి అనే అతను వొక పత్రము కట్టివున్నాడు. యీ వూరినుంచి కొండవీడు శీమకు దారి వున్నది. యీ వూరు తురక భూయిష్ఠమయినది. లోగడ అనేక శివా యీ చీలిపోతూ

[పుట 412]
ఆవరించేపాటి ముక్కరలు చాలా లావుగా చేసి ధరించుతారు. యీ లోపల భూమి కొలతను కత్తెలు (కత్తులు) అంటారు. గంజాం మొదలుగా కృష్ణాతీరమువరకు పెద్దమనుష్యులు సమానుల సమాగమము అయిన ప్పుడు అ తరుతాను వుంచి తాంబూలముతో కూడా అత్తరున్ను అవ శ్యము యిస్తూ వస్తారు. యీ కళింగ దేశము మొదలుగా కోసులు సుభువుగా అగుపడుచున్నవి. యిక్కడి వొక కోసు దక్షిణ దేశపు రెండుగడియల దూరానకు కాలు గడియ తక్కువ అని చెప్పవచ్చును. గ్రామ లెక్కలు మొదలయిన వ్రాతలు రాజమహేంద్రవరానకు దక్షి ణము తాటాకులలో వ్రాస్తారు. డుపళ్ళ గంజాం మొదలు విజయనగరము వరకు తామర సమ స గుంట లలో, చెరువులలో వేళివున్నారు. వాటి తూంట్లను కూర మొదలయిన పక్వాన్నాలుగా చేసి భక్షిస్తూ వస్తారు. నీళ్ళు తూకడానకు బావుల వద్ద తాటాకులు దొన్నెలుగా కట్టివుంచుతారు. వాటికి తాడుకట్టి నీళ్ళు చేదినంతల్లో రెండు పళ్ళ నీళ్ళు వచ్చుచున్నవి. యీ కనగాల అనే వూరు గొప్పది. విశాలమయిన బ్రాహ్మణ యిండ్లున్ను వొక గొప్ప చావడిన్ని కలవు. సమస పదాధాజులు దొరుకును. యిక్కడ సమీ పముగా కాటికెవా రని పౌరుష నామధేయముగల వొక నేత్ర చికిత్సకుల కుటుంబము వున్నది. వారు యధాశాస్త్రముగా నేత్రచికిత్స చేయుచూ వుంటారు. యీ వూళ్ళో యీ రాత్రి నిలిచినాను. దారి నల్లచోటి రేగడ. తుమ్మచెట్లు యిరుపక్కలా వుంటూ వచ్చినవి. దారిలో భట్టు ప్రోలు అనే వూరివద్ద లంజదిబ్బ అని వొక మిట్ట వున్నది. అది మొదలు చెట్లళాలను దారిలో వేశివున్నారు. ౬ ౨౦ తేది వుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి ౬ కోసుల దూరములో వుండే చందవోలు అనే గ్రామము 2 గంటలకు చేరినాను. దారి యిసక పర. యిరుపక్కలా చెట్లు పెట్టివున్నారుగాని నిండా లేతలు గనుక నీడ యివ్వ నేరవు. యీ చందవోలు అనే వూళ్ళో వెచ్చా గోపాలకృష్ణమ్మ తమ్ముడు ధర్మపురి అనే అతను వొక పత్రము కట్టివున్నాడు. యీ వూరినుంచి కొండవీడు శీమకు దారి వున్నది. యీ వూరు తురక భూయిష్ఠమయినది. లోగడ అనేక శివా యీ చీలిపోతూ


---


<a id='chapter-21'></a>

# ఇరువదియొకటవ ప్రకరణము: జాజ్‌పూర్, కటక్ & భువనేశ్వరం

**బిరజాదేవి శక్తిపీఠం, మహానది, కటక్ నగరము, భువనేశ్వర్ లింగరాజ మందిరం**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** జాజ్‌పూర్ వైతరణి తీరం, బిరజాదేవి దర్శనం, నాభిగయ, కటక్ బారాబతి కోట, మహానది దాటుట, ఏకామ్రక్షేత్రమైన భువనేశ్వర్ లింగరాజస్వామి మహాలింగ దర్శనం, బిందుసాగర తీర్థం, ఖండగిరి-ఉదయగిరి గుహలు.

[పుట 413]
3 కోసులదూరములోవుండే చినగంజాం అనేవూరు ౬ గంటలకు చేరి నాము. దారి యిసక పొర అయినా కాలు దిగపడేపాటి బొల్లియిసక కాదు. చినగంజాంపూరిచుట్టూ వుప్పుపంట విస్తారము చేస్తారు. వూరు నిండా చిన్నది కాదు. యిక్కడ కొళంద వీ రా పెరుమాపిళ్ళ సత్ప్రము వొకటి వూరికి బయిలున వున్నది గనుక అక్కడదిగినాను. ముసాఫరు లకు కావలశిన సామాను దొరికినది. మయిన 3 గంటలకు బయిలు చేరి ౨౨ తేది వుదయాత్పూర్వము యిక్కడికి ర కోసుల దూరములోవుండే అమ్మనబోలు అనేవూరు ౬ గంటలకు చేరినాను. దారి నిన్నటిదినము మేము నడిచినట్టె ఉపాయ యిసకగా వున్నది. చినగంజాం అనే వూదితో గుంటూరు జిల్లా సరిహద్దుసరి. యివతల నెల్లూరిజిల్లా అమ్మనబోలు అనేవూరు గొప్పదేను. సమస్త పదాధాజులు దొరుకును. కృష్ణకు యీవలవుండే యిండ్లు అన్ని పూరి వేళికట్టివున్నవి. పెంకుటిండ్లు సకృత్తైనందున దేశస్థులకు అగ్ని భయము చాలా కలిగివున్నది. బాపట్ల వద్దినుంచి నాతోకూడా వచ్చిన పరిచారకపు బ్రాహ్మణులు కొందరు వారి స్వగ్రామమయిన లంజ చెరుకూరికి రెండు కోసుల దూరములో వుండగా వెళ్లి అమ్మనబోలులో మళ్లీ వచ్చి కలుసుకున్నారు. ఈ వూరి గ్రామ కరణము యింట్లో వంట భోజనాలు కాచేసుకున్నాము. బాపట్ల వలెనే యీ వూళ్ళోనున్ను తోపులు చెరువులు వసతిగా వున్నవి. మధ్యా హ్నము మీదట రెండు గంటలకు బయిలు వెళ్లి యిక్కడికి ఆమడ దూరములో వుండే ఆకులల్లూరు అనేవూరు ౬ గంటలకు చేరినాను. దారి వుప్పుకలిశిన రేగడ. వషాణ కాలములో నడవడము ప్రయాసగా వుండును. ఆకులల్లూరు అనే వూరు యధోచితము. పెద్దదిగా వున్నది. కిం బ్రాహ్మణ యిండ్లు వున్నా స్థలము యిచ్చేవారు కారని ప్రసిద్ధి కెక్కివున్నారు. అయినప్పటికి యీ శీమగ్రామ అధికారులయిన రెడ్డి కరణాలను పిలుపించి మాట్లాడి వొక బ్రాహ్మడి యిల్లు కుదుచుకుని అందులో బసచేసినాను. అన్ని పదాధాజులు దొరికినవి. రాజమహేంద్రవరము మొదలు గుంటూరుజిల్లా సరిహద్దువరకు

[పుట 414]
సరఫరాయి బంటెత్రులను నాయక వాడీ లంటారు. వారు ముసాఫరు లకు గొప్పవారయిన పక్షమందు సమస్త సరఫరాయి చేస్తూ రావలసినది. నెల్లూరిజిల్లా మొదలుగా అదేతరహా నౌకరులను మహతాదులంటారు. నెల్లూరిజిల్లాలో భూమి కొలతను కుచ్చళ్ళు అంటారు. కుచ్చల కి ర గొగుల సంజ్ఞ యా రాత్రి యిక్కడ వసించడమైనది. తి ౧కి ౨౩ తేదీ వుదయాత్పూర్వము నాలుగు గంటలకు లేచి యిక్కడికి రకోసులదూరములోనుండే వెలగపూడి సత్రము నా గంటలకు చేరినాను. దారి యిసక రేగడ కలిసియున్నది. యీ సతము రాజముద్దుకృష్ణమ నాయుడు వెలగపూడియనే గ్రామము ముందుగా యిక్కడి జమీన్ దా రులవద్ద యినాముగా సంపాదించి కట్టినాడు. గ్రామపు వసూలులో సదావృత్తి యిస్తూ వున్నారు. సత్రములక్షణముగా కట్టి యిప్పటికి బాగావున్నా కళాహీనమై వున్నది. నా అనుభవముచేత విచారిం చగా కళకలలాడుతూ వుండే భవంతుల కళావిలాసాలు వొకటే తీరున వున్నా వాటి వ్యత్యాస కాలాలలో కళాహీనమై పాడుకోరుతూ వుంటు న్నది గనుక యిటువంటి మానుష నిర్మాణములయందు కూడా పరమాత్ముని చైతన్యము యధోచితముగా ప్రతిఫలించేటట్టు తోచు చున్నది. యిక్కడ వంటభోజనాలు కాచేసుకుని 8 గంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి మూడుకోసుల దూరములోవుండే కరేడు అనేవూరు ౨ గంటలకు చేరినాను. దారిలో రెండు వుప్పుటేరులు దాటినాము. యిప్పుడు కాలినడక గా నే వున్నది. యీ రెండు యేరులలో సపా౯ కారమయిన విషజంతువులు భయము కదాచిత్తుగా కలిగి వుంచున్నది. దారి యిసక కలిసిన రేగడ అమ్మనబోలుకు ఆకులల్లూరికి మధ్యే వాగ్రతను కొత్తపట్టణము యీత ముక్కుల వగయిరా బ స్త్రీలు వున్నట్టు యీ మధ్యే గొప్పవూళ్ళులేవు. యీ క రేడు గొప్పవూరు. యాభై బ్రాహ్మణయిండ్లు, వొక సత్రము, రెండు గుళ్ళున్ను, కలిగిన పేటస్థలము. సమస్తపదాధారాలు దొరుకును. యీ రాత్రి యీ వూరి కరణము కట్టించిన సత్రములో వసించినాను. ఆర తేది వుదయాత్పూర్వము ౨ గంటలకు లేచి యిక్కడికి 4 ౨ ఆమడ దూరములోవున్న కొత్తసత్ప్రమనే పేరుతో రామానుజ

[పుట 415]
రాయడుకట్టిన సత్రము ౮ గంటలకు ప్రవేశించినాను. దారి బహు యిసక. రామయపట్న మువరకు కాలు పూడిబోతూ వచ్చినది. యివతల సత్ప్రమువరకు రెండు కోసులు అంత యినక లేదు. సత్ప్రము బహు వన తిగా వున్నది. వద్దవుండే అంగళ్ళల్లో భాటసాలకు కావలశిన పదా ధా౯లు దొరుకును. యిక్కడ వంటభోజనము కాచేసుకుని యిక్కడికి కోసుల దూరములోవుండే జువ్వులదిన్నె అనేవూరు గంటలకు చేరినాను. దారి కొంత మేర యిసక, కొంత యిసకకలిసిన రేగడ. దారిలో మామిళ్ళదొరువు అనే మజిలీవూర ముసాఫరుఖానా దొరలు దిగే లాయఖుగా వొకటి వున్నది. జువ్వలదిన్నె అనేవూరు గొప్పదయినా నీళ్ళు ఆసరా విస్తారము లేదు గనుక పంటలుజబ్బు. పేటస్థలముగా శానా కోమటి యిండ్లు వున్నం దున సమస్తపదాధారాలు దొరుకును. దేవాలయాల సహితముగా కొన్ని బ్రాహ్మణయిండ్లు వున్నవి. అందులో వొక యింట్లో రాత్రి వశించినాను. కృష్ణకు యివతల పశువులు గొప్ప దేహాలు కలవిగా వుంటూ వచ్చినవి. అమ్మనబోలు మొదలుగా అటువంటి పశువులు పుష్టి కలవిగా గాలిమందలుగా అనేకములు చూస్తూ వచ్చినాను. సంచరించిన నేను యీ వరకు కన్యాకుమారి మొదలుగా భూములలో యీపాటి వైలక్షిణ్యము, స్థూలము, వున్నతము కల పశువులను చూడలేదు. యీ పశువుల పోషణముందర వ్యవసాయము నున్ను యీ దేశపు కావులు లక్ష్యపెట్టేవారు కారు. పొలము బీడు వేసి వాటికి పుల్లరి అనే తీరువ యిచ్చి పశువులను మేపించి కాపాడుతారు. యీ నెట్టు వారికి పశుధనమే ప్రబలముగా కలిగి వున్నది. 9 తేదీ వుదయాత్పూర్వము ౨ గంటలకు లేచి యిక్కడికి రెండామడ దూరములో వుండే కొడవలూరి సత్రము ౮ గంటలకు చేరినాను. దారి పంటల్లూరివరకు యిసక కలిసిన రేగడ. పంటల్లూరు మొదలుగా సత్ప్రమువరకు సడక్కు వేళి శాల వేశి వున్నది. పంట ల్లూరు భారీదస్తు అయ్యే గ్రామము. తహశీలుదారుడు వుండే కసుబా. నేను దిగిన సత్రము వసతిగా వున్నా జల సౌఖ్యము మట్టు. యిక్కడ

[పుట 416]
యాత్ర చ 8 త్ర భోజనము కాచేసుకుని రెండు గంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి ఆమడ దూరములో వుండే నెల్లూరు వహరు. ౬ గంటలకు చేరినాము. ఆ పయి సత్ప్రమువద్ద కోమటియిండ్లు కొన్ని చేరినవి గనుక కావల సిన సామానులు దొరికినవి. ఆ సత్రానికి ముందు అల్లూరు మొదలుగా నేమి, యివతల నెల్లూరువరకు న్నేమి నాలుగైదు సతా లున్నవి. దారి సడక్కు వేశి గులక రాళ్ళు పరచి ఘట్టించి శాల చెట్లు వుంచి వున్నారు. అవి పెద్ద చెట్లు అయినవి గనుక నీడ బాగా యిస్తూవున్నవి. నెల్లూరిలో జిల్లాజడ్జి కలకటర్లు వున్నారు. పినాకినీనది దాటి నెల్లూరు ప్రవేశించినాము. నది అరకో సెడు వెడల్పు కద్దు. వొడ్డున రంగనాయకులపేట యనే గొప్ప విష్ణుస్థల మున్నది. వుత్తరము మూడు కోసుల దూరములో జొన్న వాడ యనే వూరు కామాక్షమ్మ దేవీ సహితముగావున్నది. అక్కడ లక్ష్మీ సర స్వతులు వింజామరలు వేశే అవసరముగా దేవివద్ద బింబాలను చేసి వున్నారు. బహుమంది సేవించి వరప్రసాద సిద్ధు లవుతారు. ఆ వూరు భోగస్త్రీలకు మిరాశి గనుక వారి సంఘప్రాబల్యముగలది. ఆ వూరి మిక్కిలి సమీపముగా నే వొక చిన్న కొండమీద నరసింహస్వామి దేవాలయ మున్నది. యీ జిల్లాలోనే వంగోలుకు రెండామడదూర ములో శింగరాయకొండ యనే జాగ్రతస్థలము వొకటి వున్నది. నెల్లూరు సౌఖ్య మయిన వూరు. ఆరోగ్యకరమయిన భూమి. సుమారు వెయ్యిండ్లుకలవు. వుద్యోగస్థులచేత నిబిడీకృతముగావున్నది. గాని వత కులు లేరు. సమస్త కూరకాయలు పదాధాజులు మంచి పాలు పెరుగు కావలశినప్పుడు దొరుకును. చినగంజాం మొదలుగా సముద్రతీరమందు యీ జిల్లాలో వుప్పు పయిరుచేయడము విస్తారము గనుక వుష్పరజాతి స్త్రీలు దోటి ముక్కరలు ధరించి పురుషులు సహాగా భూమి తొవ్వి పొలాలు యేప౯ర చే పనులలో జగ్రతగా వుంటారు. యిప్పట్లో దక్షిణ దేశము పడమటి దేశము పొడుగునా భూమి తోవ్వడానకు నేగడివుండే వారు యీ దేశపు వుప్పరపాండ్లున్ను, వోఢీ దేశపు నొడ్డెవాండ్లుగా తోచినది. నెల్లూరిలో

[పుట 417]
సమస్త విధములయిన పనివాండ్లు వున్నారు. యిక్కడ వసించినాను. మరునాడు యావతు ౨౭ తేదీ పుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు బయిలు వెళ్లి యిక్క డీకి అమణ్నరదూరములో వుండే మనుబోలువద్ది కృష్ణమాచార్యుల సక్త్రము ౭ గంటలకు చేరినాను. యీ పత్రము బహువసతిగా వున్నది. సమస్త పదాథా౯లు దొరికినవి. యిక్కడ వంట, భోజనములు కుని యిక్కడికి ఆమడదూరములో వుండే గూడూరు జాములో చేరి నాము. గూడూరు పెద్ద దైనా అనావృష్టి కాలములయందు నీళ్లకు బహు ప్రయాస. బావులు లేవు. ప్రయాసమీద బ్రాహ్మణయిండ్లలో స్థలము దొరికినది. రాజమహేంద్రవరము వదిలినది మొదలు నియోగులు కణీక్షా కపువుద్యోగముకలవారై పూర్వోత్తరమునుంచి ప్రబలులుగా వుండడము వల్ల గొప్ప యిండ్లు కట్టుకొనివున్నారు. వీరి ప్రారబ్ధవశమువల్ల భాట సారులకు స్థలము యి స్తే తమకు పరువుతక్కువఅని వొక బుద్ది జనియించి యిల్లు గొప్పగదా అని ఎవరైనా వెళ్లి స్థలము అడగపోతే బ్రాహ్మణ యిండ్లకు పొమ్మంటారు. మీరు బ్రాహ్మణులు కారా అని ప్రశ్న చేస్తే కాదు మేము కరణాలము, స్థలములేదు పొమ్మంటారు. యీ వూ రెడ్లు ప్రబలముగా వున్నారు. వొక దేవాలయ మున్నది. యిక్కడ రాత్రి వొక బ్రాహ్మణయింట్లో వసించినాను. దారి సడక్కు వేశి శాల పెట్టి పంటల్లూరు మొదలుగా నొక్కతీరుగా గులక పరచి వారధులు కట్టివున్నవి. ౨౮ తేది వుదయాత్పూర్వము 3 గంటలకు లేచి యిక్కడికి -94 ఆమడ దూరములో వుండే నాయడి పేట అనే వూరు గంటలకు చేరినాను. యిది పేటస్థలము. సమస్త పదాధాజులు దొరుకును. మనుబోలు మొదలుగా వెంకటగిరిరాజు వారి భూమి. ౠ పేటలోను వారి సదావృత్తి అన్న సత్రము, నగరున్ను వున్నది. యిక్కడ భోజ నము చేసుకుని ౬ గంటలకు బయలువెళ్లి యిక్కడికి కోసెడు దూర ములో వుండే బ్రాహ్మణ పుదూరు చేరినాను. యీ వూరు దారి కాక పోయినా ఓం యిండ్ల విద్వన్మండలి వుండే గ్రామము గనుక నున్ను

[పుట 418]
శా శీ యా త్ర చ రి స్త్ర నా పరివారల స్వకీయులు కొందరు అక్కడ వున్నారు గనుకనున్ను యీ వూరికి రావడమయినది. యిక్కడ అనాది దేవాలయాలు 9 బ్రాహ్మణుల పేదరీకమునకు తగినట్టు కాపాడబడుచున్నవి. యీ బ్రాహ్మలకు ఈ గ్రామము శోత్రియము. ఈ వూళ్ళో ఆనా తేది మధ్యాహ్న పర్యంతము నిలవడమయినది. ' కృష్ణ 'మొదలుగా గూడూరివరకు తాగ నీళ్లు లేవని జనులు హాహా కారపడుతూ వుండినారు. ఇవతల నాయడిపేట మొదలుగా యెక్కువ వషా౯లు ప్రతిదినము కురుస్తూ వున్నవి. జగదీశ్వరుడు యీ చొప్పున పాత్రాపాత్రములు యెరిగి జీవనదానము చేయుచూ వున్నాడు. కాల వషములకు కారణము అనేకవిధాలా విచారించగా రాజధర్మము ప్రజల నడవడికె యీ రెండు కారణాలున్ను ముఖ్యములని తోచబడుచున్నది. గూడూరు మొదలుగా దారి సడక్కు కాదు. యిసక కలిసిన రేగడ. నాయడి పేటవద్ద సువణ ముఖరీనది దాటవలసినది. యేరు అరగడియ దూరము వెడల్పుకద్దు. దేశములోకి నెల్లూరు మొదలుగా అరవమాటలు వింటూ వస్తాను. యీ వూరికి ఆ వూరు యిన్ని గడియలు దూరమని చెప్పుతారు. కోసుల మాట నిలిచిపోయినది. వుత్తరపినాకిని మొదలు దక్షిణపినాకిని వరకు మధ్య “దేశముగా తోచుచున్నది. యీ దేశములో పడమటి నుంచి కన్న డము వచ్చి కలిసినది. దక్షిణము నుంచి అరవము వచ్చి కలిశినది. వుత్తరము నుంచి తెనుగు అదే రీతుగా వచ్చి కలిసినది గనుక మధ్య దేశపు భాష యీ మూడు భాషల మిశ్రమయి మూడు భాషలు యీ దేశస్థులు వచ్చి రాక ఆ యా వెళ్ళి మాట్లాడపోతే ఆ యా దేశస్థులు హాస్యము ౨౯ తేది మధ్యాహ్న ముమీద 3 గంటలకు - యిక్కడికి ఆమడదూరములో వుండే దొరవారి కోనేరు అస్తమానా నకు చేరినాను. యిక్కడ వెంకటగిరి రాజు వొక గుంట తొవ్వించి నాడు. అందులో యెన్నటికి అశోష్యముగానున్ను, రుచికరముగానున్ను ఆరోగ్యకరముగానున్ను వుండే వుదకము కలిగివున్నది. యిక్కడ వారు కట్టివుండే సత్ప్రము చావిళ్ళు యథోచితముగా విశాలములై వున్నా చేయసాగుతారు. బయిలు వెళ్ళి

[పుట 419]
నిత్యము వేలమోడిగా ప్రజలు దిగుతారు గనుక స్థలము సమ్మద ముగా వున్నది. సమీపమందు వుండే అంగళ్లలోను, భాటసారులకు కావలశిన పదాధా౯ులు అన్ని దొరుకును. యిక్కడ యీరా యీ రాత్రి వసించి నాను. దారియెర్రయిసక, యిరుపక్కలా అడివి. చోర భయము కద్దు. 30 తేది వుదయాన శ్రి గంటలకు బయిలు వెళ్లి యిక్కడికి ఆమడ దూరములో వుండే మన్నారు పోలూరు గంటలకు చేరినాను. దారి నిన్న మధ్యాహ్నము నడిచినటువంటి దేను. యిక్కడ ప్రసిద్ధమయిన కృష్ణ దేవాలయము వున్నది. వూరికి వుభయ పాశ్వాలా కాళింది యమునలు అనే నదులు రెండు చిన్నవిగా ప్రవహిస్తూవున్నవి. ణ గుళ్లో జాంబవంతుని గుహ యనే బావి వొకటి వున్నది. యిక్కడ జాం బవంతునితో పోరి శమంతకమణినిన్ని, జాంబవతినిన్ని ప్రతిగ్రహించి శ్రీకృష్ణులు విరాజమాను డయినట్టు స్థలపురాణము తెలియపరుస్తున్నది. భక్తాభీష్టములిచ్చే కోదండరామస్వామి ఆలయమున్ను, జాంబవంతుని ఆలయమున్ను లోఆవరణములో వున్నది. కృష్ణమూతిని వ్యత్యస్త పాదమనే ధ్యాన శ్లోక ప్రకారము నిర్మించి వున్నారు. యిరువై యిండ్ల బ్రాహ్మణులు వున్నారు. అగ్రహారము ముందర తిరుక్కొ ళము రమణీయముగా వొకటి యున్నది. వెంకటగిరి రాజా గారి నగరు వొకటి కట్టి వున్నారు. తిరుక్కొళము నీళ్లు నిండా పాచి అయినప్పటి కొన్ని ప్రతియింటా బావు లున్నవి గనుక జలవసతి కలదిగానే వున్నది. కాళిందీ నదికి ఆపక్క, కోట పోలూరని వొకటి వున్నది.. వున్నది. గడియ దూరములో సూళూరుపేట అనేపేట వొకటి వున్నది. యిక్కడ నూరిండ్ల నియోగులు చుట్టుపక్కలా వున్నారు. షోలూరిలో ప్రయత్నము మీద కావలశిన పదాధాజులు దొరుకును. నెల్లూరు మొదలుగా భూమి తొవ్వితే అక్కడక్కడ కావలసి నన్ని గులక రాళ్లు తియ్యవచ్చును. నిన్నా నేడు నడిచిన భౌట కొంత మేర రాతిగొట్టుగా వచ్చినది. యిక్కడ యీ రాత్రి నిలిచినాను. డ ౩౧ తేది వుదయమయిన 8 గంటలకు బయిలు వెళ్లి యిక్కడికి ఆమడదూరములో వుండే చిలకలపూడి రామస్వామి సత్ప్రము 2 గంట లకు చేరినాను. దారి సన్న యిసక పొర. నిండా అడివి లేదు. యీ

[పుట 420]
సత్ప్రము పూర్వము వున్న వొక గుంటను ఆసరా చేసి కట్టినాడు. మంచి మజిలీ స్థలము. సత్రము విశాలముగా వున్నది. సత్రములో తొవ్విన బావినీర్లు తేలికగానున్ను, రుచిగానున్ను వుంచున్నవి. భాటసాల కు కావలసిన సామానులు అన్ని దొరుకును. యిక్కడ భోజనము కాచేసుకోవడానకు మధ్యాహ్నము నిలిచినాను. నెల్లూరిసీమపురుషులు, స్త్రీలు దేవపటుత్వము కలవారుగా నున్ను, యధోచితమయిన కురచరూపము కలిగి సౌందర్యవతులుగా తోచుచున్నదిగాని దేహవణము నలుపుకలసిన చామనగా తోచు చున్నది. గుణము నిష్కాపట్య ప్రధాన మని చెప్పవచ్చును. యీ మధ్యాహ్నము మీదట రెండు గంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి ఆమడ దూరములో నుండే కోళూరు రాజు సత్రము ఆరుగంటలకు చేరినాము. దారిలో పెరియవేడు అనే వూరువున్నది. అక్కడినుంచి బండి భాట గుమడిపూడిమీద చీలిపోవుచున్నది. నేను వచ్చిన బాటలో పయి సత్రము సమీపముగా పడవలగుండా వొక వుప్పుటేరు దాటవలెను. చెన్న పట్టణమునకు సమీపముగా వుండే కాకి రేను కాలువకు నీళ్ళు వచ్చే ప్రళయకావేరి అనే యేరు పోలూరుదాకా ప్రవాహ కాల మునందు వచ్చుచున్నది. ఆ యేరు యీ దినము దారి నడవడములో చూస్తూ రావచ్చును. నేడు మధ్యాహ్నము నడిచినదారి యిసక పర పెరియవేడు మొదలుగా వుప్పుపయిరు చేసే అళాలు శానా వున్నవి. పయిన వ్రాసిన సత్ప్రము” మంచి సుందరమయిన తోట మధ్యే రెండుకట్లుగా కట్టి వున్నది. జలవసతి కద్దు. సత్రమువద్ద వుండడము వొక అంగడి అయినా అన్ని పదాధా౯లు దొరికినవి. యీ రాత్రి యిక్కడ వసించినాను. 15

[పుట 421]
ఇ రు వ ది ఐ ద వ ప్ర క రణము సెప్టంబరు నెల తేది ఉదయాత్పూర్వము నాలుగుగంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి ౧y ఆమడదూరములో వుండే పొన్నేరి యనే స్థలము ౧ం గంటలకు చేరినాను. దారి రేగడభూమి గనుకనున్ను వషా౯లునిండాగా యిప్పట్లో కురిశివున్నది గనుకనున్ను నడవడానకు నిండా ప్రయాసగా వుండినది. పొన్నేరి వూరిముందర అరణ్యనది రొమ్ములమట్టు నీళ్ళుండగా కాలినడకగా దాటినాము. పొన్నేరియనే వూకు రెండుభాగాలుగా విభజింపబడి వున్నది. ఆ రెండు భాగాలున్ను కలియడానకు మధ్యే నొక విశాలమయిన అంగడివీధి సత్రాలసహిత. ముగా కట్టివున్నది. యీ వీధిలో ప్రతిసంవత్సరము హరిహరాదులు వారివారి వాహనారూఢులయి సంధించే వుత్సవము జరుగుచున్నది. గనుక ఏతద్విషయమయి యీ వీధిని బహుసుందరముగా యేపరచి వున్నారు. దక్షిణభాగమందు వుండే వూళ్ళో ఆరుముఖ మొదలారి వొక శివాలయము తటాకము మొదలైన ధమకాస్థలములను నిర్మించివున్నాడు. ఉత్తరభాగమందు అనాది విష్ణుస్థలము తటాకము మొదలయిన దేవాల యబ్రహ్మాలయాలు వున్నవి. ఓం బ్రాహ్మణయిండ్లు కలవు. బట్టలు సహితముగా కావలసిన పదార్థాలు అన్ని యీ వూళ్ళో దొరుకును. విశాలమయిన సత్రాలు చెన్న పట్టణపు వారు కొన్ని కట్టివున్నారు. విష్ణు స్థలమునకు భూరూపకమయిన జీవనము వుండేటందున కుంఫిణీ వారు ధమ౯ కత౯ ను యేర్పరచి పనులు జరుపుకుంటారు. శివస్థలమునకు ఆరుముఖ మొదలారి వొక ముఠాను తీసి దాని ఆజితము గుండా అతి విమశగా నిత్యోత్సవ మాసోత్సవ సంవత్సరోత్సవాలు జరిగింపు చున్నాడు. 87Q ఈస్థల మాహాత్మ్యము బ్రహ్మాండపురాణాంతర్భూతముగా 2 అధ్యాయాలువున్నవి. వాటిసారమేమంటే శ్రీకృష్ణమూతి ద్వాపరాం తమందు కలిలో తాను యీస్థలములో మూతీక్షాభవించేటట్టు ఋషులకు ఇక్కడ యీదుల నారాయణయ్య గారి దగ్గఱ బసచేసినా నని వాంతి ప్రతి ర౭౬ పుట.

[పుట 422]
చెప్పివున్నందున ఈ రహస్యము భారద్వాజులు తెలుసుకుని యిదే బృందావనక్షేత్రమని నిశ్చయించి యిక్కడ స్వామి సాక్షాత్కారము పొందడమునకు బ్రహ్మను కూచిక తపస్సు చేసినట్టున్ను బ్రహ్మ భార ద్వాజుల యిష్టసిద్ధి అయ్యేకొరకు విష్ణుప్రీత్యర్థముగా నారాయణవన ములో యాగముచేసినట్టున్ను అప్పుడు అరణి మథనలో ప్రథమము వొక నది పుట్టినంతలో ఆ ఆరణ్యనదిని భారద్వాజుల నిత్యకమాదులకు వొదిగేటట్టుగా యీ పొన్నేరికి పంపించినట్టున్ను పిమ్మట యాగా నంతరము శ్రీమన్నారాయణమూతి ప్రత్యక్ష మైనంతలో భారద్వా జుల యిష్ట సిద్ధి చేయుమని వేడుకుని శేషశాయి రూపముతో ఈ స్థల ములో విరాజమాను డయ్యేటట్టు చేసినట్టున్ను పిమ్మట వొక గోవు పాలు కార్చడం మూలముగా వూహించి పుట్టచేత కప్పబడియుండే స్వయంభు కృష్ణమూతికొని కరిపాండ్యరాజు విశేష శ్రీ రాభిషేకము వల్ల బయిలు పరచి దేవాగారాలు కట్టి తన పేరు సహితముగా కరికృష్ణు డని నామకరణము చేసి ఆరాధన చేయుచూ వచ్చినట్టున్ను ఈ ఆరణ్య నదిన్ని ఈ ఈ స్థలమున్ను తదారభ్య యింద్రాదుల శాపాన్ని పోగొట్టి అనేకులను పావనులుగా చేయుచూ వుండేటట్టు విదితమయివున్నవి. ఈ దినము వుట్లపండగ గనుక యిక్కడ భోజనానికి నిలిచి స్వామి దశజ నమున్ను చేసి నాలుగు గంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిక్కడికి ఆమడదూరములో వుండే విచ్చురికి రాత్రి? 5 గంటలకు చేరినాను. మధ్యాహ్నము మీద నడిచినదారి రేగడభూమి. బండిదారి వొకటి కాలిదారి వొకటి అంతు రెండుదాలు కలిగివున్నవి. కాలిదారి కొం చెము సవిూప మయినందున సవారీలు మొదలయినవి కాలి దారిగానే నడుస్తు న్నవి. వషా౯ కాలము గనుక బహు ప్రయాసగా వున్నది. పొన్నేరికి ఆ గడియల దూరములో యెలవం బేటివద్ద కొరత లేరు నడుములమట్టు లోతు గనుక కాలినడకగానే దాటినాము. విశేష ప్రవాహ కాలమందు పడవలు తెప్పలకుండా దాటవలసినది. విచ్చూరు లింగిశెట్టివారికి శ్రీత్రియగ్రామము. సంవత్సరానకు వెయివరహాలు యెత్తును. 30 బ్రాహణ యిండ్లు కలవు. సమస్త పదార్థాలు దొరుకును. చుట్టూ అశ్వద్ధ వృక్షాలుగల రమణీయమయిన వొక తామరకొలను అగ్రహారమునకు

[పుట 423]
సమీపముగా వున్నది. యిక్కడ ఈ రాత్రి మరుసటిదినము మధ్యా హ్నము వరకు నిలిచినాను. రూపముతో ఆదరింపుచు లోకములో యీశ్వరుడు వొక మాతాపితాదులు అనేక రసాలను కాలోచితముగా తెచ్చుకొని వొక్కొక్క రసముతో వొక్కొక్క విధమయిన అభినయాన్ని పట్టి శిశువులను రక్షించేటట్టు సమస్త విధాలా యెదట నిలిచి యీశ్వరుడు మాట్లాడుచువుండగా యీశ్వరుడు ప్రత్యక్షమువలె నని లోకులు లె యీశ్వర సాన్నిధ్యము కావలెననిన్ని పిచ్చి తపస్సులు చేయుచున్నారు. యిందుకు కారణము జగదీశ్వరుని దురత్యయ మయిన మాయకాని వేరేకాదు. తేది మధ్యాహ్నము మీదట ర ము మీదట ర గంటలకు బయలువెళ్లి యిక్కడికి ఆమడ దూరములో వుండే తిరువట్టూరు అనే మహాస్థలము అస్తమానానకు చేరినాను. దారి వుప్పు రేగడభూమి. చెరిసగము దూర ములో సుంకపుమెట్టు వొకటి వున్నది. సుంకము వసూలు నిమి త్తము యిక్కడ మూటలు ముల్లెలు చెన్న పట్టణమునకు నాలుగు పక్కలా వుండే మెట్లలో సోదా యిచ్చేటట్టు యికడ యివ్వవలశినది. నేటి దారిలో మధ్యే కాకి రేజ్ కాలువ దాటవలసినది, వారధిమీదపోతే కొంత చుట్టు గనుక పడవల గుండా ఆ కాలువ దాటినాను. వపాషాణ కాలము గనుక దారి అడుసుగా వున్నది. యీతిరువట్టూరు బహు సుందరమైన వూరు. చెన్నపట్టణపు హిందువులకు ఆనందప్రదముగా వుంటూ వచ్చుచున్నది. ప్ర్రతిసంవత్సరము యిక్కడ జరిగే బ్రహ్మోత్సవము వసంత కాలములో శుక్ల పక్షములో అపర రాత్రిళ్ళలో విభవము జరుగుట చేత చెన్న పట్టణ ములో సమ స్తవిధములయిన జీవనోపాయాలు కలవారు నిద్రాకాలాన్ని మానుపానందానుభ వానకు వుపయోగము చేసుకుని చెన్నపట్టణము మొదలు తిరుపట్టూరివరకు ౨ రివరకు అ కోసుల దూరములో అడుగుకు వొక సత్ప్రముకట్టి దానికి తగ్గ వుపచారములు వారు వారు ఆ సత్రాలలో 'కోమలేశ్వరుడి గుడి మునియపిళ్ల కొమారుడు శ్రీనివాసపిళ్ల సంన్ను వచ్చి కలుసుకొని తన సంకల్పం సిద్ధించెగదా అని ఆనంద పడ్డాడు' అని వారి ప్రతి ఈకతో పుటలో నున్నది.

[పుట 424]
శీ యాత్ర' చ రిత్ర చేస్తూవుండడమువల్ల సౌఖ్యముగా వచ్చి యీ బ బ్రహ్మోత్సవాన్నిన్ని వేడుకపరచి తాము ఆనందపడిపోతూ వుంటారు. యీవూళ్ళో చెన్న పట్టణపు వుపపన్నులు అనేకసతాలు కట్టివున్నారు. విశాలమయిన వీధులు కలవి. వీధులు టెంకాయ చెట్ల శాలల వల్లను బయిటితిన్నెలు పందిళ్ళచేతనున్ను అలంకరించబడివున్నవి. సుందరమయిన దేవాలయము తటాక సహితముగా వున్నది. సమస్తపదాధా౯లు దొరుకును. వూరు తోటల చేత ఆవరించబడి వున్నది. యీ గుడిధర్మము లింగిశెట్టి కుమారుడైన అరుణాచల శెట్టి తన చేతి సొమ్ము సంవత్సరా నకు ౨౦౦౦ వరహాల దాకా ఖచుకా చేసి జరిగింపుచున్నాడు. ఆ ధర్మము కాక అతను వేశివుండే, తోట కట్టివుండే సత్ప్రమున్ను సుంద రముగా వున్నది. అతను అన్న దానా పేక్షు చాలా కల వంశములో జనించినాడు గనుక ఆవాసన యీ పురుషుణ్ని బాగా పట్టి వున్నది. యీ. స్థల మాహాత్మ్యము యేమంటే సృష్టికి ఆదియందు భూమి జలాణ౯వమై వుండగా యీశ్వరుడు సృష్టికి అంకురముగా వొక ఔదుంబర వృక్షము కలగ చేసి చండ వాయువు చేత ఆవృక్షమును యుక్త ప్రదేశములో నిలువుమని పంపించినట్టున్ను ఆ వృక్షము వూళ్ళో పతనమై పాతాళలోకము అంటినట్టున్ను అక్కడ వుండే ఆది శేషుడు ఆవృక్షాన్ని పోషింపుచువచ్చినట్టున్ను దాన్ని వేళ్ళ పుష్టి భూమిని అప్పట్లో ఆవరించి భూమి మీద వుండే పుదకాన్ని పొనము చేసి భూమిని బయిలు పడతోశినట్టున్ను అప్పట్లో వినాయ కుడు మొదలయిన ఆవరణ దేవతలు ఆ చెట్టు కింద ప్రవేశించినట్టున్ను ఆది శేషుడుకూడా వొక పుట్టను యిక్కడ కల్పించుకొని వసింపుచున్న ట్టున్ను అటుపిమ్మట యీ స్థలములో వసించగలందులకు పార్వతిని యీ రమ్మంటే సృష్టి స్థితి సంహారములలో అధికారము తనకుకూడా యివ్వక గాని తాను రానని చెప్పినట్టున్ను పిమ్మట యీశ్వరుడు అదేప్రకా రము అధికారము యిచ్చి పార్వతిని వెంట పెట్టుకుని ఆది శేషునివల్ల పూజింపబడి అతను కట్టుకునివున్న వల్మీకములోనే ప్రవేశించి అద్యాపి వుండేటట్టున్ను పార్వతీ దేవిన్ని త్రిపురసుందరాకారము వహించి సృష్టి స్థితి సంహారాధికారము చేయుచూ యిక్కడ విలశిలి వుండేటట్టున్ను

[పుట 425]
పిమ్మట యీశ్వరుడు తన ప్రతిభాతిని మూతి గా చేసి సుందరుడని నామము పెట్టి పార్వతియొక్క ప్రతిభాతితో పొగడ చెట్టు కింద యిద్దరి కిన్ని వివాహము చేసినట్టున్ను ఆ వివాహము చూడవచ్చిన గంగాస్నాత యయిన భ క్తుడు కాలాతీతముగా వచ్చి వివాహము చూడడానకు లేక పోయెనని దుఃఖపడి తే అతని గంగను యిక్కడి తటాకములో విలసింప చేసి మళ్ళీ ఆ వివాహ లాంఛన జరిగించి అతనికి దశనము యిచ్చి నట్టున్ను ఆ వివాహలాంఛన ప్రతిసంవత్సరము యిప్పుడు బ్రంహోత్స వములో పొగడమాను సేవ అని జరిగేటట్టున్ను బ్రహ్మకు పార్వతీ నిమి త్తము తాను ఆడిన తాండవము యీశ్వరుడు యిక్కడ మళ్ళీ దశనము అయ్యేటట్టు చేసినట్టున్ను మరికొన్ని కాలాలలో కొందరు భ క్తులకు అపహరించబడ్డ భాగ్యాన్ని త్యాగము చేసినట్టున్ను మొట్ట 'మొదట పుట్టిన పురి అయినందున యీ వూరు ఆదిపురి అనిపేరు కలిగి తాండవము చూపుటచేత తాండవ ప్రయుక్తమయిన భవును లనీ నట నలు ఆడుతూ త్యాగద్వారా త్యాగరాజు అని మూతిఁ పేరువహించి వల్మీకనివాసముచేత అదే మూలస్థానమై వుండేటట్టుగా ప్రసిద్ధిపడి యున్నది. యిక్కడ మరునాడు దాకా వశించినాను. తండయారు 3 తేదీ సాయంకాలము 2 గంటలకు బయిలు వెళ్ళి యిష్టులతో కూడా చెన్నపట్టణమునకు అరకోసెడుదూరములో వేడులో వుండే నాతోట యిల్లు ఆరుగంటలకు చేరినాను. దారి యిసక పొరభూమి. యిరుపక్కలా తోటలు సతాలు దట్టముగా వుండుట చేతనున్ను భాట వెడల్పు చాలాకలిగివుండుట చేతనున్ను బహు రమణీ యముగా చూడ వేడుకగా వున్నది. జగదీశ్వరుడు తృణాన్ని మేరువు చేసుననే వాక్యము సత్యమని నేను అతి ఘోర ప్రమాణము చేయగలను. అది యెట్లాగంటే నేను స్వస్థలము వదిలి మళ్లీ చేరిన కాలము ౧౫ మాసాలు దినాలు ౧౦ నిమిషాలు. నా స్వస్థలము వదిలి దూర దేశము సంచరించి మళ్లీ వచ్చినట్టు నాకు నా పరివారానికిన్ని లోప చేయక వొకరికి కాలిలో ముల్లుకూడా నాటినట్టు తోపచేయకుండా తృణానికి తక్కువ అయిన నన్ను రాజఠీవిగానే స్థలము చేచినాడు

[పుట 426]
కాశీ యాత్ర చ రిత్ర. గనుక అవ్యాజముగా ఈశ్వరుడు తృణాన్ని మేరువుచేస్తాడనే మాట సత్యం సత్యం పునఃసత్యమని నా సహోదరులైన లోకులు నమ్మవలశినది. నా జన్మభూమి అయిన చెన్నపట్టణపు వృత్తాంతము యెటువంటి దంటే..900 యేండ్ల కిందట చంద్రగిరిలో బీజానగరపు సమస్థానాధిపతి యయిన శ్రీరంగ రాయడు దొరతనము చేయుచుండగా డే అనే దొర యీ సముద్రతీరమునందు వొక రేవుబందరు కట్టించవలెనని యత్నము చేసి శ్రీరంగ రాయణ్ని అడిగి వుత్తరువు తీసుకుని యీ ప్ర్రాంత్యాలకు జమీ౯ దారుడయిన దామల వెంకటాద్రి నాయుడి పేర సన్నదు పుచ్చు కొన్నాడు. ఆ వెంకటాద్రినాయడు డే దొరకు కృతపరిచయుడు గనుక శ్రీరంగ రాయడు తన పేరు పెట్టి శ్రీరంగ రాయ పట్టణము అని రేవు బందరు కట్టమన్నా వెంకటాద్రినాయడు తన తండ్రియైన చెన్నప నాయడి పేరట చెన్న పట్టణ మని పేరు పెట్టి కట్టమని చెప్పడమేగాక తానే సన్నిధానాధిపతి గనుక అదే నామకరణము ఆరంభములో చేసినందున చెన్న పట్టణమని పేరు కలిగినది. తత్పూర్వము యీ రేవును యింగిలీషు వారు మదిరాసు అంటూ వచ్చినారు. పిమ్మట ౧౯౬రర యింగిలీషు సంవత్సరములో రేవు బందరుకు చేరినట్టుగా వొక కోటకట్టి సముద్రతీరమునందు రెండుకోసుల భూమిని యింగిలీషువారు స్వాధీనము చేసుకున్నారు. అటుపిమ్మట ౧౯౯౧ సంవత్సరములో యింగిలీషువారిలో కొంత అంతఃకలహము జరిగి అరా జకమయి ౧౬౭౧ సంవత్సరములో మళ్ళీ స్థిరపడి యీ రేవు బందరు సుంకము యిజారా కుంఫిణీవారు చేసినారు. వెంబడిగానే కుంఫిణీ వారి ప్ర్రాపకము కోరి జగదీశ్వరుడు సత్యవాదులపై పక్షపాతి గనుక యింగిలీషు వారు చాలా సత్యసంధులయినందున యీ బ స్త్రీలో మూడు లక్షల ప్రజ వాసముచేశేటట్టు చేశినాడు. పిమ్మట ౧౬౫ ౬ సంవత్స ములో రంంంం వరహాలు సాలుకు యెత్తేపాటి భూమి కుంఫిణీ వారి యధీనమయినది. పిమ్మట ౧౭౦౨ సంవత్సరములో ఢిల్లీ పాదుషా అవరంగజేబు తరఫున దావూతుఖానుడు దండుయెత్తివచ్చి యింగిలీషు. వారిని చాలా కలత పెట్టినాడు. అప్పట్లో అనేక తెగలు అనేక దేశ ములనుంచి యిక్కడికి చేరినందున యెడమ చెయ్యి కక్షి అని కుడిచెయ్యి

[పుట 427]
కక్షి అని అని రెండు పక్కలుగా యిక్కడివారు చీళి యింగిలీషు వారికి చాలా శ్రమను కలగచేసినారు. అందుకు రం సంవత్సరముల తర్వాత ప్ర్రాంసువారు యీకోట తీసుకొని యింగిలీషు వారిని వెళ్ల కొట్టినా హిం దుస్తాక్ లో యింగిలీషుజాతికి దిగ్విజయము కలిగి వుండెను గనుక వారు వొకపాటిగా సమాళించినారు. వెంబడిగానే శి సంవత్సరములకు రాజీ కుడియెడమ కులకక్షులు: వైష్ణవ బాహ్మణులలోని వడగలి తెంగలి తెగలవలెనే ద్విజేతర కులము అందు కుడి ఎడమ కుల కక్షలు చాల కాలమువరకూ అతి తీవ్రము గానుండేవి. కుడిచెయ్యి కులకక్షలో లింగధారణము చేసిన నేత గాండ్రు, తెలికల వాండ్లు కుట్రపుపనివాండ్రు, బలిజలు, గొజ్జెల కాపరులు, కుమ్మరులు, మేదరులు, చాకళ్ళు, మంగళ్ళు, జోగులు, బుడబుడక్కలవాండ్రు, మాలలు నుండిరి. ఈ కుడికులమువారిని కొన్ని చోట్ల దైవా చారులనిన్ని, కొన్ని చోట్ల మహానాటి వారనిన్ని వ్యవహరించిరి. ఎడమ చెయ్యి కులము లను పాంచాల లనిన్ని, మత్తులనిన్ని వ్యవహరించిరి. వీరిలో జందెములు అయిదు తెగల బత్తులు, వెండి బంగారు పనిచేయు కంసాలిబత్తులు, రాగి యిత్తడి పనిచేయు కంచరిబత్తులు, రాతి పరిచేయు శిల్పులు, రంగులు వేయు హటగారులు, నేత నేయు దేవాఁగులును, గొల్లలు, ముతరాచలు, మాదిగలు మొదలగు వారుండేవారు. వేసికొను 'ము'గా ఈ రెండు కక్షలలోని కాలములవారు నొకరికున్న నొక రెక్కు వ వారమనిన్ని తమకు ముందుగా మర్యాదలు జరుగవలెననిన్ని తగవులాడుచుండేవారు. ఈ రెండు తెగ లకు వేరువేరు మతాచారములుండెను. దేవతలు దేవుళ్ళు నుండిరి. వీరి వివాహములందు, మరణములందు కొలుపులందు జాతరలందు ఒక కులకక్షివారి వీధుల నుండి రెండవక క్షి కులములవా రూరేగింపులు చేయకూడదను కులకట్టులు నిషేధములు అనాదిసిద్ధము నుండి తగవులకును దెబ్బలాటలకును కారణ మగుచుండెను. పెండ్లిండ్లలో మహానాటి వారిలో మాలలు గుఱ్ఱము నెక్కి 'యూ రేగుటకు కొన్ని గ్రామములం దభ్యంతర మం డెను. తక్కినవారిలో ఆయా కులముల తారతమ్యములను బట్టి పల్లకీలు మొదలైనవి యెక్కి భజంత్రీలు మేళతాళములతో నూరేగినచో నెడమకులములవా రభ్యంతర పెట్టకుండిరి. ఇంకను చిత్ర చిత్రములైన యాచారాలుండెను. ఇవి మిరినట్లయితే రెండనవాకు ఆటంక పరచుచుండేవారు. చాలా కాలమువరకు నింగ్లీషు కుంపినీ పభు త్వము వారీ కులమర్యాదలను కాపాడుచునే యుండిరి. సివిలు క్రిమినలుకోర్టు లీ తగ వులతో నిండుచుండెను. దేశము తెలుగుమారిన తరువాత రోడ్లు మొదలగు బహిరంగ స్థలములలో నందరికిని సమానమైన హక్కులు కల వను సిద్ధాంతము స్థాపింపబడినది. చెన్న పట్టణమున 1652, 1707, 1716 సంవత్సరములం దిట్టి తగువులు వచ్చినట్లు వారి రికార్డులలో నే వివరింపబడియున్నది. ఈ రెండుకులముల వారికి పెద్ద నాయకుని పేట ముత్యాల పేటలలో, ప్రత్యేక వీదు లేర్పాటు చేయబడెను, కుంపినీ

[పుట 428]
శీ యాత్ర చ రిత్ర విూద యీ స్థలమును యింగిలీషువారు స్వాధీనము చేసుకున్నారు. ౧౭౮ సంవత్సరములో కలాపన పొసగి జగదీశ్వరుని కటాక్షముచేత పాంసు దఁడు పరారి అయిపోయినది. అది మొదలుగా ఆరికాటి నవా బును విహితపరుచుకుని క్షేమముగా కాలము తోయుచుండగా ౧౭౬౭ సంవత్సరము మొదలు ౧బాణ సంవత్సరమువరకు హయిదరుతో నవాబు నిమి త్తము పోరవలశి వచ్చినది. అది మొదలు యధార్ద్రమముగా ఆరి కాటిన వాబు రాజ్యమంతా యింగిలీషు వారి అధీనమయి వుత్తరము గంజాం మొదలు దక్షిణము తిన్నెవల్లి శ్రీమవరకున్ను తూర్పుసముద్రము మొదలు పశ్చిమసముద్రము వరకున్ను యేకచక్రాధిపత్యముగా యీ చెన్న పట్టణమును రాజధాని చేసుకుని కుంఫిణీ వారు యేలుతూ వున్నారు. యీ రాజధానికింద యిప్పుడు వుండే జిల్లాలు యిరువై వొకటి. యింత భూమిమధ్యే మయి సూరు మళయాళము కొచ్చి యీ దేశముల రాజులుతప్ప కొదవ అందరు జమీజ్ దారి పాయాకలవారు గాని యుద్ధ సన్నద్ధులు కాగల భూపతులు వొక్కడున్ను లేడు. యీ చెన్నపట్టణము కొడి (జండా) కింద యిప్పుడు సాలుకు సుమారు ఒకటింకాలు కోటివరహాలు వసూలవుతున్నవి. ఖరుచులు అప్పు లకు యిచ్చేవడ్డి సహాగా వసూలుకు యెక్కువగాని తక్కువలేదు. యీ చెన్న పట్టణము కొడికింద కుంఫిణీవారి అప్పు సుమారు రెండుకోట్లవర హాలు వుండును. స్థావరజంగమ రూపమైనస్థితి మూడుకోట్ల వరహాలు వుండునని తోచుచున్నది. దండు గం వేలమంది ఫౌజువున్నది. యీ చెన్నపట్టణపు బ స్తీకి "మూడుపక్కలా షహరు (పానా) గోడ పెట్టివున్నది. తూర్పుపక్క సముద్రమేగాని గోడలేదు. బ స్తీకో సెడు దూరము చచ్చా కముగా వున్నది. బ స్తీకి కోసెడు దూరములో దక్షిణపక్క యుద్ధ సన్నద్ధమయిన కోట సముద్రము వారగా కట్టివున్నారు. వుత్తరపక్క సము డ్రముగట్టున యెగుమతి దిగుమతు లయ్యే రేవు సరుకు వేసేకొట్లున్ను కట్టి వున్నవి. ఈ చెన్న పట్నానికంతా పాపంవీధి శాలవీధి ఈ రెండున్ను విశాలమైనవి. నిండా కుసంధి అయిన వీధులు కావు. యిండ్లకు రెండు విధాల పన్ను రూకలు తీసుకుని వీధులు వూడ్చి మరమత్తు చేసి ఠాణాలు


---


<a id='chapter-22'></a>

# ఇరువదిరెండవ ప్రకరణము: శ్రీ పురుషోత్తమ క్షేత్రము - పూరీ జగన్నాథ దర్శనము

**పూరీ, జగన్నాథ-బలభద్ర-సుభద్రల దర్శనం, రథయాత్ర విశేషాలు, మహాపస్రాదం**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** శ్రీక్షేత్ర పూరీ ప్రవేశం, బడదండ, సింహద్వారం, శ్రీ జగన్నాథ దేవాలయ దర్శనం, జగన్నాథ, బలభద్ర, సుభద్రల దివ్యమంగళ రూపాలు, కులమత భేదాలు లేని జగన్నాథ మహాపస్రాద వైభవం, సముద్ర స్నానం (స్వర్గద్వార్), శంకరాచార్య గోవర్ధన మఠం.

[పుట 429]
వుంచి కుంఫిణీవారు కావలి కాస్తూవుంటారు. యిండ్లు తలవాకిలి తిన్నెలు పందిళ్ళు బయిటికి అలంకారముగానున్నూ లోపల కలకొద్దిలో ఘాలికి అడ్డులేకుండా 'కట్టియున్నారు. పది దేవాలయముల దాకా యున్నవి. అందులో విభవముగా ప్రతి సంవత్సరము బ్రహో వాలు జరుగుతూ వుంచున్నవి. వర సముద్రముగుండా వచ్చేపొయ్యే సరుకులకు తిరువసుంకము తీశే నిమిత్తము సముద్రతీరమందు కష్టంహవును అని వొక కచ్చేరివున్నది. గట్టున వచ్చేపొయ్యే సరుకులకు తిరువ తియ్యడానకు పడమటిపక్క లాండు కష్టంహవును అని వొక కచ్చేరి కట్టివున్నది. మిగిలిన కచ్చే రీలు కొన్ని రేవులోనున్ను, కొన్ని కోటలోనున్ను, కొన్ని బయట తోటలలోనున్ను చేయుచూ వుంటారు. సర్వాధికారియైన గౌనరుయిల్లు ఆరి కాటిన వాబు యిల్లున్ను కోటకు దక్షిణభాగ మందు పావుకోసు దూరములో తిరువళి క్కేణి అనే వుపగామములో వున్నవి. జాతులు వాండ్లందరు బస్తీకి దక్షిణము ఆమడ దూరములో వుండే పరంగికొండ వరకు పడమర మూడుకోసుల దూరములో వుండే పెరుంబూరి కున్ను సుందరమయిన తోటలు వేసి బంగాళాలు, యిండ్లు కట్టుకుని వున్నారు. బస్తీ లోపలవుండే హిందువుల యిండ్లలో అయ్యాపిళ్ల యిల్లు పెద్దది. కోటలోపల వుండే యిండ్లలో వాడలకు తెలిశే నిమిత్తము రాత్రిళ్లు దీపము పెట్టే యెక్కీసు చెంజియిల్లు పెద్దది. బయిటవుండే జాతుల వాండ్లు మిద్దెలలో మురాతు (. ) కట్టిన యిల్లు పెద్దది. బస్తీకి దక్షిణము తిరువళిక్కేణి, మయిలాపూరు, తిరువ టేశ్వ రుని పేట మొదలయిన కొన్ని వుపగ్రామాలు వున్నవి. పడమటిపక్క చూళ పొరిశపాక, కోమ లేశ కోమ లేశ్వరునిగుడి యివి మొదలయిన కొన్ని గ్రామాదు లున్నవి. వుత్తరభాగమందు చాకలపేట, రాయపురము, తండయారు వేడు మొదలయిన కొన్ని గ్రామాలు వున్నవి. బస్తీలో వుండే హిందువులు అందరు వుత్తరభాగమందు తిరువట్టూరి వరకు ఆరామక్షేత్రాలు ఖేటాగా యేర్పరచుకొని విలాసకాలముల యందు అక్కడికి వెళ్లి విహరిస్తూ వుంటారు. కోమలేశ్వరుని గుడివద్ద వొక చిన్న యేరు ప్రవహింపుచున్నది. దక్షిణపక్క మయిలా పూరు

[పుట 430]
శాశీయాత్ర చరిత్ర చెరువు కట్టివున్నది. పడమటిపక్క లుంగంబాక చెరువు కట్టియున్నది. వుతరపక్క పతి తోటలలో తటాకాలు, దొరువులు తొవ్వివున్నారు. అందులో జగదీశ్వరుని కటాక్షముచేత మంచినీళ్లు కలిగివున్న వి. సమస్త ద్వీపాంతరాల పదాథా౯లు కలవు, పనివాండ్లు సహా అమితముగా కలరు. అయితే జనసమ్మదముచేత భూమి ఆరోగ్యమయినది కాదు. వుష్ణవాయువు భూమి. సంకలిత రోగాలు ప్రాప్తిస్తూ వస్తున్నవి. కాల నియమాలు లేకుండా కాయగూరలు, ఫలాదులు, పుష్పాదులు అమిత ముగా దొరుకుచున్నవి. గారు. యిక్కడివారి ప్రకృతులు ఉపాయవేత్తలుగాని సాహనులు విడాంధ్రకణాటక దేశాలమధ్యే యీ ప్రదేశము వుండుటచేత బాల్యా చారభ్య దేశ్యములయిన ఆ మూడు భాషలున్ను ముందు దొరతనము చేసిన వారి తురక భాష, యిప్పుడు దొరతనము చేసే యింగిలీషువారి భాషయున్నూ నోట నానడముచేతనున్ను, పదా థజాములుగా కొన్ని సంస్కృతవాక్యాలు అభ్యసించుటచేతనున్ను యిక్కడి వారి వుచ్చారణ స్ఫుటముగా వుంటూ వచ్చుచున్నది. యిక్కడి స్త్రీలు గర్విష్ఠులుగానున్ను, పురుషులపట్ల నిండా చొరవ చేసు కోగలవారుగానున్ను అగుపడుతారు. అయితే వస్త్రాభరణప్రియులే గాని నైజగుణమయిన సాహసము నిండా కలవారుగా తోచలేదు. యిక్కడి భూమి సారవత్తు కాకపోయినా లోకులు చేసే కృషి వల్ల ఫలకారిగా వున్నది. వృగాదులు పుష్టికలవి కాకపోయినప్పటికిన్ని యిక్కడ సమస్తదేశపు వృక్షాదులున్ను కలవు. సమస్తజాతుల పుష్పా దులు చూడవచ్చును. యిక్కడివారు చాలా మూర వెడల్పుకలబట్టలు కట్టుతారు. యధోచితము యిక్కడివారు శ్రమకారులుగానున్ను, దేవ బ్రాహ్మణ విశ్వాసము కలవారుగానున్ను వుంటారు. యిక్కడి హిందు వులకు పూర్వపు పురోవృద్ధి లేకపోయినప్పటికిన్ని ముందర చెందిన వాసనను ప్రయాసమీద కాపాడుకుంటూ వస్తారు. జాతుల వారి జన బాహుళ్యము, వారి విభవముతో స్త్రీ పురుష సల్లాపాలు చూడ

[పుట 431]
లోను వలిస్తే ప్రతిదినము సాయంకాలమందు పరంగికొండ శాల సముద్రము వద్ది వాడ రేవుశాల లోనున్ను నిలిస్తే వారందరు వాహన విశేషాలు యెక్కి వస్తారు గనుక చూచి ఆనందించ వచ్చును. యిట్టి దొర తనములో జగదీశ్వరుడు నావంశపరంపరగా జీవనము కలగ చేసి నన్ను వుంచియున్నాడు. కాశీయాత్ర చరిత్ర సంపూణమైనది. 15 1 50 పరంగికొండ అనగా సెంట్ తామస్ మౌంటు. 'శాల' యనగా బాటకిరు ప్ర్రక్కల నీడకొరకు వేయు చెట్లవరుస, ఆకాలమున మౌంటు రోడ్డులో కోటదగ్గర ' నుండి సెంట్' తామసమౌంటుకు పోవు దారిలో 5 మైళ్ళ దూరమన కారన్ వాలీసు స్మారక చిహ్నము వరకు బాట విశాల మైనును పైయుండెను. దానికి రెండుపక్కల మట్టి చెట్లు ఇతరవృక్షములు వరుసుగానుండెను. ఇంగ్లీషు స్త్రీ పురుషులు సాయంకాల మా స్మారక చిహ్నము వరకు పల్లకీలలోను బండ్లలోను పోయి అక్కడ నేడు బీచి లోవ లెనే సరససల్లాపములతో విహరించుచుండిరి. ఇట్లే వాడరేవు అనగా హార్బరు వద్దను నీడ కొరకు చెట్లు వరుసగా పెంచియుండిరి. ఇదియే వాడరేవు శాల,

[పుట 432]
 త్ర అనుబంధము సంపాదకుడు దిగవల్లి వేంకట శివరావు బె బెజవాడ

[పుట 433]
" విషయములు: కాశీయాత్ర చరిత్ర అనుబంధము సూచిక: 1 సౌరమానము, చాంద్రమానము, బార్హస్పత్యమానము, 2 సవరణల పట్టిక పుటలు అధిక క్షయ మాసాలు లి చెన్న పట్టణ ప్ర్రాచ్యలిఖితపుస్తక భాండాగారములో వున్న కాశీయాత్ర చరిత్ర అసలు గ్రంథం వ్రాతపతి - మచ్చుపుటలు ప 4 కాశీయాత్ర చరిత్రలోని కొన్ని పదములు అర్థములు 5. అకారాది విషయసూచిక కృతజ్ఞత ఈ గ్రంథప్రకటనకు అనేక అంతరాయాలు కలిగినప్పటికీ, పరమేశ్వరుని అనుగ్రహంవల్లను, మిత్రుల తోడ్పాటువల్లను, ఇది నిర్వ హింపగలిగాను. ఈకార్యంలో బ్రహ్మశ్రీ శతావధాని వేలూరి శివ రామశాస్త్రులుగారు, శ్రీ చెరుకుపల్లి వేంకటప్పయ్యగారు, శ్రీ గంట సాల సీతారామశర్మగారు, శ్రీ చల్లా జగన్నాధంగారు, శ్రీ కుందా నరసింహమూర్తిగారు మొదలైన నా మిత్రులు చాలా శ్రద్ధ తీసుకుని నా కనేక విధాలుగా తోడ్పడ్డారు. శ్రీ శాస్త్రులవారు తమ ఆరోగ్యం శ్రీశా సరిగ్గా లేనప్పటికీ పుస్తకాన్ని జాగ్రత్తగా పరిశోధించి కొన్ని ప్రయో గాలకు అవసరమైన అర్థాలు వ్రాసి యివ్వడమేగాక అకారాది విషయ సూచికనుకూడా సరిచూసి కొన్ని సంగతులు చేర్చారు. వీరందరికీ కృతజ్ఞుడను. దిగవల్లి వేంకటశివరావు.

[పుట 434]
ఇది పుస్తకం కాదు! వెలకు దొరకదు!! దిగవల్లి భారతదేశమున టిష్ రాజ్యతంత్రము వేంకటశివరావు " తృతీయ భాగం 1941 సం॥ మార్చి 26 వ తేదీ మొదలు జూలై 9 వ తేది వరకు ఆంధ్ర వార పత్రికలో వారానికి ఆరు ఏడు కలముల చొప్పునను, మార్చీ 1వ తేది మొదలు మే 10 తేదీ వరకు కృష్ణాపత్రికలోనూ, వరసగా ప్రతివారము వ్యాసాలరూపంగా ప్రకటితమైనది. ఇది ఇంకా పుస్తకరూపంగా ప్రకటింపబడలేదు. మీకు కావలిస్తే ఆ సంచికలు తెప్పించుకుని చదివి చూడండి. '

[పుట 435]
చరిత్ర పేరున మన కన్నులు గప్పుతూ బ్రిటిష్ ప్రభువుల యాధిక్యతను మన అల్పత్వమును ప్రకటించుటకు భారత దేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్రమును సమర్ధించుటకు ఏర్పడిన చరిత్ర వాఙ్మయం లోని అసత్యపు వ్రాతల నన్నింటినీ పూర్వ కాలంనాటి ఇంగ్లీషు గ్రంథ క ర్తల నోళ్ళద్వారానే ఖండించి రాజకీయార్థిక రహస్యాలను భేదించి యథార్థ చరిత్రను బయల్పరచ గలిగాను. ఇంకా వివరాలు కావలసిన వారు చదువుకో గలందులకు అసలు గ్రంథాల పేర్లు కూడా అందులో వుదాహరించాను. ఇది నాలు గేళ్ల నుంచీ చేస్తూవున్న పరిశోధన యొక్క ఫలితము. ఆంధ్ర వార పత్రికలోని వ్యాసాల శీర్షికలు చూడండి; • “విస్సన్న చెప్పింది వేదం - విన్సెంటుస్మిత్తు వ్రాసింది చరిత్ర". (ప) చారంలో లేకుండా చేయబడిన పూర్వచరిత్రలు; చరిత్రలో కెక్కకుండా చేయబడిన, ఆంగ్ల యుగంనాటి చరిత్రాం శాలు; నూతనంగా సృష్టింపబడిన పక్షపాతపు చరిత్రలు.) భారతదేశ పారతంత్ర్యము - భారతీయులు దేశాభిమానము. (భారతీయులు బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్య్రానికి సులభంగా లొంగ లేదు - దానికి ఇష్టపడి హర్షించలేదు - నూరేండ్లు పోరాడారు.) • ధరణాకూర్చొనుట - సాత్విక నిరోధము. (1678-82; 1805; 1813-15 సంవత్సరములలో కుంఫిణీ పరి పాలనలో జరిగిన సత్యాగ్రహముల చరిత్ర.) ఇంగ్లీషు దొరతనము యొక్క ప్రత్యక్ష ఫలితాలు. ( భారత దేశ రాజకీయ ఆర్థిక సాంఘిక పరిస్థితులలో మార్పులు,) బిషప్ హెబరుగారి భారత దేశయాత్ర. (1824-26 మధ్య ఆయన చూచిన భారత దేశ స్థితిగతులు.) • కృష్ణాపత్రికలో - “ఇంగ్లీషు చదువుల చరిత్ర.” ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారి కాశీయాత్ర చరిత్ర కాలం నాటి భారత దేశ రాజకీయ, ఆర్థిక సాంఘిక పరిస్థితులను గూర్చిన వివరము లను తెలిసికొన గోరువారు పైన నుదాహరించిన వ్యాసాలను, నేను రచించిన " భారత దేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్రము" అను బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్రను తప్పకుండా చదవాలి.

[పుట 436]
సౌరమాన చాంద్ర మానములు - అధిక క్షయమాసాలు. (వీరాస్వామయ్య గారి గారి జీవితము పుట 8 కాశీయాత్ర చరిత్ర: పుట, అర౨, ౨83) ప్రపంచంలో మనుష్యులందరూ సూర్య చంద్రుల నడకలను బట్టి కాలం లెక్కించుకుంటారు. ఆమావాస్యనుండి అమావాస్యవరకు గాని పౌర్ణమినుండి పౌర్ణమి వరకూ గాని చంద్రుని వృద్ధి క్షయాలు చూసి నెలలు లెక్క పెట్టుకుంటారు. ఇలాంటి నెలలో రమారమి 297 రోజులు వుంటాయి. అలాగే సూర్యుడి నడక వల్ల కలిగేఋతువు పోయి ఆది మళ్ళీ రాగానే ఒక సంవత్సరమైనదని వ్యవహరించు కుంటారు. సూర్యుడు ఆకాశ చక్రంలో మేషాది పండ్రెండు రాసులూ తిరిగి రావడానికి 365 రోజుల 6 గంటల 12 నిముషాలు 30 సెకనులు పడుతుంది. 12 చాంద్రమాన మాసాలూ కలిసి 354 రోజుల 8 గంటల 48 నిముషాల 34 సెక్షనులు మాత్రమే ఆవుతాయి. సూర్యు డొక రాసినుంచి ఇంకొక రాసిలో ప్రవేశించడానికి సంక్రాంతి అంటారు. దానికి పట్టేకాలాన్నే మాసంగా లెక్క పెట్టుకుంటే ఒక నెలలో 29 లేక 30 రోజులు ఇంకొక నెలలో 31 రోజులు వుంటూవుంటాయి. అలాంటి 12 నెలల సౌరసంవత్స రానికి రోజులు 365] ఆవుతాయి. ఇలాంటి పండ్రెండు సంక్రాంతులను బట్టి ఏర్ప డిన 12 మాసాలకూ మేషాది 12 రాసుల పేళ్ళు చైత్ర వైశాఖాది 12 పేర్లుకూడా వ్యవహారంలో వున్నాయి. ఈ పద్ధతికే సౌరమానం అని అంటారు. ఇది ఆరవదేశంలోను మళయాళ దేశంలోనూ బంగాళా దేశంలోను వాడుకలో నుంది. స్క్రీస్తుశకంలో ఇంగ్లీషువారు వాడేమాసాలు కూడా సౌరమానమాసాలే. తుర కలు కేవలమూ నెలబాలుణ్ణి చూసి లెక్క పెట్టే చాంద్రమానమాసాలే వాడుకుంటారు. సౌరమాన సంవత్సరం కన్న చాంద్రమాన సంవత్సరం చిన్నదిఅవడంవల్ల వారి పండుగలు కొన్నాళ్ళవరకూ ఒక ఋతువులోను కొన్నాళ్ల తరువాత యింకొక ఋతువులోనూ వస్తూవుంటాయి. పైన చెప్పినట్లు చంద్రసూర్యుల గమనాన్ని బట్టి గాక బృహస్పతి గమ న్ని బట్టి కాలం లెక్కించుకునే బార్హస్పత్యమానం అనేది ఒకటి ఉత్తర హిందూ స్థానంలో మగధదేశము మొదలైనచోట్లను ఓడ దేశంలోను వాడుకలో ఈ మాసంలో సంవత్సరానికి రమారమి 360 రోజులే వుంటాయి. వున్నది. మన ఆంధ్రదేశంలోను మహారాష్ట్ర కర్ణాటక దేశాలలోను చాంద్రమానమే వాడుకలో వున్నది. చాంద్రమాసం శుద్ధ పాడ్యమితోను సౌరమాన మాసం సంక్రాంతితోను ఆరంభం అవడంవల్లను ఒకే పేరుగల మేష లేక చైత్రమాసం యొక్క వ్యాప్తి సౌరచాంద్రమానాల నుబట్టి తేడా వున్నందువల్లను యీ రెండు మానాలని బట్టి ఏర్పరచిన పర్వదినాలకు, సంబంధం లేకుండా పోతుందని మన జ్యోతిష్కులు చాంద్రమానాన్ని సౌరమానానికి లంకెవేసి మన సంవత్సరాదిని సౌరమాన సంవత్స రానికి సాధ్యమైనంత దగ్గరలో వుంచడానికి ప్రయత్నించారు. చాంద్రమాన మాసా లకు కూడా సంక్రాంతులను బట్టే పేర్లు పెట్టారు. ఉదాహరణానికి సౌరమానం మేష మాసం మన చైత్రమున్నూ వృషభమాసం వైశాఖమున్నూ అవుతాయి. పై వుద్దేశంతో మన పంచాంగాలలో తిథి వార నక్షత్రాదులను కూడా ఇలాగే సరిపుచ్చారు. అమావాస్యనాడు సూర్యచంద్రులు కలిసియుంటారు. చంద్రుడు రోజుకు రమారమి

[పుట 437]
13 అంశలు (డిగ్రీలు) నడుస్తాడు. సూర్యుడు ఒక అంశ మాత్రమే నడుస్తాడు. అందువల్ల వీరిద్దరికీ 59 గడియల 4 విగడియలలో, (237 గంటలలో) 12 ఆంశల ఆంతరం కలుగుతుంది. ఈ అంతరం వల్లనే ఒక తిథి ఏర్పడుతుంది. ఇలాంటి 30 తిథుల కొక చాంద్రమాసం అవుతుంది. అయితే చాంద్రమాన సంవత్సరంలో తిధులు 360 వున్నా రోజులు 354 మాత్రమే గనక తిథులు వృద్ధిక్షయం చెంది 6 రోజులు తగ్గు తాయి. సూర్యచంద్రుల నడకలలో తేడాలవల్ల ఒకతిథివ్యా ప్తి ఒకప్పుడు 65 గడి యలు ఇంకొకప్పుడు 53 గడియలూ వుంటుంది. ఇలాగ మొత్తం మీద చాంద్రమాన సంవత్సరంలో 13 క్షయ తిథులూ 7 వృద్ధి తిథులూ వుంటాయి, ఇంక నక్షత్రాల సంగతికూడా ఇంతే. మొత్తంమీద చంద్రుడు రోజు రో నక్షత్రంలో వుంటాడుగనుక నక్షత్రమాసంలో 27 రోజులు పైచిల్లర వుంటాయి. తీథులలాగ నే కొన్ని నక్షత్రాల వ్యాప్తి వృద్ధీ కొన్నింటిది క్షయమూ చెందుతుంది. నే వారానికి 7 రోజులే వుంటాయి గాని పక్షంలో మాత్రం ఒక్కొకప్పుడు 13 రోజులు ఒక్కొకప్పుడు 14 రోజులు, 16 రోజులుకూడా వుంటాయి. పైన చెప్పినట్లు చాంద్రమానాన్ని సౌరమానంతో సరిపుచ్చడంలో రమా రమి మూడు సంవత్సరాల కొకమాటు చాంద్రమాన సంవత్సరంలో 13 నెలలు ఏర్ప రచ వలసి వస్తూ వుంటుంది. దానికే అధికమాసమంటారు. ఏ మాసం ఆధికమాసంగా నిర్ణయించడం అనే విషయంలో కూడా సంక్రాంతినే లక్ష్యంగా తీసుకుంటారు. సూర్యచంద్రుల గమనాలను బట్టి చాంద్రమాసం చిన్నదిన్నీ సౌరమాసం పెద్దదిన్నీ అయినప్పుడు ఆచాంద్రమాసంలో సంక్రాంతివుండదు. ఆ మాసాన్ని అధికమాసంగా నిర్ణయిస్తారు. చాంద్రమాసము పెద్దదిన్నీ సౌరమాసము చిన్న దిన్నీ అయినప్పుడు ఆ చాంద్రమాసంలో సూర్యుడు ఒక రాసి దాటి యింకొక రాసిలోనికి పోయి మళ్లీ దానిని కూడా దాటి మూడవరాసిలోనికి పోతాడు. ఒకేచాంద్రమాసంలో ఇలాగ రెండు సంక్రాంతులు కలగడంవల్ల అమాసానికి రెండు పేళ్ళు పెట్టవలసి వస్తుంది. అందు చేత ఆ సంవత్సరంలో ఒక నెలను అణిచివేస్తారు. దానికే క్షయమాసమంటారు. అప్పుడు 11 నెలలే వుండవలసిందే గాని క్షయమాసం వచ్చిన సంవత్సరంలో తప్పకుండా ఆధిక మాసంకూడా ' వస్తూవుంటుంది గనుక ఆ సంవత్సరంలో కూడా సరిగ్గా 12 నెలలు వుంటాయి. క్షయమాసాలు చాలా అరుదుగావస్తాయి. నూరు సంవత్సరాలలో ఒకటి రెండు క్షయ మాసాలు వస్తాయి. శాలివాహన శకము 1744 వ సంవత్సరము (క్రీ. శ. 1822–23) చిత్రభాను నామ సంవత్సరంలో ఆశ్వయుజం అధికమాసంగాను పుష్య మాసం. క్షయమాసంగానూ వచ్చాయి. మళ్ళీ (1963-64) శోభకృతు సంవత్సరంలో పుష్యము క్షయమాసంగాను అశ్వీజము ఆధికమాసంగాను వస్తాయి. ఎప్పుడువచ్చి నా క్షయమాసం మార్గశీర్ష పౌష మాఘ మాసాలలో నే వస్తాయి. ఎందుచేతనంటే ఈ చాంద్రమాసాలకు 29 దినముల వ్యాప్తిగల సౌరమాసములతో సంబంధం వున్నది. . చూడు: ఆంధ్రవిజ్ఞాన సర్వస్వఁలో కొమఱ్ఱాజు లక్ష్మణరావు పంతులుగారు వ్రాసిన “ఆధిక మాసం” అనే వ్యాసము; లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళిలో 'పంచాంగము ' అనేవ్యాసము,

[పుట 438]
ఇది మామూలు తప్పొప్పుల పట్టిక కాదు. ఇందులోని సవరణలు చాలావరకు పాతకూర్పులోని వర్ణక్రమానికి భిన్నంగా యీ కూర్పులో వ్రాయబడి అచ్చుపడ్డ బాపతు వే. కొన్ని మాత్రం పొరబాటున వదలి పెట్టిన. మాటలు, వాక్యాలూ వున్నాయి. వీటిని సవరించుకోవలెను. కాశీయాత్ర చరిత్ర - సవరణల పట్టిక పుట. ర పంక్తి. తప్పు. 11 నెలలే వుంటాయి ఒప్పు. అధికమాసంతో శ పూర్తి ప్ర్రవతి౯ంపుచు బదల మరణాంతరము వీధితః మాగము 12 నెలలు అవుతాయి. పూతికా ప్రవర్తింపుచు బీదల మరణానంతరము తధితం మాగ౯ ము కాశీయాత్ర చరిత్ర మూలగ్రంధములో ౧ శీర్షికలో కాశీయాత్ర (తక్కిన చోట్ల యీ తలిజ చాట ఆమడదూరము కాశియాత్ర ప్రకారమే దిద్దు కొనవ లెను.) అ ఆమడదూరము తరి భాట పుట, పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు. (శ్రీనివాసపిళ్లగారి పీఠికలో ) కాశీ, సరస్వతి, - ప్రయాగ ప్రయాగ, కాశి, సరస్వతి, షహరుల వివరణ పట్టికలో ౧౩. పట్నా ౨౧ 9 పట్నా రూః వీరాస్వామయ్యగారి జీవితము హవు(సులు) యేజన్సీలు హవును ఆపు యేజన్సీలు వ్యా(సంగము) సుప్రీంకోర్టు." ౧ర ఆడినమాట 360 దినములు 361దిన ముల 11గడియలు అధిక క్షయ తిధుల వ్యాపారము సూక్స్ట్రీంకోర్టు " ఆడినమాటను 354 దినముల 9 గంటలు 360 దినములు క యతిధులు; వృద్ధితిధుల

[పుట 439]
అర యే ఫ౯రచు వారిది భాట యేర్పరచు -పుట. పంక్తి. తప్పు ఒప్పు. ఇవి రూపాంతరాలు, చూడు: బ్రౌణ్య నిగంటువు] [ఇవి బ్రాహ్మణులకు బ్రాహ్మణులకు '(౧౨౬ పుటవరకూ అన్నీ ఈలాగే దిద్దుకోవ లెను) వడమాల వేట నడచుట బాట " వడమాల పేట చుట రామస్వాడిగుడి యేర్పరచి చెప్పించు సాహుకారు భాట " రామస్వామిగుడి యేప౯రచి చెప్పింపు పుట. పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు [ఈ రెండూ వాడుక భాషలో రూపాంతరాలు] బాట గారిది బాట భాట ".:8? ల " ౧ ర సాహు కాలు౯ పానాహ౯ ము దేవ పొనారము దేశ ధమ ధర్మ సంపూణ కలకటలు నిర్భయము దొరకున బాట గాడు రమణియ్య సంప్ర ణ కలక టరు నిభ౯యము దొరుకును - భాట గారు రమణీయ ఖచుకో బ్రంహోత్సవము జిలాలో కొఠములు తినె యాత్మకూరు ఖర్చు బ్రహ్మోత్సవము జిల్లాతో కొఠములు యా యాత్రృకూర యా తీసి యాత్మకూరు పర్వతము [తక్కినచోట్ల ఈ ప్ర కార మే దిద్దుకోవలెను.] ఆరురి ౧ వ తేది మార్చి సవారీ నాగులోటిలో ౧౯౨౦ వారిం జూడ గంటల దట్టమయిన ఆగు౯రి ౧ తేది మా చి౯ సహరీలు ఆ నాగులోటిలో వారిని చూడ గంటల దట్టయిన

[పుట 440]
పుట, పంక్తి.. తప్పు. కూర్చుండి తడిక గంటలకు మెట్లు ఒప్పు. కూచు౯ ౦డి తడి కె గంటలకు మెట పయణంతము [తక్కినచోట్ల ఈ లాగే దిద్దుకోవలెను] పర్వతము పర్యంతి ము పంక్తి. పుట. 3 తప్పు. మార్చడము ప్ర్రక్కలా ఒక చోళ పురము కొంతదూరంలో ఒప్పు. మాచ౯డము -పక్కలా నొక చోళీ పురము కొంత కొంత దూరంలో మమోజి పేట గంటలకు దశ౯ నము. పవజాతము అర 9x1 దర్శనము మహిషాసుర అర వర్తమానము అడుగడుగునకు కొంటేగాని ఆరికె తీగ 35 కింద నేర్పరచిన [ఈ రెండూ రూపాంతరాలు. కొండకింద నున్ను ౨) చావళ్ళు మహిషాసురుని వత మానము చూడు: (బ్రౌణ్యనిగంటువు] ౧, 3 20 పవతమయము పవక్షాతములను పత జలచల యడవి దొరకును సర్వజన Q8 కలిగిన అడుగడుగుకు జాగీరు కొంటే నేగాని చేర్చి అరికె తీ ధ కింద సరాళ కొండకింద నున్నది. చావిళ్ళు నిర్భయము ఆ షాపురము దారిని సాహుకార వర్తకులు మనోజీ పేట గంటకు పర్వతమయము పర్వతములను పర్వత కలిసిన ఆ జాగీరు చేచి జడచల౯ యడివి దొరుకును నిభయము ఆ షాపురము దారి సాహుకాల౯ వతేజకులు సవరణల పట్టిక

[పుట 441]
పుట. పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు. పుట. ప కి. ఖర్చు ఖచు ర వర్తకులు వత కులు ౧ర ఇండ్లు ఇల్లు తక్షాకులు 7 తప్పు. రమణియ్య సద రహి పటేలు నంతటో పయంతము " యెండా ఉదయమున,, ఆయారు 4 అర అజ ≈ 2 వర కులు సందులకు సంది సంచరింపుచున్నవి కున్నూ " ఇంగిలీషు ఎక్కి నడచి ధర్మము వచ్చుచున్నారు వస్తువులు సమ్మత మైన బాట ౯ రూపాయలు అక్కడక్క డికి వుం డే రమణియ్యముగ యడివిభూమి సందుల కుసంది సంచరింపుచు నుంచున్న వి డిలీ కున్ను. " ఇంగ్లీషు ఎక్కి నడిచి ధమము వచ్చుచున్నాడు వసువులు (?) సంమత మైన ర రర " ర 9 ఆరాధన తెలిసినది పయంతము " ఉదయమున వేరు గాదని రమణియ్య మైన మొక్ ఉదయమున ఒప్పు, రమణీయ సద రహీ పట్టీలు నంతలో పర్యంతము యెండ ఉదయమయిన ఆయూరు ఆరాధనను తెలిసినది పగ్యంతము " ఉదయమయిన వేరేకాదని రమణీయ మైన మొకటి ఉదయమయిన భాట ౭ రూపాయలు అక్కడక్కడి ౧౩. నుండే రమణీయముగా యడివి; భూమి మధ్య మధ్యే ఆర్మూరు ఆమూరు

[పుట 442]
సవరణల పట్టిక పుట. పంక్తి. 8E మధ్య కర తప్పు. ఒప్పు. పుట. పం క్తి. (ఈ రెండూ రూపాంతరాలు) మధ్యే. కత బయలు తప్పు. ఒప్పు. బయిలు తీధ గోదావరి గోదావరీ తరా " గ ప్రతిదినమున్నూ గోదావరి వజాబంది ఇక నున్నూ తమల పాకులున్న వచ్చినట్లయితే వొక్కలు """ ప్రతిదినమున్ను గోదావరీ X3. ౧ర ముషోర్మల్కు రజాబంది ఇక నున్ను తమలపాకుల తోటలున్న వచ్చినట్టయితే వక్కలు పవతము బయలు యడివి పయకాంతము బ్రాంహ్మచారి మధ్య ధనోరా " నిలిచి బయలు పర్వతము బయిలు యడవి పర్యంతము బ్రహ్మ చారి ముషోమ౯ల్కు మధ్యే ధనోరా నిలచి బయిలు పూర పూణ ఉత్తర ప్రత్యుత్తర ప్రత్యుత్తర ర కున్నూ కున్ను x10 . ε 2 గోదావరి గోదావరీ చుట్టున్నూ చుట్టున్ను ఊరుకి. ఊ రూరుకి మున్నూ. వారికి మున్ను వారికి అవి " ఇంగిలీషు కలకటరులు రిసెడెంటు నంతటో. బయలు గటి " యింగిలీషు కాలక్షరులు రిసెడెంటు నంతలో బయిలు ఘటి యున్నవి లు లు యున్నది. గంటలకు బయలు వెళ్లి గంటకు బయిలు వెళ్ళి

[పుట 443]
తప్పు. యుండేటట్లు ఒప్పు. యుం డేటటు ట మారువాడిజాతి చునున్నది పుట. పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు. పుట. పం కి. గంటలకు బయలు వెళ్ళి గంటకు బయిలు వెళి E8 బక్కి బాయి బక్కా బొయి మారుజాతి వారున్నూ. వారున్ను చున్నది మధ్య వారున్నూ బాట రిసె డెంటు నితో వారున్ను భాట రిసై డేంటు మధ్యే చేయించడము దేశానకు లున్నూ అతనితో ఆట్లుగా వున్నది సుతులు రాజవంశము చందా జాతులు రాజువంశము చాందా చేయించడముల పృథివ్య పక్షో అప్పుడు ౧ర ప్రవర్తించి E2 ప్రవృతిజా ఏర్పరచి తెలిసిన ఇంగిలీషు బస్తిగా మంత్రి ప్రపంచంలో మిశ్రమ అ నేక భేదములయి నటయి తెల ట దేశానికి లున్ను ఆటుగాక యున్నది పృథివ్య పేజో అప్పుకు ప్ర్రవతి౯ంచి ప్రవృత్తి ఏప౯ రచి తెలిసిన యింగిలీషు బసీగా ప్రపంచములో మిళ అ నేకములయి నటయి తే పిమ్మట పించట సాహెబు సాహేబు కున్నూ కున్ను దేశో తరము డేలో తర దేశము €3 రాజులకు రాజుకు అర కంటె E8 దోచుచున్నవి దుర్లభము కంటే తోచుచున్న వి దుల౯భము పండు పండు

[పుట 444]
మొదటి తప్పు. ఒప్పు. యెదటి మగురూప దేశముగా గురూపదేశము గా వి (భాతి) విభూతి వేడిగా కడిగా మజిగే మజిగే ఫుట. పంక్తి. (2) ఫుట. 2E తప్పు. యున్నది. గాను, తీర నివ రింప పవజాతము " ల న్నూ లున్నూ పెట్టి, కొట్టి గవనర్ జనరలు " జబ్బల పురిలో ౧ర దొంగల తాళవు రంవి మధ్య ఒప్పు. వున్నది. గానున్ను తీధ నివరింప పర్వతము లున్ను కొటి పెటి లు లు లున్ను గౌనరుజనల్ జబ్బల పూరిలో దొంగలతళావు రంలి జ జ మజిగ మజ్జిగె జ అర వాడి కె వాడికే దారా పుత్రాదులను దారపుత్రాదులను కమర్ కర కర్మ అధీన మై డబ్బల్ అధీను డె డబి సవరణల పట్టిక వాడుకోలో బ పవ నిమల బయలు త్రిమూర్తు కంటే త్రిమూర్తులలో మ ధ్యే వారుడులో బస్తీ పర్వ నిర్మల బయిలు త్రిమూతు కంటే త్రిమూతులలో ౧౩. పలకి చలామణి ధమా౯నికి అం ఆగష్టు అ దండుండే గుహ సలము గుహః ౯ మార్గము పల్లకీ చెలామణి ధర్మానికి ఆగష్టు నెల ౨౧ దండు ఉండే మహాసలము మార్గము జ " ముజుబూతి పొందినవి. " మజు బూతి బొందినవి × ☑

[పుట 445]
పుట. పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు. పుట, పంక్తి' జీర జీణ F3 డనిన్నీ డనిన్ని పరం పరంగా పరంపరగా. యిటువంటివి యిటువంటి పడవలు -తప్పు. బీరకాయిలు గౌనర్ జనరల్. గురకి గంటలకు ఒప్పు. బీరకాయలు గౌ నర్ నల్ గురికి గంటలకు కుంపిణి. కుంఫిణీ యేప౯ రచి యేర్పరచి వద F0 , 20, వడ్ల పు రా౯ ౧౯౨౦౨౧, ౨౨ పవజాతము నర్మద వచ్చిరి వణపు మహిరా మహరా వది మానం మాసం పర్వతము ఈ ఆచార F2 వదలు వచ్చి, వదులు F9 ఘాటులోపల వరకాయ ఘాటులో పలవరకాయ తత్పూవ పు పూవము తత్పూర్వపు F5 పూర్వము అ F3 సాహెబు " ధమము సమీ పవతి పూవణము నిమ౯లము సాహేబు " ధర్మము సమీపవర్తి పూర్వము నిర్మల వ ముసుగు ముసుకు యెపరచి యేర్పరచి యేప౯రచు యేర్పరచు సుందరమయిన ఒక పక్క సుందరమయిన దొరకును దొరుకును సంమృతి సంమ్మ శూదృలు తీచి ౧వ తేది నయ్య గా దేవురి మజిలీవూరు పన తాలు సారవతనయినది ఆచార 'సంమతి శూద్రులు తీర్చి ౧2 తేది నయ్య గాం చెవురి మజిలీ వూరి పర్వతాలు సారవత్తయినది

[పుట 446]
పుట. పంక్తి, తప్పు. ఒప్పు. తగులు చూ ఒకణి తగులు చు . ణ ౧౬వ తేది ఉదయాత్పూవణమే నడివూళ్ళు నిర్మల పవ౯త్రాగ తాళ్వారము న్నూ యేఫ౯రచ నాతు౯పోల్ తొమ్మిదో ఉషకరమయిన యున్నవి. విడచి పోతె థయిర్యము సమీప వతి కలుగ జేసి తత్పూవ తీరాలున్ను పూవీ౯కు లై న నిరయము ఒకణ్ని ౧౬ తేది ఉదయాత్పూర్వ మే నడిమివూళ్ళు నిమల పర్వతాగ్ర తాళ్వారము న్ను యేర్పరచ నారుపోల్ తొంమిదో ఉషకరమయినందున యున్నది. విడిచి పోతే ధైర్యము సమీపవ రి కలుగచేసి తత్పూర్వ తీరాలున్ను పూర్వీకు లైన నిణ౯యము పుట. పంక్తి. తప్పు. సమరులు పూజకు లైన 8 జాగ్రత్త అర ధర్మాని తమ్ముణ్ణి పూనుకొను యిపుడు బయలు ఉదయాత్పూవ౯ ము ౧ర మళ్ళి కమా౯ల ౧౬, ౨౦ కమ ఆర కీర్తనాత్ సుప్రీంకోటు౯ సుప్రీం కమ,,: 1 ఒప్పు. సమధు౯లు పూర్వీకు లైన జాగ్రత ధమా౯న్ని తమ్ముణ్ని పుచ్చుకొను యిప్పుడు బయిలు ఉదయాత్పూర్వము మళీ కర్మాల కరు కర్మ కీత నాత్ కర్మ. సూప్రీంకోర్టు సూప్రీం పర్యంతము పయంతీము కమ కర కర్మ. కర్మాల పారంపర్యము కమాల కమ పారం పయణము కరు

[పుట 447]
ఒప్పు. రూపాయలు మిరిజాపూరి పుట. పంక్తి. తప్పు. పుట, పం కి. తప్పు· రూపాయిల మిరిజావూరి పగలున్నూ పగలున్ను చేసికొని చేసుకొని పగలున్నూ ౧౫ పగలున్ను బ్రాహ్మణులున్నూ బ్రాహ్మణులున్ను బయలు బయిలు పూవ పూర్వ ౨౯ వ తేది తేది. సరకులు సరుకులు జాగ్రత జాగ్రత్త దర, దర్భ చున్నవి. బయలు ౧౨ర యున్నది. వారు తాకి స్త్రీ సూక్త బ్రాహ్మణ పురుషిణి వచ్చి నన్ను ణ వెనక నుచూపు ద భ చున్నది. బయిలు యున్నవి. వారువారు తొకి శి నూక బ్రాహ్మణ పురుషిణ్ని వచ్చిన నన్ను వెనక కనుచూపు 21 పారాకటాయించి కాశీలో జేసినాడు పురుషుణి; అతణి ణ విరాజమాన్యుడు చేస్తు నదులున్నూ ౧ర బ్రాహ్మణులు యెట్లా? కాశిలో విదియ 08 చుటు లు ౧౯౨౦ తీసికొని 03E అజ కట్టి వుంచి ఒప్పు. తెలవారులు నాపొరాతో కూడా నాలుగు పక్కల పారా కటాయించి కాశిలో చేసి నాడు పురుషుణ్ని; అతణ్ని విరాజమానుడు చేస్తూ నదులున్ను బ్రాహ్మణులు యెట్లా కాశికిపోతారోతద్వ త్తుగా యిక్కడికిన్ని రావల సినవారైవున్నా కాశిలో విదియ తిథి ట్టూ తీసుకుని చుట్టూ కట్టి త్రివేణీ సంగమము అవుచు నుం డేటంత దూరా నికి వెదుళ్ళతో చుట్టూ గో డవలె కట్టి వుంచి ౧౨ మంది

[పుట 448]
పుట. పంక్తి. ౨9 తప్పు. యే ప౯ రచి ప్రయా గావళీల ఒప్పు. యేర్పరచి ప్రయాగ వాళీల పుట. పం క్తి. తప్పు. స్వప్రయోజన “కారి బ్రహ్మ వాద రూపాయిలు రూపాయలు ౨), రూపాయిలు మటుకు అ రూపాయిలు తగిలి సౌషవము బయట ఒప్పు, ప్రయోజన కారి బ్రాంహ్మ వాద సౌష్టవము ట బయిట లు నవి. 'నా ప్రయాగ వాళీకి ౧౫౬, వారని వారిని అంతాకూడి ౧౦ రూ 3 వారివద గుణానికి వారివద్ద ఒక పయిఫా పాయలు మటుకు సవరణల పట్టిక 08€ ౧రర న్యూబోటు౯ న్యూబోటు, విత్తము కొద్దీ త్పూవణము ఢిల్లీ ఢిల్లి కమ ద్వారా చాపల్యము బ్రాహ్మణులున్ను వర్తకము భగ త్పాదుల వారు వర్తక గోసాయీలు యావత్తున్నూ వారున్నూ విత్తము కొద్ది త్పూర్వము కమ్ ద్వారా ము అనే చాపల్యము బ్రాహ్మణులున్ను. వత౯ కము భగవత్పాదుల వారు తక యీగోసాయీలు అగి అర 0X18 అ3 0కి ఆవరణకు యావత్తున్ను అలా ఎక్కువ అందరునున్ను వదలిన పూనా మలహల్ • పొయ్యె గుజరీ అయినా తీయనీయకుండా బందోబస్తు చేసుకొని యాత్రకు వచ్చే వారివద్ద గుఱనికి అందరున్ను వదిలిన పునా మలహర్ పొయ్యే గుజరీ ఆ వరణకు యెక్కువ వారున్ను 8, ౬, ౧౨ ఛీడీ ఛడీ వీరిద్ద రిక న్న వీరిద్దరికన్నా ౧ర డబ్బిలలో! డబ్బీ బ్బీలలో

[పుట 449]
శాశీయాత్ర చరిత్ర " పాకము గాజీపూరు పుట.. పం కి. తప్పు.. ఒప్పు. కంటె కంటే ఆరా సర్వోత్కృషుల ప్రమాణ్యము అభిప్రాయం సర్వోత్కృష్టుల ప్ర్రామాణ్యము పూనా ఆపరా పర ఆలా చేసుకొని సంకల్ప మంచి అభిప్రాయం పునా ఆ ప రాపర చేసుకొని యధోచితము నిత్యయాత్ర చేసు గా కొని సంకల్ప పక్వము గాంజీపూరు ఆలి కాతిసుపూరు కాటి సుపూరు ఖుల్ల నున్ను గూడా కూడా చుట్టున్నూ అర అందరున్నూ వేసినాడు అందరున్ను చేసినాడు వుత్పత్యర్థమున్నూ వుత్పత్యర్థమున్ను 9X1 తగినవి రసికుడును ఒప్పుగొన్నారు జననమును తగినది యేం అంత రసికుడున్ను ఆరం మహాలు పుట. పంక్తి. 90E తప్పు. హిందూ చోదితమయిన కర్మములున్ను బయలు ౧ర నివాసుల ర చేరుతున్నవి సామాగ్రీని శోకాలతో. నొక లు ఒప్పు. హిందు చోదితమయిన వర్ణాశ్రమ ధర్మములున్ను తదను సర మైన కర్మములున్ను బయిలు నివాసులకు చేరుతున్నది. సామాగ్రిని శోకాలతో వొక అళి ఖుల్ల సున్ను చుట్టున్ను లు న ఏక మేవా ద్వితీయ్యం ఏక మేవ న ద్వితీయ్యం అభాసముగా నుంచి ముంచిన అభాసముగా నుంచిన్ని ముంచిన యేల అంత మహలు ఒప్పుకొన్నారు యెవరున్నూ యెవరున్ను జననమున్ను ౨రణ కుంఫిణి కుంఫిణీ కొది నూట్కి నూటికి

[పుట 450]
ఫుట. పం కి. తప్పు. ప్ర్రందట ఇండియా. ఒప్పు. పుట. పం కిందట ఇండయా సవరణల పట్టిక అడి 2 2 3 తప్పు. చెట్టుకు దేశ దేశానకు కాలమందున్న జల చరములు స్వభావము చేత అధి కారస్థులున్నూ ఆ చానక్కు కసుబా బస్తీలు జాత్యంతరుల వెనుక వనతి ఒప్పు. చెట్టును లు ప్రతి దేశమునకు కాలమునందున్ను యెం త జలచర దేహములు లేదనిన్ని లేదను స్వభావ మహిమ చేత అధికారస్థులున్ను ఆచానక్కుసుబా బస్తీలు జాత్యంతరాల వెనక అర భాగములుగా ల్యాంజైట్యూడు 'భాగలుగా 9E0 లాంజై ట్యూడు యెంత అరణ ౨ర (లోకా) రాధ్యుడు రెడుసీ (లోకా) రాధ్యుడు రిడు సీ లేడనిన్ని 2 తెలి పే తెలిసే లేడను X3 కనుక దగిన చేసికొంటూ నాటి (సర్వాంత) స్వామి గభ౯ ములో స్త్రీలింగ (సర్వాంతర్యామి గభ౯ ములలో స్త్రీలింగ పుల్లింగ గనుక తగిన చేసుకొంటూ వాటి వున్న వని తాళము నే వాయించి తే అబ బ వసతి పాడేటందుకు అబర 2x శ రెండున్నూ రెండున్ను తన్నే నుండే ఆ యితర గీష్మ చేయుచు చేయడము విధులోలో బాహుళము Å952 చెయ్యడము వీధులలో బాహుళ్యము వున్నదని ౧. ౨ తాళము నేవాయించితే పాడేటట్టుగా తన్నె వుండే యితర. జేయుచు


---


<a id='chapter-23'></a>

# ఇరువదిమూడవ ప్రకరణము: చిలకా సరస్సు & గంజాం నుండి శ్రీకాకుళం

**చిలకా సరస్సు, రంభా, గంజాం, బరంపురం, ఇచ్ఛాపురం, శ్రీకాకుళం అర్సవల్లి**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** చిలకా ఉప్పునీటి సరస్సు దాటుట, రంభా ప్రకృతి శోభ, గంజాం జిల్లా నగరాలు, ఇచ్ఛాపురం, బరంపురం, శ్రీకాకుళం చేరిక, నాగావళి నది, అరసవల్లి సూర్యనారాయణస్వామి దర్శనం, శ్రీకూర్మం కూర్మనాథస్వామి ఆలయం.

[పుట 451]
పుట, ప కి. తప్పు. ఒప్పు. పుట. పంక్తి. ఫరవానా పరవానా మిక్కుటము గా తద్ద్వారా మిక్కటముగా తద్వారా ౨౫ వుదయాత్పూర్యము వుదయాత్పూర్వము సమస్త మయిన సొంతమువలే సమ స్తములయిన సొంతమువలె వీరా యినుప యిన ప నిందింపుచూ నిందింపుచు 33E × కూచుకొంటె కూచుంటే దొరల కేమి? దొరల కేమి 9F9 బయలు బయలు 38F ఆడవి చేదుకో కొని అడివి చేచుకుని చెప్పినట్టు తప్పు. వుండేవి. కోసుకోగానే బాబి. యిండ్లునున్న వి ప్రసిద్ధి వేగ వాగున్నది బహుదూరము. క్రింద పడివున్నా ప్రొవిశయాల్ చార్లీగ ఫిరిల్ బౌను 3౫౧ ౧౩౧8 గవర్న మెంటు వుద్యో గాలు చేసినకుటుం బాన్ని 0F చెప్పినట్లు 30° కిరాత కిరాతు నివేద నివేదన మెత్తల మె త్తలు 24 వ్యవహారాలు ఒప్పు. వుం డేవి పోసుకోగానే బావి యిండ్లున్నున్నవి ప్రసిద్ది. దెగ వాగు వున్నది బహుదూరము కింద పడివున్నా (రు.) ప్రొవిశయాల్ చార్లెస్ ఫిలిప్ బ్రౌను (గవర్న మెంటు వుద్యో గాలు చేసినకుటుంబాన్ని) (వీరాస్వామయ్యగారు బ్రౌను గారికి వ్రాసిన లేఖలో) వ్యవహారాలు, ప్రభుత్వాలు

[పుట 452]
ఏనుగు ల విరాస్వామయ్యగా 8 అసలు గ్రంథం - వ్రాతప్రతి మచ్చుపు ట లు ట చెన్న పట్టణం గవర్న మెంటు ఓరియంటల్ మాన్యూస్క్రిప్ట్సు లైబ్రరీలో వున్న సెం1407 రు కాశీయాత్ర చరిత్ర వ్రాతపతి, 1832 లో బందరు జిల్లాజడ్జి గా వుండిన సీ. పీ. బ్రౌను దొరగారికి, ఈ గ్రంథకర్తవీరాస్వామయ్య గారు వ్రాయించి పంపిన అసలు పుస్తకమే. ఇది 12 అంగుళముల నిలువు రిప్లై ఆం॥ వెడల్పు గల ఆరరావులకు రెండు పక్కలా పుటకు 21 పంక్తుల చొప్పున మంచి దస్తూరీతో తప్పులు లేకుండా వ్రాయ బడిన 490 పుటల గ్రంథం, శైథిల్యము, గ్రంథ పాతములు లేవు. సమగ్రమైనది. సంక్షిప్త పరచ బడిన ఇంకొక ప్రతి తమవద్ద నున్నదనిన్నీ 1838 లో అచ్చు పడిన గ్రంథం ఇంకా సంక్షిప్తమైనదనిన్నీ ఇదే అన్నిటికంటే మేలైన ప్రతి ఆనిన్నీ బ్రౌను గారు గారు దీని పైన 1839 లో రిమార్కు వాసి యున్నారు. ఈ ఆసలు గ్రంథానికీ ఆచ్చుపుస్తకానికీ భాషలో కూడా తేడాలు కనబడుతూ వున్నవి. అసలు గ్రంథం యొక్క రచన ఎలా వుంటుందో తెలియగలందులకు మచ్చుకు కొన్ని భాగాలను ఇక్కడ వుదాహరిస్తున్నాను. నివా వీరాస్వామయ్యగారు దినచర్యగాను, తమ మిత్రులైన కోమలేశ్వరపురం శ్రీని వాసవీళ్ల గారికి జాబులుగాను వ్రాసిన కాశీయాత్ర చరిత్ర గ్రంథరూపంగా ఎలా కూర్చబడిందీ, దానిని అచ్చువేయడంలో అ గ్రంథాన్ని ఎలా తగ్గించినదీ, ఎలాగ మార్చినదీ కూడా ఈ వ్రాతప్రతివల్ల తెలుస్తుంది. 'వుప్పుకాలువకు వారధి కట్టి వుంన్నది, దాటి రావలశ్నిది; దోవలో కొరతలేరు దాటవల శినది,' అనే మొద లైన సూచనలు వీరాస్వామయ్య గారు ఆసలు జాబులలో మిత్రునికి వ్రాసిన బాపతువే, వ్రాతపతిలోని భాషకూడా చాలావరకు మామూలుగా జాబులలో ప్ర్రానే వాడుక భాష గా నే వున్నది. ఇప్పటి వాడుక భాషకూ ఆ కాలంనాటి భాషకూ గల తేడాలు కూడా దీనివల్ల తెలుస్తాయి. ముఖ్యంగా వర్ణక్రమంలోని విశేషాలు గమనించ తగినవి. ఉ॥ బ్రాహ్మణులు, చన్నపట్నము, వుంన్న వి, లింగ్డము, తండయారు వేడు, బండ్డి, మొదలైనవి. కొ, కో, గొ, గో, దొ, థో మొదలైన ఆక్షరాలకు ఏత్వమిచ్చి కొమ్ము, కొమ్ముకు దీర్ఘము ఇచ్చి ఓ కారముగా వ్రాసే పద్ధతి, ఇప్పుడు అచ్చులక్ష రాలలో దొరకడం లేదు. ఇంకా చాలా విశేషాలున్నవి చూడండి. గా ఈ వాతిస్త్రతిలోని భాగములువ్రాసుకొనుట కనుజ్ఞ నిచ్చిన ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండా గారాధి కారులకు కృతజ్ఞుడను. బెజవాడ, దిగవల్లి వేంకటశివరావు.

[పుట 453]
యిదీ ఏనుగుల వీరాస్వామి అల్లించిన కాశీయాత్రచరిత్ర. ప్రతి నెంబరు ౧ ౧ Printed Edition. ౧౮౩౦. సంవ్వత్సరం మె నెల ౧ూది కుజవారం రాత్రి గంటలకు చంన్న పట్నం వదిలి ప్రయాణమయి మాధవరం అనే గ్రామములో రాత్రి నిలిచినాను మాధవరం తండయారు వేడులో వుండె నాతోటకు మూడుఘడియల దూరం కీనీరుభూమి మాధుర్యమయిన వుదక సమృద్ధికలదు ద్రావిడ వైష్ణవులు కాపురం క్రిషి మీద లక్ష్యం లెదు సమిధలు వగయిరా పట్నంలో అమ్ముకుని జీవనం చేసే వారు దోవలో వుప్పుకయ్య వున్నది ఆ వుప్పుకాలువకు వారధికట్టి వుంన్నది దాటి రావలశ్నిది. ౧౯ వుదయాన మాధవరం వదిలి పొళ్లి పాలవాయ సత్రం మార్గ౯ంగ్గా వెంక్క టేశనాయడి సత్రం చేరినాను అక్కడ తటాకము వుంన్న సత్రం ఖిలమయివుంన్నది అంగళ్లుకద్దు మాధవ రానికి 2 ఘడి యలదూరం దోవ సరాళమయిన బండిబాట ఆ రాత్రి పెద్దపాళెం చేరినాను దోవలో కొరతలేరు దాటవలశినది దగ్గర దగ్గర గ్రామాలు వుంన్నవి భాట సరాళం పెద్దపాళెంలో శక్తిరూపకంగా పరమాత్ముడు తామస ఆరాధనను అంగీకరించ్చి లోకుల యిష్టసిద్ధి చేస్తూ వుంన్నాడు అరణ్య నదీతీరం వాసయోగ్యం బ్రాహ్మణ అగ్రహారం పలపట్టాడ యిండ్లు శివాలయం వుంన్నది ఆ శక్తి చింన్న లింగ్డం జాడగా భూమిలో వుద్భవించివున్నది శక్తి ఆలయం బహు చిన్నది శూద్రపూజ స్థళం పై సత్రానికి రెండు ఆమడ దూరం. యీయీ ౨౦ ది పగులు పెద్ద పాళెంలోవుండి రాత్రి తిరువళ్ళూరు చేరినాను దోవలో కొరతలేరు మళ్లీ దాటవలశ్నిది దోవ సరాళం మంచ్చి బండిభాట వెంగలి అనేగ్రామంవద్ద దోవలో సత్రంవుంన్నది తిరువళ్లూరు విష్ణుస్తళం తీద౯ ప్ర్రాబల్యం (పుట. ౨) తీర్థాం పేరు హృత్తాపనాశనీ తీధ౯ంలో ప్రాధ౯న వాండ్లు బెల్లం వేయడం సాత్వికమూతికా మహా ప్ర్రాయశ్చిత్తాలలో స్మృతిరీతిగా యీ తీధ౯ం స్నానం యెత్తివుంన్నది ప్యాటస్థళం సమస్త వస్తువులు దొరుకును యీస్థళం పయిపాళ్యాని. రెండుంన్నర ఆమడ యిక్కడ ౨౧ ది మధ్యాంన్నంవర్కు వుంన్నానుర్తి '

[పుట 454]
వ్రాతప్రతి - మచ్చుపుటలు ౨ంది రాత్రి రామంజేరి మార్గణంగా కనకంమ్మ సత్ప్రం చేరినాను ౨ ఆమడదూరం నది దాటవలశ్నిది రామం జేరివద్ద దారి రాతి గొట్టు మిగతాభాట సరాళం సత్రం బొంమ్మకంటి శంకరయ్య కట్టి నాడు ప్యాటస్థళం కోమట్లు వుష పన్నులు అగ్రహారం వున్నది యిది మొదలుగా కావేటినగరంవారి శ్రీమ గుంట్ట వుదకం బాగావుంన్నది. ౨౨ ది బుగ్గగుడి భోజనానికి పగులు చేరినాను భాట సరాళం దూరం ౧4 ఆమడ పుణ్యప దేశం శాశ్వతంగా మూడుధారలు గంగ్గా యమునా సరస్వతీ అనిపించ్చుకుని గుడికింద్ద స్రవించ్చి నదిలో పడుతుం న్నది కాశీ గుడి లాఁచనగా మూతులకు పేరు వుంచ్చివుంన్నారు సమీపాన వూరు యిండ్లు లేదు పదాథాజులు దూరాన్నించి తెచ్చుకుని గుడికి సమీపవతి గా వుండై తోపులో వంట చేసుకుని భోజనం చేసుకో వలశ్నిది రమణియ్యం ప్రదేశం వుదక వసతి అరణ్య నదీతీరం యీ రాత్రి నగిర మాంగ్గ౯ంగా పుత్తూరు చేరినాను ౧y ఆమడదూరం నగిర వద్ద నగిరవద్ద కనను దాటవలశ్నిది కనక రాతిగొట్టు ర ఘడియల దూరం భాట ప్రయాస అవతల సరాళమయిన బాట నగిరి ప్యాటస్థళం సకల వస్తువులు ముసాఫరులకు కావలశ్నిది దొరుకును యీ నగిరిలో వెంక టేశనాయ (పుట. 3) డి కొమారుడు గొప్ప సత్రం కట్టను యత్నంచేస్తూ వుంన్నాడుపుత్తూరిలో మునియప్పిళ్ల సత్యం వుంన్నది యిప్పుడు వచ్చిన బ్రాం హ ్మల్కు గోసాయీలకు బైరాగులకు సదావత్తి యిచ్చేటట్టు నిశ్చ యమయి వుంన్నది కుంఫినీవారు దొరలకు ముసాఫరుఖానా కట్టివుం న్నారు చింన్న ప్యాటస్థళం కావలశిన సామానులు దొరుకును బ్రాంహ్మల యిండ్లు వున్నవి మంచినీళ్లగుంట వుంన్నది రమణియ్య ప్రదేశం చుట్టూ కొండలు. ౨౩ ది అంజాలమ్మ కనమదాటి వడమాలపేటసత్యం ప్రవేశిం చినాను అమడదూరం కనమరాతిగొట్టు అయినా దాటడం నిండ్డా ప్రయాసకాదు ఆ కనమలో అంజాలమ్మ అనే శక్తి ప్రతిమెను వుంచ్చి వుంన్నది పందిలి వేళి వుంన్నారు పరమాత్ముడి చైతన్యం ఆ ప్రతిమ యందు ప్రతిఫలించ్చి ప్ర్రాధి౯ంచిన వారి యిష్ట శిద్ధిని చేస్తూవుంన్నది భాట సరాళం యీ సత్రం కొల్లా పెద్ద సామి శెట్టి కట్టించినాడు సత్ప్రం

[పుట 455]
విశాలంగావుంన్నది బ్రాంహ్మల్కు మాత్రం సదావతి యిస్తూంన్నారు తద్వారా సత్రానికి యశస్సు కలిగివుంన్నది కనకంమ్మసం మొదలు యీవర్కు కావేటినగరం వారి రాజ్యం యీ రాత్రి అలమేలుమంగా పురం మార్గణంగా దిగువతిరుపతి చేరినాను ఆమడదూరం దోవలో సువన౯ ముఖరి దాటవలశినది చెరువుకట్టమీద కొంత్తదూరం భేట నడవవలశ్నిది సరాళమయిన థాటెను దోవలో కొంన్ని బస్తీ అయ్ని వూళ్ళు వుంన్నవి ౨౩ దిఆదివారం అరది సోమవారం అది మంగళ్వా రం ౨౬ది బుధవారం అది గురువారం (పుట. ర) అలాది శుక్రవారం అది శనివారం 30 ఆదివారం యీ తేదీ దినములు దిగువ తిరుప తిలో వుంన్నాను. ౨౬ ది బుధ వారం కొండయెక్కి దిగినాను ౨౭ ది గురువారం కపిలతీధ౯ంలో సమారాధన చేసినాను కింది ఆదివారం పగులు కి గంటల్కు తిరుపతివదిలి కరకరంబాడికి పోయినాను దిగువ తిరుపతిలో గోవిందరాజుల గుడి కోదండరామస్వామిగుడి వుంన్నది రామస్వామి గుడికి సర్కారు కుంమ్మక్కు ఏమి లేదు గోవిందరాజుల గుడి ఆచార్య పురుషుల స్వాధీనంలో వుంన్నది సర్కారువిచారణ కద్దు బ్రాంహ్మలు త్రిమతస్తులగా ౨౦౦ యిండ్లు కద్దు గురునాధ శెట్టి అన్నసత్రం సాధు లకు వుంచి వుంన్నాడు మునియప్పిళ్ల ౧౯౬ మంది చింన్న వాండ్లను పోషించ్చె పాటకశాల వుంచ్చి వేదాధ్యయనం చెప్పిస్తూ వుంన్నాడు చందులాలా మొదలయిన ముగ్గురు పుణ్యాత్ములు గోసాయీల వగైరా లకు సదా నతిక్షా యిప్పిస్తూవుంన్నారు రెండు మూడు రామానుజ కూటాలని నామకరణంచేసి శ్రీ వైష్ణవుల్కు ప్రసాదం దినం కలుగుతూ వుంన్నది. భారీవూరు సకలపదాధారాలు దొరుకును సకలవిధములయిన పనివాండ్లు కలరు పంగులూరు గురునాధ శెట్టి వగయిరా కొంద్దరు సాహుకార్లు వున్నారు షహరుస్థళం అనిపించ్చు కుంట్టూ వుంన్నది కోతుల వుపద్రవం కలిగివుంన్నది పానానికి నరశింహ్మతీధ పుదకం వుపయోగిస్తుంన్నది గాని వేరేలేదు రెండు ఘడియల దూరంలో కపిలతీధ౯ం వుంన్నది యిది బహురమణియ్య ప్రదేశం గంగదార సదాపడుతూ కింద తటాకవతుగా గంగ నిలిచివుంన్నది. (పుట. )

[పుట 456]
వ్రాతపతి - మచ్చుపుటలు చుట్టూ విశాలమయిన మంటపం కట్టివుంన్నది బ్రాహ్మణ సంవారాధ నకు అతియోగ్యంగా వుంన్నది యీ చుట్టుపక్క దేవస్థళాలలో చందు లాలాధర్మాలు నిండాగా జరుగుతున్నది మాలికాలంగన్కు కొండమీద ఒక పగులు వున్నాను దిగువ తిరుపతినుంచ్చి కొండ మీద స్వామివుండె ప్రదేశం ౧y ఆమడ ఘాలిగోపురంవర్కు యెక్కుడు దిగుడు బహు కష్టం ఆవల కొంతపదేశం సనుభూమిగా వుంటుంన్నది మళ్లి యెక్క డం దిగడం కలిగినా మాలిగోపురంవర్కు కలిగినంత ప్రయాస కాదు దారిలో నిలవడానికి అనేక మంటపాలు వుదకవసతి కలిగివున్నది ఘాలి గోపురంవద్ద వఖ బయిరాగి శ్రీరామ విగ్రహాలను ఆరాధిస్తూ వచ్చిన వారికి మజ్జిగ మొదలైనది యిచ్చి ఆదరిస్తూవుంన్నాడు యెగువ తిరుపతిస్వామికి చెల్లుబడి అయ్యె ప్రాధకానలవల్ల కుంఫిణీవారికి సుమారు లక్ష రూపాయలు వస్తూవున్నది యె సత్కార్యం యెగువ జరిపించ డానికి సర్కార్కు రూక యివ్వవలశి వుంన్నది యిక్కడ పరమాత్ముడు సంపూణ౯ కటాక్షంతో ప్రతిఫలించ్చి లోకుల పాపాంన్ని వారివిత్తం కుండాహరించి యిష్టశిద్ధి చేస్తూవుంన్నాడు వుండె శ్రీనివాసమూర్తి ప్రతిమె దివ్యమంగళవిగ్రహంగావున్నది దేవతులో ల్యాక దేవతులకు సమానమయిన వారో గత కాలంలో ఆమూతికాని ఆరాధించ్చినట్టు తో స్తుంన్నది. యిక్కడ గోసాయి బయిలాగులకు గురుపీఠంగా వుండై మహాంత్తుమఠం వకటి అతివిశాలంగ్గా కట్టివుంన్నది ఆ మహంతుకు శిష్యాజమైన విస్తారం. కలదు యిండ్లు సంకుచితం చైత్రమాసం మొదులు జ్యేష్టమాసం వర్కు వుదయ కాలమందు ఛ (పుట. ౬) ఛల్లని మాలి కొట్టుతు న్నది అది శీతళించ్చి కొండమీద వుండెవారికి నిండా రోగ ప్రద మవుతున్నది కోతుల వుపద్రవం విస్తారం అడివి పందులు నిరోప ద్రవంగ్గా మనుష్యుల మధ్య సంచరిస్తూవుంటున్నది. మాలికాలంలో మనుష్యులు నిండా కొండమీద వుండడం లేదు కొండమీద అరతిరు పావడ ౨౨౦ గూపాయలు యిచ్చి విడిచి దక్షిణసమేతంగా ప్రసాదం ధ వినియోగం చేయడమయినది. 30 ఆదివారం రాత్రి కరకరంబాడి చేరినాను దిగువతిరుపతికి ఆమడ దూరానికి కొంచ్చం తక్కువగా వుంన్నది యిది పాళెగాడి

[పుట 457]
వూరు తిరుపతివగైరా వూళ్ల కావలికి గాను యీ కరకరంబాడి దీనితో చేరిన కొన్ని గ్రామాలు ఆపాళెగాడికి కుంఫిణీ వారు జారీగా నడిపిస్తూ వుంన్నారు వూరు వసతి అయినది కాదు అయిన అవతల కఠినమయిన అడివిగన్కు విధిల్యాక దిగవలశ్ని మజిలీ అయినది పోస్టు ఆఫీసు యిక్కడ వుంన్నది యధోచితంగా సామానులు ముసాఫరులకు దొరుకుతున్న ది యిక్కడ ముసాఫరుఖానా కట్టి వున్నది. 30 ది పగులు గంటల్కు ముందు రాత్రి రెండు గంటల్కు బయలు దేరి శెట్టిగుంట్ట చేసినాను దోవమిక్కిలి అగణ్య మధ్యంలో వుండ్డి వుంన్నది. దొంగల రొష్టు మిక్కిలికద్దు రాతిగొట్టు మాగ్గ౯ం మధ్యే పాళెగాండ్ల వూళ్లు మామండూరు క్రిష్ణాపురం దోవలో దాట వలశ్నిది వీరి సహాయం ల్యాక మాతుబరులు నిభయంగా యీ అడ్వి యీ దాటలేరు కలక్కటరుల్కు యీ అడ్విబాట నిభక్షాయం చెయ్యడాన్కి (పుట. ౭) చాత కాకుండా వుంన్నది మామండూరికి యీవల శి ఘడి యల దూరములో బాలపల్లె అనేవూరు వుంన్నది అది మొదలు కడప జిల్లా సరిహద్దు యీ బాలపల్లె భూమినీళ్లు బహు రోగప్రదమయినది యిక్కడ రెండుమూడు నదుల వంటి కాలువలు దాటవలెను ఖనమ వఖటి దాటవలెను బాట బహు రాతిగొట్టు యెక్కుడు దిగుడుగా వుంటుంన్నది బహు దట్టమయిన వెదురు అడివి యీ శెట్టిగుంటలో మంచి నీళ్ళకు చెరువు వఖటివుంన్నది రెండు బ్రాహ్మణ యిండ్లు కలవు ప్యాటస్థళం కావలశిన సామానులు దొరుకును "బాలపల్లె, మొదలు కడప కలక్కటరు అడి కొట్టి బాట వెడల్పు చేసి అక్కడక్కడ ఠాణాలు వుంచి వుంన్నాడు శెట్టిగుంట చేరె వర్కు భాట రాతిగొట్టుగానున్ను అడ్విగానున్ను వుంటుంన్నది కరకరంబాడినుంచ్చి ఆపాళెగాండ్లను నుంచితనం చేసి యిరువై యింట్కి తుపాకీ వాండ్లను శెట్టిగుంట దాకా తెచ్చినాను బాలపల్లెలో ముసాఫరుఖానా వుంన్నది యీ దినం పగులు 3 గంటల్కు బయలు దేరి సాయంత్రం 2 గంటల్కు ఆమడ దూరంలో వుండే కోడూరు వద్ద వుండె సత్రం అగ్రహారం చేరినాను కోడూరు బస్తి ప్యాటస్థళం ముసాఫరులు ఖానా వుంన్నది.

[పుట 458]
6 ' హృతపతి - మచ్చుపుటలు బ్రాహ్మణయిండ్లు లేవు పయి అగ్రహారంలో యెమీ దొరకదు అంగళ్లు లేవు బ్రాంహ్మలు శాంతు? లు కాగు. ౧ ది జూక్ శ్రీ గంటల్కు బయలు వెళ్లి ఆమడదూరంలో వుండె వోరంబాడు గంటల్కు చేరినాను యిక్కడ ముసాఫరు ఖానా వుంన్నది ప్యాటస్థళం అన్ని సామానులు దొరుకును బాట బాగానె వుంన్నది శెట్టిగుంట నుంచ్చి కోడూరికి రెండు మాగా౯లు వఖటి అడ్విలో దండుబాట వఖటి పల్లెలమీద కాలి బాట యీ కాలి భాటలోను స నారీలు రావచ్చు (పుట. రా)ను అడ్విభయం కోడూరితో స సరి యివతల భూమి తెరపగా దగ్గర దగ్గర గ్రామాలు పయిరు పొలం వుదక వసతి యిది మొదలయినది భాటలో కోడూరి మొదలు కలిగి వుంన్నది. యక్కడ చూచినా చింత చెట్లు కలవు బాలపల్లె వద్ద వుండె కొండ వాగునీళ్లు నాబోయీలు వగైరా తాగినందున వఖ బోయి వక కావడివాడు జ్వరం తగిలి ఖాయిలా పడ్డంద్ను సమీపవతుగావుండె. వోరంబాడిలో మధ్యాంన్నం నిలిచినాను యీ బాలపల్లె వద్ద వుండె వాగు వద్ద రాతిగొట్టు కనుకు వుంన్నది వాటివద్ద శ్రీనివాసమూతికా పాదం వుంన్నది అక్కడ నుంచి పడమటి దేశస్తులు కొండ యెక్కు తారు యీ దినం 3 గంటల్కు బయలు దేరి ఘడియప్రొద్దువుండగా పుల్లం ప్యాట చేరినాను ర ఘడియలు దూరం ముసాఫరు ఖానావుంన్నది ప్యాటస్థళం బ్రాహ్మణయిండ్లు కలవు. (ఈ ముద్రణం పుటలు. ౧-8) వ్రాత ప్రతి పుటలు జూ ౪౪౫౦. (చూడు, ఈ ముద్రణం పుటలు. 3౨౩౬) ది మంగళవారం రాత్రి మొదలు జూలాయి యనిమిదొ తేదీ మంగళ్వారం సాయింత్రం వరుకు హయిద రా బాదు షహరుతో చేరిన బేగంబజారులో వుంన్నాను ఆ రాత్రి ఆ మొదలు జూలాయి ౧౯ది సోమవారం రాత్రివరకు జెకె ద్రాబాదు అనే పేరు గలిగిన యింగిలీషు వారిదండు వుండె బ స్తీకి సమీపంగా వుండె కాకాగూడం అనే బొమ్మదేవరు నాగన్న తోట చావడిలో వుంన్నాను యీ హయిద రాబాదు షహరుకు చుట్టు బేగం బాజారు అనే బస్తీ ౧ సాహుకాల౯ ఠీలుకలది వుంన్నది యిది షహరు ఆపేక్షయా

[పుట 459]
వాసయోగ్యం యిక్కడికి కోశడు దూరములో కారువాన అనే బ రత్నాలు వగైరా అంమ్మె వతకాకులు వుండే స్థళం వకటి వుంన్నది ఆ బేగం బాజారుకు చేరినట్టు యింగిలీషు రిసై డెక్టు నిజాం వారి ఖర్చు కింద విస్తారంగానున్ను అలంకారంగానున్ను వక హవేలి కట్టించుకొని (పుటరజి) బాడిగె నిజాంకు యిస్తూ కాపురంవుంన్నాడు యీ హవేలి చుట్టు లోకులు వర్తకులు యిండ్లు కట్టుకుని వుండుట చేత వక పెద్ద బస్తి అయినది యీ సలం పేరు చంద స్థలం పేరు చంద్రఘాటు అంటున్నారు షహరులో పల షాలీబండ అనే పేరు గల్గిన వక పేట వుంన్నది యీ స్థలమందు యిక్కడ కల బ్రాంహ్మమండలి యిండ్లు కట్టుకుని కాపురం వుంన్నారు దివాను పెష్కారు చందులాలు యిక్కడ యిల్లు కట్టుకుని కాపురం వుంన్నారు నిజాం దేవిడి యీ షహరు మధ్యా వుంన్నది అన్కె మయిన పెద్ద మను 'ష్యులు అమీర్లు వుమారాలు అనే పేరుగల వార్లు సాధారణపు వర్త కులు నిజాంవంశస్తులు షహరుమధ్య కాపురంవుంన్నారు మహరుమధ్యే మక్కా మశీదు అనే వక తురకల జపశాల వుంన్నది వాటిస్తూ పీలు రెండు మొలాం చేసినది బహుదూరాన్కి తెలుస్తుంది మశీదుకు యదురుగా లోగడ దివాను మీరాలం అనేవాడు కట్టించిన కారఁజీలు లోతు కలది వుంన్నది. వాటికి సమీపముగా గుజలీ అంగడి చౌకు అనే పేరు గలది ౧ బట్టల అంగళ్లు పాత్రసామాను అంగళ్లు నాలుగు దోవలు చేరడానికి గాను కట్టిన ఒక గొప్పస్తూ పె కలిగి నాల్గు ద్వారాలు కలిగిన వక చావడి వుంన్నది షహరులోపల రాజివీధులకంత్తా గుండు రా అటువంటి వీధులలో వుండె కస్మలము అడును పూడుస్తూ వుంటుంన్నది యిండ్ల అలంకారం దక్షిణ దేశం షహరులలో వాసంచేసేవారికి యిష్టతిగావుండదు రాజ వీధులలో ఏనుగులు మొదలైన వాహనాలు సదా వస్తూపోతూ వుండుట చేతినున్ను ప్రతిమనిషి ఆయుధపాణులయి మెత్తని వారిని(పుట. ర౬) 1 నరకడం కొట్టడం శూరకృత్యంగా యిక్కడ యంచే వాడి కే అయి యుండ డము చేత షహరులో యితర దేశ సులు స్తులు సవారి మీద పోయి రావలిస్తే కొందరు ఆయుధపాణులు వాక్పారుషం కల వారినిగా కూడా పిల్చుకొని పోవల శివుంన్నది కృష్ణానది దాటినది మొదలు హయిదరా…. గుండు రాళ్ళు పరిచినారు నడిచేవారికి 'పాదాలను సందుల కుసంది యితర

[పుట 460]
వారితపతి - మచ్చుపుటలు '25 బాదువరకు పక్కీరులమయం గన్కు సవారిమీద యవరు వచ్చినా అడు గడుక్కూ పక్కీరులు పోగడి భిక్షం అడగకమానరు వార్కి కొన్ని గవ్వలయినా యిస్తూ రాకపోతే అవుమానం వంటిది పై సావారికి గొప్ప సంభావన చంన్న పట్ణం ర్పూ కి యిక్కడి పైసాలు శిం పైసా ౧కి ౨౦ పుంజీలు గవ్వలు పుంజీ ౧కిగవ్వలు ర యీ హయిద రాబాదులో పిచ్చి రూపాయలని వక దినుసు గోవిందబకుషీలు అని వక దినుసు చలామణి అవుతుంది యీ రూపాయిలు వక చేతినుండి వక చేతికి వచ్చినట్టు అయితే ఒకటి రెండు పయిసాలు, వట్టమియ్యకనే మారకం కానేరదు యీ చలామణి రూపాయలకు యిక్కడవారు చేసే పరీక్ష అన్యాదృశ్యము యటువంటి రూపాయికయినా వకదోషం పెట్టక మానరు చన్నపట్లం కుంపిణీరూపాయలకు ఆ తొందరలేదూ అయితే దొరకవు యిక్కడి రూపాయిలకు ర్పూ ౧కిపై సాలురం యీ షహరుగోడకు చేరినట్టుగా ముశీ అని యిక్కడివారు చెప్పే ముచుకుందునది పారుతూ వుంన్నది యీనది వాడపల్లివద్ద క్రిష్ణలో కలుస్తున్నది గొప్పనది పాయిన సంవత్స (పుట. ర౭) రం నది ప్రవాహం యెక్కువగా వచ్చి ఢిల్లీ దర్వా జా వద్ద యింగ్లీ లీసు వారు కట్టిన వారధిని పగలగొట్టి యీ షహరులో కొన్ని వీధులు ముంచ్చి వేళిపోయినది బేగం బాజార్కు షహర్కు మధ్యే యీ నది దాటడానికి పూర్వ కాలమందు తురకలు రాళ్లతో అతిజ లనతుగా వక వారధి యెనుగలు మొదలయినది గుంపులుగా ఎక్కి పోవడానికి యోగ్యంగా కట్టినారు షహరుచుట్టూ చిన్న తిప్పలు కొండలమయం అనేక తిప్పల అగ్రమందు మశీదులు కట్టివుంన్నారు హిందూ దేవాలయాలు లేవు వుంన్నా విద్ధికి రానివ్వరు షహరుకు యిం గిలీసు దండ్డుకు ౨ కోసులదూరం వుంన్నది మధ్య హుస్సెను సాగరు అనే పేరుగల వక గొప్ప చెర్వు వుంన్నది ఆకట్టమీద యింగిలీసు వారు గుర్రపుబండ్లు పొయ్యేటందుకు యోగ్యంగా భాట ముచ్చటగా చక్క చేసి 'మొగలాయి వాహనాలు మనుష్యులు యెక్కి నడిచి చరచకుండా భాటకు యిరుపక్కలా తమ పారా పెట్టియున్నారు జాతుల వాండ్లను వినహాగా యితరులను ఆకట్టమీద హుకుంల్యాక యొక్క నివ్వరు యీ జాతులవారి పేరు పరంగీలని యాల అంటారంటే ఫిరంగీలతో సహా

[పుట 461]
కట్టెలబండ్లకు వాసం చేసెవారుగన్కు పరంగివారని యీ దేశస్తులనసాగినారు యితర దేశాలలో పరంగీవారని అనబడ్డా(రు) కుంఫిణీలష్కరు వుండై స్థళం హయిద రా బాదుకన్నా దిన దినానికి యెక్కువగా (పుట. రూ) బ స్తీ అవు తున్నది ౨౦ సంవత్సరముల కింద నేను చూచినప్పటికంన్నా యిప్పట్కి హాశ్చర్యకరమయిన బ స్తీ అయినది షహరులో వస్తువుల్కు నిరుకు లేదు యెవస్తువమీద సుంకాన్కి యవడు వూహించి దరఖాస్తు చేసినా దివాజీ సుంక్కం గుత్తయిస్తాడు కట్టెల బండ్లకు విస్తరాకుల్కు షహరులో రావడానికి నాల్గు అయిదు తీరువలు అడిగితీసేవాడికి జోరా వరి గొద్ది యివ్వవలసివున్నది చంప్పినా అడిగే దిక్కు లేదు యిఁగిలీసు దండ్డులో యీ తొందర ల్యాక న్యాయ విచారణకూడా కొత్తవాల్ చావడిలో కంమ్మిసరయాట్టు అసిస్టెంటు గుండా జరుగుతూంది గన్కు లోకులు వ ర్తకులు యీదండులో వశించడానికి దినదినానికీ 'యెక్కు వగా యిచ్చయిస్తూవుంన్నారు యిక్కడి యిండ్లు అంత్తా యెన్ని మిద్దెలు అంతస్థులవారిగా కట్టినా స్తంభాలమీద పయిపూరి లోభంచేసి మట్టి గోడలు పెట్టి ఆ గోడలపైన నాజూకు అయిన సంన్న గారు కావలశ్ని చిత్ర విచిత్రాలతో పూస్తూన్నారు యిక్కడ మట్టి గులక కలిస్ని యెర్రర్యేగడ మహాఘట్టిగా వుండతగ్గది యింగ్లిలీసు దండులో నేను దిగిన స్థళం వాసయోగ్యం యీ షహరు చుట్టూవుండే భూమి బహు సారవత్తుఅయినది యె విక్షం వేశినా అతివీర్యంగా పయిరు అయి 5. వస్తున్నది అయితే పయిరు పెట్టె శ్రద్ద యెవరికి రెడ్డు కారణాలవల్ల లేవు మొదటి కారణం బీదలయిన వారు యెచెట్టు వేసినా (పుట. ర౯) వాటి ఫలాన్ని క్షేమంగా ఆయుధాలే ఆభరణాలుగా వుంచుకొని దప్ప౯ణమె యశస్సుగా బావించ్చుకొనివుండె లోకులు అనుభవించ నియ్యరు వుపపంన్నులు తోటలు వనాలు వెతామంటే విపత్పరంపరలు రాజకియ్యంచాత అప్పటప్పటికి వారికి కలుగుట చాత ఆ సుఖం అను భవించడానికి ప్ర్రాప్తం ల్యాక వుంన్నది యింతకు వోచి వేశిన చెట్లు మహాభాగా అయివుంన్నది ఛోటా ఆరంజి పండ్లు విస్తారంకద్దు సకల విధములయిన పండ్లు అంటిపండ్లు వినహాగా మంచ్చిది దొరుకును అయితే అతి ప్రియము చంన్న పట్టానికన్నా మూడింతల ధర యివ్వ

[పుట 462]
☐ వ్రాతపతి - మచ్చుపుటలు వలశ్నిది కూరగాయలు అదేప్రకారము ప్రియమయినా మహా రుచి కరంగా వుంన్నది వస్త్రాలు ఆభరణాలు శిపాయిలాయక్కు అయినవి యీ షహరులో దొరుకును భారీర త్నాలుకొ నేపాటి వుత్సాహం ధైర్యం ఎవరికి లేనందున వతకాకులు తేవడంలేదు ఆభరణాలు వగయిరా వుంచుకొని విక్రయించే తమ కాపునిమిత్త్యం కొంత శిబ్బంది వుంచవలశి వుంటుంన్నది. తద్వారా వక బుజురుగు వార్కి కలగడవమవుతున్నది అందువల్ల కావలశ్ని గొప్ప వారు వారి యింటికి వెళ్ళడం వారిని పిలి పించ్చుకుని కావలశింది వారు సెప్పినధరకు పుచ్చుకుని తమకు సమ్మతి అయినప్పుడు ఖరీదు చేస్తూ వస్తారు వతు కసరళిగా అటువంటి గొప్ప వస్తువులుకొని అమ్మడం లేదు సాత్విక ప్రభుత్వంకల రాజ్యంలో మెరిగిన వారికి యీ షహరులో వునికింన్ని' యీరాజ్య సంచారమున్నూ భయ ప్రదంగా వుం(పుట. గిం)టుంన్నది. (చూడు. ఈ ముద్రణం పుట 3౬) వ్రాతప్రతి పుట 3౫౫ క్రిష్ణనగరు చేరినది మొదలు ప్రతిదినం కొంత మబ్బు వేళి నాలుగు ఘడియలు అమితమయిన ఘాలి కొట్టి పడవలను హల్ల కల్లోలు చేసి మబ్బును తీసుకొనిపోతూ వుంన్నది యీ చానక్కు లో ముందు దినములు వెల్ట్బిడ్ డాకటర్ కార్బిన్ అనేవారి తోటలో గంగవడ్డున గుడారాలు వేళి నివశించినాను యీ యిద్దరు దొరలు బహు పరోపకారులున్ను సాంప్రదాయకులుగా తోచినది ఆ డాకుటర్ కార్బిన్ అనే దొర శిశుల చికిత్స నిమిత్తంగా వక గ్రంధం చేసినాడు భేది వాంతి (పుట. 3౫౬) చిగిత్స నిమిత్తమున్ను అదెకారం వక గ్రంథం చేసినాడు నా డేరాలు వెయ్యడానకు పరిశుధి అయిన స్థళం నా బజారా నిలిచిన తావులో దొరకక పోయినంతల్లో సమీప నివాసు లయిన పయియిద్దరు దొరలకు వారితోటలో కొంచ్చం స్తళం నిమిత్తం వఖ చీటీ వ్రాసుకుంన్నం తల్లో సర్వాంతర్యామి యొక్క ప్రేరేపణ పాత ముద్రణం అచ్చుపుస్తకంలో ఈ పేరాగ్రాఫు లేదు. అందువల్ల ముద్రణంలోనూ లేదు.. ఈ ముద్రణంలో అచానక్కు (బారకుపూకు) పుటః ౨క్షరా

[పుట 463]
చాత నాకు కావలసినంత స్తళం వారి తోటలో యిచ్చి నేను అక్కడ 1 వుంన్న మట్టుకు సహోదర న్యాయంగా నడిపించినారు యీశ్వరుడు వారిని రక్షించ్చు గాకా, వ్రాత ప్రతిపుట ౩౫౬. (ఈ ముద్రణం పుట ఒకా) (౧౯౭౧) ఏప్రిల్ తేదీ శనివారం ౧౨ గంటల్కు సార్వభౌముడి విభూతి పరంపర యెక్కువగా కలిగిన కలకత్తా పట్నం ప్రవేశించినాను దినముల్లో యిక్కడ నివాసం చేసె జనసమూహంయొక్క దేశ కాల ద్వారా జనించె భక్తి పురస్కరమయిన చరత్కు పూజా భాను పొడా అనే ఆరాధనలు యీశ్వర చైతన్యం యిక్కడ విస్తారం ప్రతి భాతియై (యెట్లా హైదరాబాదులో నా ప్రవేశకాలంలో తన ఆరాధనకొరకు పీల౯ పండగను సంభవింప్ప చేసినాడో యెట్లా నాగ పూరిలో గోక లష్టమి ప్రయుక్తంగా పసలపండగ ఘటించినదో యెట్లా మిరిజాపూరిలో కాతికమాస ప్రయుక్తంగా యీశ్వర శిష్టి అయిన నక్షత్రాలకు ప్రతిభాతిగా ఆకాశదీపాలు పెట్టె పండగ యెట్లా ఘటించ్చినదో ప్రయాగలో యమ ద్వితియ్యా అనే మహోత్సవం యెట్లా ఘటించినదో కాశీలో కృత్తికా స్నానాలలో పంచరత్నాలు అనే దినాలు యెట్లా ఘటించినదో గయామహాక్షేత్రంలో శివరాత్రి ఉత్సవం ఘాలిపఠాల పండగ యెట్లా ఘటించ్చినదో పట్నా షహరులో హోళి పండగ అనే మహోత్సవం యెట్లా ఘటించినదో తద్వతుగా) యీ కలకత్తాలో నున్ను సాంబమూర్తి ప్రీతికరమయిన పయవాసిన మహోత్సవం ఘటించినది యీ వుత్సవంలో యిక్కడి జనులు మన దేశములో శడలు ఆడినట్లు దేహాలను పొడుచుకుని నరుక్కుని తమ ర క్తదశ నాలు చేసి సంన్యాసా (పుట. 322) శమలాంచనలు వహించి వుదక కుంభదానాదులు పిండప్రదానాలు మొదలైన శ్రాద్ధాలు పితృ స్త్రీతిగా కూడా జరిగిస్తూవుంన్నారు పైన వ్రాసిన స్థళంలలో పయిన వుత్సవాలకు మించినది సంవత్సర మధ్యే ఆయా స్థళని వాసులకు బ్రాకెట్లలోని భాగం పూర్వపు ముద్రణం అచ్చుపుస్తకంలో లేదు. అందువల్ల యీ ముద్రణంలోనూ లేదు,

[పుట 464]
వ్రాతప్రతి - మచ్చుపుటలు ల్యాక వుంన్నది కలకత్తా షహరుకు చేరిన ఉత్తరపాళ్యం చిత్తుపూరు అనే ప్రదేశంలో గంగాతీరమందు యాభయి రూపాయలు నెల ౧కి బాడి నిష్కష చేసి వక యిలు తీసుకుని యిల్లు తీసుకుని అందులో ప్రవేశించ్చి నాను. వ్రాతప్రతి పుటలు రూర ౪౯ం; (ఈముద్రణం వుటలు 3౬౯-388) (రూర) నా జన్మభూమి అయిన చంన్న పట్నం విత్తాంత్తం యటువంటిదంటే యింన్నూరుయేండ్ల కిందట చంద్రగిరిలో బీజానగరం సమస్తానాధిపతి అయిన శ్రీరంగరాయుడు ధోరతనం చేస్తూవుండగా డే అనే ధొర యీ సముద్రతీరమందు ఎక రేవు బందరు కట్టించవలెనని యత్నంచేసి శ్రీరంగ రాయంణ్ణి అడిగి వుత్తరువు తీసుకుని యీ ప్ర్రాంత్యా లకు జమీదారుడైన దామరులు వెంక్కటాద్రినాయడి పేర సన్నదు పుచ్చుకున్నాడు. ఆ వెంక్క టాద్రి నాయుడు డే ధొరకు కృతపరిచయుడు గనుక శ్రీరంగ రాయడు తన పేరు పెట్టి శ్రీరంగ రాయపట్నం అని(రూశి) రేవు బందరు కట్టమన్నా వెంక్కటాద్రినాయుడు తన తండ్రి అయిన చంన్నప్ప నాయడి పేర చంన్న పట్నమని పేరు పెట్టమని చెప్పటమేగాక తానె సంన్ని ధానాధిపతి గనుక అదే నామకరణం ఆరంభంలో చేసి నందున చంన్న పట్నం అని పేరు కలిగినది తత్పూర్వం యీ రేవును యింగ్గిలీసువారు మద రాసు అంటూ వచ్చినారు యిప్పటికి వింధ్యన్యో ర దేశంలో మదరాసు అంటే యీస్తళం నిర్నయమవుతుంన్నది గానీ ఛంన్నపట్నం అంటే యవరికి అక్కడ తెలియదు పిమ్మట ౧౬రర యింగిలీసు సంవ్వత్సరంలో రేవు బందరుకు చేరినట్టుగా వక కోటకట్టి సముద్రతీరమందు రెండు కోసుల భూమిని యింగిలీసు వారు స్వాధీనం చేసుకుంన్నారు అటుపిమ్మట ౧౬౬౧ సంవత్సరం యింగ్లిలీసు వారిలో కొంత అంతఃకలహంజరిగి అరాచికమయి ౧౬౭౧ సంవత్సరంలో మళ్లీ సుత రాయించి యీ రేవుబందరు సుంకం యిజారా కుంఫిణీ వారు చేసినారు వెంబడిగానే కుంఫిణీవారి ప్రాపకం కోరి జగధీశ్వరుడు సత్య వాదుల పక్షపాతి గనక యింగ్లిలీసువారు చాలా సత్యసంధులు అయి

[పుట 465]
రా నందున యీ బస్తీలో మూడులక్షల ప్రజ వాసం చేసేటట్టు చేసి నాడు పింమ్మట ౧౬౯౬ సంవ్వత్సరంలో నలుభయివేల వరహాలు సాలుకు యెత్తేపాటే భూమి కుంఫిణీవారి అధీనం అయినది అటు పింమ్మట ౧౭౦౨ సంవత్సరంలో ఢిల్లీ పాదుషా అవరంగజేబు తరఫున దావూదుఖాన్ డు దండ్డుయెత్తివచ్చి యింగ్లి లీసు వారిని చాలా కలత పెట్టి నాడు అప్పట్లో అనేక తెగలు అనేక దేశాలనుంచి యికడ చేరి (రూ౬) నందున యడమ చెయ్యి కక్షి అని కుడిచెయ్యి కక్షి అని రెండుపక్క లుగా యిక్కడ వారు ఛీళి యింగ్లిలీసు వారికి చాలా చాలా శ్రమను శ్రమను కలుగ చేసినారు అందుకు నలుభై సంవత్సరముల పింమ్మట ప్ర్రాంసు వారు యీ కోట తీసుకుని యింగ్లిలీసువారిని వెళ్లకొట్టినా హిందుస్తాన్లో యింగ్గిలీసు జాతికి దిగ్విజయం కలిగివుండెను గనక వొకపాటిగా సమా ళించినారు వెంబడిగానె అయిదు సంవ్వత్సరములకు రాజీ విూద స్తళాంన్ని యింగ్లిలీసు వారు స్వాధీనం చేసుకొంన్నారు ౧౭ సంవ్వత రంలో కలాపన పొశిగి జగధీశ్వరుడి కటాకుంచాత ప్ర్రాంసుదండు యీ పరారి అయిపోయినది అది మొదలుగా ఆరికాటి నవాబును విహిత పరచుకొని క్షేమంగా కాలంతోస్తూ వుండగా ౧౭౨ సం॥ మొదలు ౧౭౮౧ సం॥వరుకు హయిదరుతో నవాబు నిమిత్తం పోరవలసి వచ్చినది అది మొదలు యధాశ్రమంగా ఆరికాటి నవాబు రాజ్యమంతా యింగిలీసు వారి స్వాధీనమై వుత్తరం గంజాం మొదలు దక్షిణం తిన్నెపల్లిశ్రీమ నరకుంన్నూ తూర్పున సముద్రం మొదలు పశ్చిమం సముద్రం వరకూ ఏక చక్రాధిపత్యంగా యీ చంన్న పట్నాన్ని రాజు ధాని చేసుకొని కుంఫిణీవారు యెలుతూవున్నారు యీ రాజధాని కింద యిప్పుడు వుండే జిల్లాలు ౨౧ యింత్త భూమి మధ్యే మయిసూరుమళయాళం కొచ్చి యీ ముగ్గురు రాజులు తప్ప కొదవ అందరు జమీందారిపోయా కలవారుగాని యుద్ధ సన్ను ద్ధుడు కాగల భూపతి (రూ౭) వక్కడూ లేడు యీ చంన్నపట్నం కొడికింద యిప్పుడు వసూలు సాలుకు వకటింకాలు కోటి వరహాలు అవుతున్నది ఖచ్చు అప్పులకు యిచ్చే వడ్డీ సహాగా వసూలుకు ఎక్కువగాని తక్కువ కాదు యీ చంన్న పట్నం కొడికింద కుంఫిణీవారు అప్పు సుమారు రెండు యుద్ధసన్ను

[పుట 466]
వ్రాతప్రతి - మచ్చుపుటలు కోట్ల వరహాలు వుండును స్థావరజంగమ రూపకమయిన స్తితి మూడుకోట్ల వరహాలు వుండునని తోస్తుంన్నది దండు యాభై వేలమంది ఫౌజు వుంన్నది యీ చంన్న పట్నం బస్తీకి మూడుపక్కలా షహరుపానా గోడ పెట్టివుంన్నది తూర్పుపక్క సముద్రమెగాని గోడలేదు బస్తి కోనెడుదూరం చచ్చవుకానికి వుంన్నది బస్తీకి పావుకో జెడుదూరంలో దక్షిణపక్క యుద్ధ సన్నద్ధమయిన కోట సముద్రవారగా కట్టివుంన్నారు వుత్తరపక్క సముద్రం గట్టున యెగుమతి దిగుమతులు అయ్యే రేవు సరుకు వేసే కొట్లు కట్టివుంన్నది యీ చంన్న పట్నానికంతా పాపం వీధి శాలవీధి యీ రెండు విశాలమయినది నిండా కుసంద్ది అయిన వీధులు కాదు యిండ్లకు రెండువిధాల పంన్ను రూకలు తీసుకుని వీధులు వూడిచి మరామత్తు చేసి ఠాణాలు వుంచ్చి కుంఫిణీ వారు కావిలి కాస్తూ వుంటారు యిండ్లు తలవాకిలి తిన్నెలు పందిళ్ళు బయటికి అలంక్కారం గానుంన్ను లోపల కల కొద్దిలో ఘాలికి అడ్డం లేకుండా కట్టివుంన్నారు పది దేవాలాయాల దాకా వుంన్నది అందులో విభవంగా ప్రతిసంవ్వత్సరం బ్రంహో (రూ౮)త్సవాలు జరుగుతూ వుంటుంన్నది సముద్రంకుండా వచ్చి పొయ్యే సరుకులకు తీరువ సుంక్కం తీళె నిమిత్త్యం సముద్రతీరమందు కష్టం హవుసు అని వక కచ్చేరి వుంన్నది గట్టున వచ్చేపొయ్యే సరుకులకు బస్తికి పడమట పక్క ల్యాండు కష్టం హవుసని వక కచ్చేరి కట్టివుం న్నది మిగుదలా కచ్చేరీలు కొన్ని రేవులో నుంన్ను కొన్ని కోటలోను కొన్ని బైట తోటలోను చేస్తూ వుంటారు యిక్కడికి సర్వాధికారి అయిన గవునారు యిల్లు ఆరికాటిన నాబు యిల్లు కోటకు పడమర పావు కోశెడు దూరంలో తిరువళిక్కెణి అనే వుపగ్రామంలో వుంన్నవి జాతుల వాండ్లు అందరు బ స్తీకి దక్షిణం ఆమడ దూరంలో వుండే పరంగి కొండవరకు మాడుకోసుల దూరంలో వుండే పరుంబ్బూరి వరకు సుందరమయిన తోటలు వేసి బంగాళాలు యిండ్లు కట్టుకుని వుంన్నారు బ స్తీలోపల వుండే వాళ్ళు హిందువుల యిండ్లలో అయ్యా పిళ్ళ యిల్లు పెద్దది కోటలోపల వుండే యిండ్లల్లో వాడలకు తెలిశె నిమిత్తం రాత్రిళ్ళు దీపం పెట్టె యెక్సి చెంజియిల్లు పెద్దది బయట · వుండే జాతుల వాండ్ల మిద్దెలలో మురతు కట్టినయిల్లు పెద్దది బస్తికి

[పుట 467]
రా యీ విలాస దక్షిణం బస్తికి సమమయిన తిరువళి శ్రేణి మైలాపూరు తిరువటేశ్వరు డిపేట మొదలైన కొంన్ని వుపగ్రామాలు వుంన్నవి పడమట పక్క చూళా పొరశవాక కోమలేశ్వరుడి గుడి యివి మొదలైన కొన్ని గ్రామాదులు వుంన్నది వుత్తరభాగమందు చాకలపేట రాయపురం తండ్డయారు వెడు మొదలయిన కొంన్ని గ్రామాదులు వుంన్నవి యీ బస్తిలో వుండే హిందువులు అందరు వుత్తరభాగ మందు తిరు (రూ) వట్టూరి వరకు ఆరామక్షేత్రాలు భేటగా యేపరచుకొని కాలాల యందు అక్కడికి వెళ్ళి విహరిస్తూ వుంటారు కోమలేశ్వరుడి గు పడివద్ద వక చిన్న యేరు ప్రవహిస్తూ వుంన్నది దక్షిణపక్క మైలా పూరి చెరువు ఎకటి వుంన్నది పడమటిపక్క నుంగంబాక చెరువు వకటి వున్నది వుత్తరపక్క ప్రతితోటలో తటాకాలు దొరువులు తొవ్వివుంన్నారు అందులో జగధీశ్వరుడి కటాక్షం చాత మంచి నీళ్ళు కలిగివుంన్నది సమస్త ద్వీపాం త్తర పదార్థాలు పనివాండ్లసహా అమితం గా కలరు అయితే జనసమ్మధణంచేత భూమి ఆరోగ్యమయినది కాదు వృష్ణ వాయువ భూమి సంక్కలిత రోగాలు పాపిస్తూ వస్తుంన్నది కాలనీమాలు లేకుండా కాయకూరలు ఫలాదులు పుష్పాదులు అమితంగా దొరుకుతూవుంన్నది. యిక్కడి వారి ప్రకృతులు వుపాయవేత్తలుగాని సాహసులు గారు ద్రవిడ ఆంధ్ర కర్నాటక దేశాలకు మధ్యే ప్రదేశం వుండుటచాత బాల్యంభ్యం దెశియ్యమయిన యీ మూడు, భాషలున్నూ ముందు దొరతనం చేశినవారి తురక భాష యిప్పుడు దొరతనం చేశేవారి యింగిలీసు భాష మాటలు నోట నానడంచాత నుంన్ను పరాధ౯౦గా కొంన్ని సంస్కృత వాక్యాలు అభ్యశించ్చుట చాతనున్ను యిక్కడివారి పుచ్చారణ స్ఫుటంగా వుంటూ వస్తుంన్నది యిక్కడి స్త్రీలు గవిష్టులుగానున్నూ పురుషులపట్ల నిండా చొరవ చేసుకోగలవారుగానున్ను అగుపడతారు అయితే వస్త్రాభరణ కృషి ప్రియులెగాని నైజగుణమయిన సాహసం నిండా కలవారుగా (ర౯ం) తోచలేదు యిక్కడి భూమి సారవంతం కాకపోయినా మోకులు చేశె కృషినల్ల ఫలకారిగా వుంన్నది వృక్షాదులు పుష్టి కారులు కాక పోయినప్పటికిన్ని యిక్కడ సమస్త దేశపు వృక్షాలు కలవు సమస్త

[పుట 468]
వ్రాతపతిమచ్చుపుటలు మూర జాతుల పుష్పాలు చూడవచ్చును యిక్కడివారు చాలా వెడల్పుకల బట్టలు కడతారు గనక యితర దేశాలవాడికె బట్టలు వీరికి పనికి రాక వుంటుంన్నది యథోచితం యిక్కడివారు' కర్మఫలంగా నుంన్ను దేవబ్రాహ్మణ విశ్వాసం కలవారుగా వుంటారు జగధీశ్వర కటాక్షం చాత యిక్కడి హిందువులకు పూర్వ పురోవిృద్ధిలేక పోయినప్పటి కిన్ని ముందర చెందిన వాసనను ప్రయాసమీద కాపాడుకుంటూ వస్తారు జాతుల వారి జనబాహుళ్యం విధవం తెంపు స్త్రీ, పురుష సల్లాపాలు చూడవలి స్తే ప్రతిదినం సాయంత్రకాలమందు, పరంగిండ్డ శాలలోను సముద్రంవద్ది వాడ రేవు శాలలోనుంన్ను నిలిస్తే వారు అందరు... వాహన విశేషాలు యెక్కివస్తారు గనక చూచి ఆనందించవచ్చును యిటువంటి రాజధానిలో జగధీశ్వరుడు తరాల వెంబడిగా జీవనంకలగ చేసి నంన్ను నిలిపి వుంన్నాడు. జగద్గురో పాహి జగద్గురో పాహి జగద్గురో పాహి. జగద్గురోపాహి కాశీయాత్ర చరిత్ర వ్రాతప్రతి సంపూణ మైనది. స వ ర ణ "యిదీ ఏనుగుల వీరస్వామి అల్లించిన కాశీయాత్ర చరిత్ర' అనే శీర్షికతో అసలు గ్రంధం వ్రాత ప్రతి ప్రారంభమవుతుంది. ఈ మచ్చుపుటల శీర్షికను కూడా నేను ఆలాగే వ్రాశాను, అచ్చు చిత్తులుదిద్దడంపూర్తి ఆయి ఫారం కట్టేవరకూ కూడా ఆది సరిగ్గా నే వున్నది గాని తీగా ఫారం మిషను పై కెక్కిన తరువాత అచ్చువేయడానికి ఆజ యిచ్చేవారు ఆగి పొరబాటు ఆనుకుని, వీరస్వామిని వీరాస్వామి అనిన్నీ, కాశి యాత్రను కాశీయాత్ర అనిన్నీ దిద్దినారు! అసలు గ్రంథానికి మళ్ళీ ఒక ప్రతిని వ్రాయించి అచ్చు వేయవలసివచ్చి నందువల్ల ఇలాంటివి – లేఖరి పొరబాట్లు కొన్నీ, అచ్చు చిత్తులు దిద్దేవారి పొరబాట్లు కొన్నీ, నా పొరబాట్లు కొన్నీ, దీనిలోకి దొర్లడం సంభవించింది. ఇందుకు క్షమాపణ వేడు తున్నాను. సంపాదకుడు.

[పుట 469]
పుట కొన్ని పదముల అర్థములు ౧ సరాళము సరళము; తిన్నని; సుళువైన; చిక్కులు లేనిది; సరళము, సరాళము; బాట, భాట; అప్పటి వాడుక భాషలో రూపాంతరాలు నిగంటువు. ఇది చాల సార్లు ప్రయోగింపబడినది. — చూడు: బౌణ్య పలపటల యిండ్లు చిల్లర జనము యొక్క యిండ్లు, 'పలపట్టాడ యిండ్లు' అని. వ్రాతప్రతిలో వున్నది. 'పలపట్టడు' అనే ఆరవమాటలోనుండి పలపట అనే తెలుగు రూపము వచ్చినది. పలపటజనము అనగా చిల్లరజనము, (rabble) అని బ్రౌణ్య - మిశ్రనిగంటువు. ఉత్తర పినాకినికిని దక్షిణ పినాకినికిని మధ్యనున్న దేశంలో ఆరవంలోనుండీ, కన్నడంనుండీ, తురకఁనుండీ, ఇంగ్లీషునుండీ కూడా చాలామాటలు తెలుగు లోకి వచ్చి కలిసి వాడుకలో నున్నవని వీరాస్వామయ్యగారు కాశీయాత్ర చరిత్ర లోనే వ్రాశారు. ఈ ప్రయోగాలన్నీ బ్రౌణ్య నిగంటువులో కనబడుతున్న వి. అ పేట స్థలము పేట, అనగా పట్టణ సమీపమందుండి సంత సాగే యూరు; నగరము యొక్క శాఖ; బ స్తీలో భాగము; లేక దానినంటిన ఉపగ్రామము. ' ప్యాటస్థళము’ ఆని వ్రాతప్రతి లేఖరి వ్రాసియున్నాడు. వ్రాతప్రతికీ అచ్చుప్రతికీ వర్ణక్రమంలో ఇలాంటి తేడాలు చాలావున్నవి. అచ్చుపతిలో కూడా ఒకేపదము కొన్నిసార్లు ఒకలాగున మరికొన్ని సార్లు ఇం కొకలాగున వ్రాయబడినది. ఉదాహరణానికి: బ్రాహ్మణుడు, బ్రాహ్మ ణుడు; కర్మ, కమజా మొద లైనవి. కి (కనమ) రాతిగొట్టు; (దోవ) రాతిగొట్టు (2) రాతిపారు, రాతిపొర, రాతిపర అని కూడా బహుళంగా ప్రయోగింపబడింది. (బ. ప్ర) ఇందులోని 'గొట్టు' శబ్దము భూమియొక్క స్వభావమును సూచిస్తుంది. వస్తు స్వభావమువలెనే మనుష్య స్వభావమును సూచించే 'గొట్టు' శబ్ద మున్నది. ఉదా: ఈ పట్టికలోని కొన్ని పదములకు అర్థములను బ్రహ్మశ్రీ శతావధాని వేలూరి శివరామశాస్త్రులుగారు వానియిచ్చారు. తక్కినవి బౌణ్యనిగంటువు మొదలైన గ్రంథములలోనివి. బ. ప్ర బహుళ ప్రయోగము; చాలాసార్లు ఉపయోగింపబడిన పదము. బ్రౌణ్య సీ. పీ. చౌడను గారు రచించిన తెలుగు ఇంగ్లీషు నిగంటువు (1852) బౌణ్య - మిశ్ర బ్రౌణ్యనిగంటువు చివర అనుబంధముగా చేర్చబడిన మిశ్ర పదముల నిగంటువు (1854) ఈ పట్టికలో చేరని పదముల అర్థములకు పై నిగంటువులు చూడవలెను. హిందుస్థానీ పదములకు నేను కూర్చిన పారిభాషిక నిగంటువు చూడవలెను.

[పుట 470]
కొన్ని పదముల అర అర్థములు డేబిరిగొట్టు, వాపిరిగొట్టు, తంట్రగొట్టు, అని వాడతారు. విశేషణముగా కఠిన మైన దుష్టమైన అని అర్థమున్నది - (బౌణ్య). అవస రాలుగా రీతులుగా, (బ. ప్ర) ౧౦ చీకారణ్య ౧౦ హాశ్శీలు కీ కారణ్య, (బ. ప్ర) పన్ను, సుంకము, రుసుము ౧౧ పుంజధాన్యములు మెట్టధాన్యములు ౧. ౨ బేబుదు " మేటీలు సరియైనకట్టు దిట్టములేని; తారుమారు గా వుండే, (బ్రౌణ్య - మిశ్ర) అంశములు, భాగములు; " హామీభరాయించి బాధ్యత వహించి ౧ర పరష వాండ్లు, (పషణావాండ్లు) తిరుణాళ్లకు వచ్చే గుంపు (పరస యాత్రకువచ్చు జనము, అని శబ్దరత్నాకరము.) ౧) వయిపు; వెపు ఉపాయము; వీలు; ' వైపు దెలిసి బలుక వలయు వేమ'. బ. ప్ర. ౧౭ ఆసోదా చేసుకొని విశ్రాంతి తీసికొని, సేద తేర్చుకొని అం కసుబా బజారుగల బస్తీ; పెద్దవూరు, కచ్చేరీలు వుండేవూరు, గడిస్థలము 99 మజుబూతిగా గట్టిగా " ౨ర (ఒక) నడత ఒక నడక, ఒక సారి యీవలినుండి ఆవలికి పోవుట క్ల ప్తము, క్లుప్తము నిర్ణీతము; నిర్ణయింపబడినది; నియమింపబడినది. అ లష్కరు సైన్యము; దండు. ఫౌజు సిబ్బంది [(బ. ప్ర) దీనికి బౌనుగారు ౨౭ పొలకట్లు దున్నిన మదులు. సాగుకు దున్నిన పొలము. కాశియాత్రచరిత్ర 55 వ పుట నే ప్రమాణంగా పేర్కొన్నారు. 30 పేడించు: " నించు. చెయి కావలి చెయి కావిలి, చెయిజాగ్రత. ముందు జాగ్రత్తకోసం వుంచు కొనే బియ్యం వగైరా భోజన సామాగ్రి (Reserve) (బ. ష్త్ర ) 33 చేరినట్టు అనుకొనినట్లు. (బ. ప్ర్ర) స్థలము; సంత 33 గుజిరీ అంగడి (౧౬౧) గుజరి, గుజిరి, గుజిలి బజారు చోటు: గుజిలీబజారు; (దొంగల బజారు; బజారు వేళ సాయింత్రము Market , Thieving ; Madras -బౌణ్య - మిశ్రా.) మశీను పైన, బురుజు పైనగల శిఖరము " సూపీ 31 జోరావారి (జోరావరి) బలాత్కారము; బలోద్ధతి 32 అమానిగా గుత్తకివ్వక దివాణపు విచారణ కింద నుండే భూమి మామిలియ్యతు సర్కారు నిర్వహణము. చూడు: మామిలీయతు (995) 3౮ దివాను పేష్కారు ప్రధాన పరిపాలకోద్యోగి, సివిలు అధికారి " నజరు యినాయతులుగా కిచ్చు బహుమతులు గాను 3 పారా పైయధి కారులు కిచ్చు నజరులు గాను; క్రింది వారి కావలి, పారాచౌకీ అనగా కావలిస్థలము అంతు వెరసి (బ. ప)

[పుట 471]
రం హరకాగా, (హర్కారా) దూక, పనివాడు, జవాను, " పుసతాయించి బుజగించి 83 కంట్లము (కంటలము) చిల్లర సరకులుంచి ఎద్దు మొద లైన వాని పైన వేయు సంచుల జత. రL జీని గెల వాండ్లు (జీనిగిరివాడు) చీట్లాటకు పేక ముక్కలు, పల్లకీలు, బచ్చిన బొమ్మలు మొద లైనవి తయారు చేసేవారు. ( Upholsterers, makers Playing , Palanquins - బౌణ్యమిశ). వీరు నూజివీడు ఆ ప్రాం తాలలో వాహనాలకు రంగులు వేస్తారు. గంజిఫాచీట్లు: పేక అటలో చీట్లువంటి చీట్లు. గంజిఫా అటనుగురించి పండిత రాయలు 'గంజిఫా ఖేలనమ్' అనే పుస్తకం వ్రాశాడు. అములుదారుడు శిస్తు దస్తు వసూలుచేసే (రివిన్యూ అధికారి, గ్రామ పోలీసు ఆధికారి ౫ర పొడిచెట్లు దట్టంగా లేని చెట్లు (బ. ప్ర.) 2121 కొతవాలు పోలీసు అధికారి 2 మోడి రాసులు మోడిగా, వేలమోడిగా (౧) రాసులకొద్దీ, వేలకొద్దీ మో చొప్పున (బ్రౌణ్య. మిశ్ర) బ. ప్ర. తాళ్వారము చెన్న పట్టణపు యిండ్లలో మండువా వసారాను ఆరవంలో తాళ్వార మంటారు. సాధారణంగా కూటము అనేకచ్చేరిచావడి (హాలు)కి అను కొని గాలి వెల్తురుల కోసం మండువా కట్టి వుంచుతారు, దాని వంటియున్న వసా తాకే తాళ్వార మంటారు. ఓం కూటానికి కూటమనే చావడికి, హాలుకు (చూడు: తాళ్వారము) ఓO కొట్టడి (కొట్టిడి ౨ర్; ౨౨) కోష్ఠము సామగ్రులుంచు గది. " గోవులు కోవియొక్క బహువచనము. పుట్టకోవులు చెదల పుట్టలమూతులు; తూము కాల్వల మూతులకుకూడా తోవులంటారు. (బౌణ్య.) 3 విడవలి ఇంటి పైకప్పుకు నేసే ఒక విధమైన గడ్డి. ఉ:-విడనలిపూర్తి. » పొట్లముగా సంఘముగా, ఐక మత్యము ఓర కమ్మి స్సెరైయాటు ( Commissariat.) దండుకు కావలసిన భోజన సామగ్రి సరఫరా చేసేశాఖ, (చూడు రస్తు. పుట ౧౩ 2 ) గుండు ఖల్వము, గుండాయి. ౭౦ పసలపొంగలి సంక్రాంతిపండుగను చెన్నపట్టణం ప్ర్రాంతములో పొంగలి పండుగ అంటారు. కనుమునాటి పశువుల పండుగే పసల పొంగలి. 23 ఖుల్ల సు వివరము; నిగ్గు; సారాంశము. శిర రవేసాకులు రవేసు లేక రవీసు, ఆకులు; చెన్న పట్టణములో దోరికే ఒక దినుసు లేత తమల పాకులు. కొట్టాయీలు పెద్ద పూరిపాకలు; తాటియాకుల కప్పుగల చావళ్ళు. తా నడితిని (నడిచేవారు) జీవనము చేసేవారు; నడక నడిచేవారు; ప్రవర్తన; నడవడి।

[పుట 472]
విడువనిచ్ఛ కొన్ని పదముల ఆర్థములు ౯౧ సాహిత్యాలుగా వ్యంగ్యంగా. ౯౫ శాల నీడకోసం దారికి రెండుపక్కలా వేయబడిన చెట్లవరుస; . avenue , promenade). దోవకు రెండుతట్ల చాల్పు గా పెట్టిన చెట్లు; తోటలో నడవడమునకు చాల్పుగా కట్టినది; అని బ్రౌణ్య నిగంటువు. ఆరవములో శాల అనే పదం ఇప్పుడు ఈ అర్థంలోనే వాడ బడుతూవుంది. F౬ యెండగొట్టు పడినందున ఎండ కొట్టినందువల్ల. F౮ శాదులు (బంగాళీమాట) ఇనుపకమ్ములు, కటకటాలు Railing (బ్రౌణ్య మిశ్ర నిగంటువు) తామసము కాలాతిక మణము, మిక్కిలీ ఆలస్యము. ౧౦౨ బహుశః (బహుశా) సర్వసాధారణగా; ఎక్కువగా; ౧౦౫ తాయికివందవనాగప్ప (ఇది ఆరవసామెత) తల్లికోసం వచ్చినవాడిని తండ్రిగా యెంచి అతని యాజ్ఞకు లోబడుట యని యర్థము, ౧౦౬ పితోపరి పైత్యాధికము. ౧౦౬ వర్ల్డ్ యముళ్ మళయాళ సామెత. సేతువు కొట్టియ మణల్ వెళ్ళికట్టి దగ్గరనున్న తెల్లని యిసుక ఎండలో వేడియెక్కి నప్పు డది కరిగి సలసల మరుగుతూవున్న చాపీ వెండిలాగుననే భగ్గున మండుతూవుంటు దనే భావము ఈ సామెతలో నున్నది. ౧౧౩ రూపురూపు గా సాక్షాత్తు గా ౧౧౫ కలిమెడు పండ్రెండుతూములు. ౧౧౭ చెంగీ చెంగి చెంగుటయనగా వెంటనంటి తచ్చాడుట loiter. (బౌణ్య) ౧౩ర్ కటాయించి భేటాయించుట; పంచియిచ్చుట బరక్తదాసు (బరకందాజు) తుపాకీవాడు. ఉత్తర దేశంలో సామాన్యంగా ఆయుధపాణియైన బంటె తు; ఠాణా బంట్రౌతు, కావలి జవాను, బంటె)తు; కా 033 బొరుగులు మరమరాలు; లాజలు ౧౭ర నేలమాని కె నేలమాళిగ; నేలకొట్టు " బలంపీటలు - బెంచిబల్లలు, ( ) బ్రౌణ్య. ౧3× రస్తు. (.9౬౧) (రసదు) వస్తుసంభారము (శబ్దరత్నాకరము) సైనిక దళములకు మా మార్గమధ్యమున మన అనుదినము భోజనమున కివ్వవలసిన సాధన సాగి; దండుకు కావలసిన సామాను; ( provisions,. Commissariat Supplies) బ్రౌణ్య “పరఁగెడు రస్తుకొట్టడులు భద్రముగా నొగి బీగ ముద్ర ల " హంస. ౧ ఆ,—శబ్దరత్నాకరము, "కస్తురి వీణె పదారువన్నె బం గారము రస్తుకుప్ప తెలిగంబుర వెన్నెలలోని తేట! '. 1-112–బ్రౌణ్యమిశ్ర


---


<a id='chapter-24'></a>

# ఇరువదినాల్గవ ప్రకరణము: ఉత్తర సర్కారులు - విశాఖపట్నం నుండి రాజమండ్రి

**విజయనగరం, సింహాచలం నరసింహస్వామి, విశాఖపట్నం, పిఠాపురం, రాజమండ్రి**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** విజయనగరం గజపతుల కోట, సింహాచలం వరాహ లక్ష్మీనరసింహస్వామి చందనోత్సవ దర్శనం, విశాఖపట్నం డాల్ఫిన్స్ నోస్, పిఠాపురం పాదగయ కుక్కుటేశ్వరస్వామి, రాజమహేంద్రవరం (రాజమండ్రి) చేరిక, అఖండ గోదావరి నది దర్శనం, కోటిలింగాల ఘాట్ స్నానం.

[పుట 473]
రసాయరు చావిడి వసూలు చేసే కచ్చేరి. కష్టంహవుసు; ఎగుమతి దిగుమతి సరకులపైన సుంకములు ౧రం చంగావి వేసిన మంచి లేకు కు, అన గా అంచుకమ్ములు లేనివస్త్రము; దుప్పటిలో చంగానివేసిన సగము; కుంఫిణీ వారి 'కాలంలో ప్ర్రసిద్ధి కెక్కిన వస్త్రవిశేషము. called Dangari, Salempoor - (బ్రౌణ్య) ౧రర అమింజీ (అరవము) అమంజి; వెట్టి చాకిరి లు: ౧౨ సల్తన - దర్జా, ఉద్యోగ హోదాకు తగిన గౌరవము ౧ర నకీబులు దూతలు; బట్టులు, చాటించువాండ్రు. చోపుదార్లు వేత్రధకులు; వెండి బెత్తములవారు. " ౧౫౭ బావమరది వొప్పారితో బావమరది వరసతో (ఇది అరవములో ఒప్పారి ఆ నేమాట నుండి తెలుగులోకి వచ్చినది. - బౌణ్య - మిశ్ర) ౧౯. వినహా వినా ౧౭ూ పదవాక్య ప్ర్రామాణ్యము చేసిన వా చెప్పే మాటకు విలువ యుండడము ౧౮౩ వితరణగా ఎక్కువగా వాగ్దానము చెలిరనే నమ్మకము; ూ వేలాంతరాలు వేలకొద్దీ; ఇల్లాగే లక్షాంతరాలు, కోట్యంతరాలు (విరాః ) ౧న్నా మంచివిడి (కుంకుమ పువ్వు) మంచి స్వచ్ఛమైన లేక నిర్మలమైన ౨౦౬ హాజరుగా ఉన్నవి. అ౦౮ హాజరు భాషీ గా ఇప్పుడున్నవి నిర్మల మైన కుంకుమ పువ్వు. ప్రత్యక్షముగా నుండుట, హాజరై సిద్ధముగా నుండుట అం౯ జులాయిస్తు మైళము చేత మసలుట. ౨౧౯ సంకీళ్ల వాండ్లు ఖైదీలు; రూపాంతరము: సంకిల వాళ్ళు ౨౨౮ భూమి వాటము భూమి అమరక పు పద్ధతి. " " మామిలియతువాటము మామిలీయతు అనగా సర్కారు వ్యవహార నిర్వహ ణము, (Management public business; affairs ) అందువల్ల సర్కారు నిర్వహణంక్రింద భూములకు ఆమరక పరుచుపద్ధతి, సర్కారు బందోబస్తు, అని దీనికి అర్థము చెప్పవచ్చును) బేరీజు జిల్లా ౨౨౯ వారపత్తుభూమి (ఆరవము) సర్కారుకు పన్ను చెల్లించేభూమి - (బ్రౌణ్యమిశ్ర · దివాణపు పన్ను మొత్తము; గ్రామమొత్తం మీద గాని మొత్తం మీద గాని సర్కారుకు చెల్లుశిస్తు మొత్తము; భూమికి నిర్ణయమైనశిస్తు. ౨౩౦ శేఖరం చేసేకొరకు; శేఖరం చేసివుంచి (అలా3) సిద్ధము చేసేకొరకు; కూర్చుట " కొరకు; ములుకుగిరి (తిరుగుతూ వుంటాడు) - పూర్వం మరాటీదండు అప్పుడప్పుడు వచ్చి పన్నులు వసూలు చేసే దౌర్జన్య పద్ధతికి ములుకుగిరి అనే నారు, దీనినిబట్టి సైనిక బలంతో శిస్తు దస్తులు వసూలు చేయడానికి అధికారులు అప్పుడప్పుడు సిబ్బందితో పర్యటనము చేసే పద్దతికి ఈ పదం ఉపయోగించేవారు.

[పుట 474]
కొన్ని పదముల అర్థములు Mulkgiri:(Country seizing.) Process, (Maratha) revenue collect- - Powell . , . 280. Taking possession country, periodica) incursion military collection tribute revenue (. . . - Lexicon) ఈ పదాన్ని వీరాస్వామయ్యగారు సందర్భాను సారం గా ఎంత ప్రయోగించారో చూడండి! గూఢార్థంతో 930 తొలలుగా చీల పోతున్నది తొనలవలె విడిపోతుంది; చీలిపోతుంది. 3 ఎన్నులు తీయు చున్నవి ఎన్నులు లేక వెన్నులు వొస్తున్నవి. అరర మనిషి కట్టు మనుష్యస్తోమము. ౨౧ అ రసగుఁడు పాదరసగుఁడ్లు లేక పాదరసము పూసిన గాజు బుడ్లు. ౨౬౬ సూత్రపు పడవలు మన్న తవ్వి యెత్తిపోసే పడవలు; డ్రెడ్జరులనే అలాంటి పడవలకిప్పుడు ఆవిరియంత్రాలను అమర్చారు. అటూ పొలందావారు – హాలండువారు. ౨౬ర్ శడలు ఆడినట్లు పిడులాడినట్లు, (సిడి, సిడులు) సిళ్ళు ఆడడమనగా గ్రామదేవతల కొలువులలోను జాతరలలోను మొక్కుకున్న వారి వీపులలో నుంచి ఇనుపగాల ములు దూర్చి సిడిమ్రానుకు అనగా సిడుల జాతరకు నాటిన స్తంభముమీది యడు మానుకుకట్టి త్రిప్పడము. దీనికి గాలపుసిడి అంటారు. ఇది చేయలేనివారిని గంపలో కూర్చోపెట్టి తిప్పే గంపసిడి ఒకటికూడా వున్నది. సిడి అనగా మొద్దులాంటి యీటె అని బ్రౌణ్య నిగంటువు. నరసిడి గాక మేకపోతుసిడి కూడా వున్నది. దక్షిణదేశంలో ఇప్పటికీ ఇవి జరుగుతూవున్నవి. దీనికి ఇంగ్లీషులో (. swinging ) అంటారు. 1824 సం॥ ఏప్రిలు 9 వ తేదీన కలకత్తాలో “చరక్ పూజ” అ నేజాతరలో సికులాడడం చూచి బిషప్ హెబరు గారు తమ జర్నల్ వర్ణించారు. (చూడు: బిషప్ హెబర్సు జర్నల్ 1వ సం॥ పుట 98-100) "సిడివే లెఁ దెఱవయోర్డు" పాండు. 3 అశ్వా - శబ్దరత్నాకరం. అర కయామత్ కాద్రి హిందుస్థానీమాట. పుస్తకంలో కయామల్ కాడిక్ ఆని పొరబాటుగా అచ్చు పడింది దీని అర్థం అర పుటలో నే వున్నది. ౨౭౫ వుండ రాములు (చేసినంతలో ) ఉండగూడదని నిషేధము చేయడం (ప్రాబంధిక భాషలోని 'పోరాములు' అనే ప్రయోగం ఇలాంటిదే) ౨౭ ౭ తట్టువాణి గుర్రములు గుఱ్ఱపు తట్టువలు; (Tattoo- బ్రౌణ్యమిశ్ర) ౨ూరి అరమనజాతి ఆర్మీనియనుల నే క్రైస్తవ జాతివారు ౨౮౫ బొందెగడ్డ అరటి దుంపు; దూట విరాూ బోరుగద్దలు బోరువగద్దలు; రాబందులు; (Vultures - బ్రౌణ్య) ౨౯౨ ఝూడుమాలీ ఊడ్చేవాడు రవిర వుగ్గాళించి (ఉగ్గళించి; ఉగ్గడించి) మోగు; శబ్దించు; వచించు; గట్టి కేకలు " ఆకరము ఆధారము [వేయ

[పుట 475]
౨౯౬ మాతాశేశెద్ మక్కళ్ క తల్లి చేసినది పిల్లలు అనుభవిస్తారు అని ఆర వంలో ఆవ్వయారు అనే కవయిత్రి పలికిన సూక్తి. ఆరారా ఇడిసిన చెడిపోయిన; ఇడియు అన గా పాడుబడు ఉ: ఇడిసిన బావి(బ్రౌణ్య) సీ॥ ఇడిసిన యిడువులఁ యెడలఁ బొట్రే 30ర నిశాని తురక రాయి నుత్తరేను గసింద కోరింద పొదల చిహ్నము. ఆము 2-03 బొంతరాయి Called బ్రౌణ్య - 308 50850000 2500000 ( Called Laterite) (2 - 2018. » చిత్తుళిపని - శిల్పము; చెక్కడపుబని (?) 300 హస్తాంతరముగా బదులుగా 3౧౨ బోరిగెలపోసుకోగానే సరేనా? – బోర్లగీల దోసుకో గానీ సరేనా? 302 ఉప్పుకయి వార గా ఉప్పుకయ్య పక్కగా. 30 బొందలు ఓడదొరువులు, వాడలు మరమ్మతు చేయడానికి తీరమున గదులు గదులుగా తవ్విన దొరువులు () ' ౨లా వెదురు దబ్బలు వెదురు బద్దలు; వెదురు పేళ్ళు; సన్నగా చీల్చిన పేడు, బద్ద. చేవ్రాలు చేయుట, సైరుచేయుట. సహీ చేసుట 3 ౨౮ టీకా చేసేకొరకు ఒప్పందము, ఖరారు, కంట్రాక్టు, ఏర్పాటు చేయడానికి, 330 నిండార్లుగా - నిడుగా; పూర్తిగా, 3210 జుములా వెరసి 3×ం తాజీం (తాజీము) సమ్మానము, ఆతిథ్యము, గౌరవము, ప్రత్యుత్థానము; శా రాజా జారుఁడు మఁత్రినిర్దయుడు నీ రాష్ట్రంబులోఁ బెద్దలా 3)తరాతర ప్రకారము రోజుల్ కొండలు జీవహింసకును సంకోచింప రెవ్వారికిం దాజీమీయరు. -ఆడిదము సూరన్న చాటువు. (తరాతరముగా) వారి వారి హెచ్చుతగ్గుల నను గురించి వరుసక్రమంగా; తరాతరము తెలిసి మాట్లాడుట అనగా హెచ్చుతగ్గు తెలసి మాట్లాడుట; ( appreciate, recognize, assign ) ఆధిక్యతను గమనించి గౌరవించుట 328 తూక డానకు ఒకని 321 3 వర్తక సంచు వ్యాపారపు మెళుకువ; రీతి; వైఖరి, మోసము; తికమకలు నీళ్ళుతోడుటకు; ఎత్తు, లేవ నెత్తు; (ఆరవము నుండి (౧రం తూకున తీయబడిన ఉరిదీయబడిన) తూకుమాను ఉరికంబము 3) ఆయత్తు కాదు వీలుకాదు; వల్ల కాదు 3౭౧ కలాపన (పొసగి కలఁత, క్షోభము కలిగి 383 సంకలితరోగాలు అంటురోగాలు

[పుట 476]
అకారాది విషయసూచిక (౧) శీర్షికల పక్కనున్న తెలుగు అంకెలు, కాశీయాత్ర చరిత్ర మూలగ్రంథం పుటల సంఖ్యలు. బ్రాకెట్లలో నున్న తెలుగు అంకెలు, శ్రీనివాస పిళ్ల గారు వ్రాసిన వీరాస్వామయ్య గారి జీవితము పుటల సంఖ్యలు. ఇంగ్లీషు అంకెలు, ఈ గ్రంథం మొదటనున్న సంపాదకుని పీఠిక, వీరాస్వామయ్య గారు, వారి మిత్రులు, బ్రౌను గారికి వీరాస్వామయ్య గారు వ్రాసిన లేఖ, మొదలైన విషయాల పుటలు. (అ) చూడదలచిన విషయం ఎన్ని శీర్షికల కింద కనపడగలదో ఆలోచించి చూచి పరస్పర సంబంధం కల శీర్షికల పుటలన్నీ చూడవలెను. (3) ఒక్కొక విషయము ఆశీర్షిక ప్రక్క వేసిన అంకె గల పుటతో ప్రారంభ మగును. ఆ విషయమింకను తరువాతి పుటలలో కూడా ఉండవచ్చును గనుక పుట తిప్పి చూడవ లెను. విషయము. పుట. విషయము. 3 ఆన వేమారెడ్డి పుట. ఆంజాలమ్మ అండవాయువులు ఆండ్యాసరాయి ౨౬ అప్పయ్య దీక్షితులు ౧౨౬ అప్పారావు (నూజవీటి) -0018 అంతరాత్మ, ఆత్మ, పరమాత్మ ౨౫౦. అభినిమందు 03-0212-918-303-30ర అమరా పాటి అంబరీష అక్బరు పాదుషా అక్షయవటము ఆగరా (ఆగ్రా) అగ్రహారములు ఆటారా నాళా అణిమాద్యష్ట సిద్ధులు అత్తిర అత్తి రాల అద్వైతము అధర్వణ వేదము అధిక క్షయమాసాలు అనకాపల్లి ఆమ్మనబోలు ౧౨౯౨౧౬౩౦8 అమృత రాయడు (పీష్వా ) ౨౭ర ఆయిస్సు (మంచుగడ్డ) 3౨9-3.9×-3౨౯ అయోధ్య 3౦౧ అయ్యాపిళ్ళ 938 - ౨ర౭ ఆరణ్య నది. 08€ 3E8 ఒ ఆరమనజాతి ౧ర౬౧ర౭౨౦0 0 3 ౨ అరవభాష. ౧౬౩౩౨౦ అరిషడ్వర్గములు (అ) ౨ర3 అరిటిపళ్ళు 33౨ అరుణాచల శెట్టి(లింగిశెట్టి కొడుకు) 348

[పుట 477]
ఆలమంద అలమేలు మంగాపురం అసివరణలు అవతారములు త్రిమూర్తులు, మహమ్మదు, క్రీస్తు, పరబ్రహ్మ నాకె వార ఆర్మూరు ఆవ్వయారు వచనము ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి శాశీయాత్ర చరిత్ర పుట. పుట., 33౧ ఆయుధాలు ౧౨౧. ౧౯ర - అకాం - అలాగ 3 ఆరా ఇ౧౯౧౬ అరికాటినవాబు 52 ఆరికాటి మొదలారులు 210, 900-320 €3 ర €3 ఆరి కాటి ' రాయజీ' అష్టగయ అహఃప్రమాణములు అహల్యాబాయి ఈమె విగ్రహము గదాధరస్వామి ౨౯౬ ఆర్సనలు - ఆయుధశాల ఆవాలు ౨౬౦౧ ఇంగ్లీషువారు: చూ. యింగిలీషు గుడివద్ద ఆ పె ఆన్న సత్రంలో ఉంది ౨౦౯ ఆహింసా పరమోధర్మః అహోబళము [ఉత్సవకాలమందు రంం వరహాలు హాశ్ళీలు వసూలవుచున్నవి. వాటి వారు, కుంఫిణీ వారు. వీరు ప్రభువులైన కారణం K35-030-33 కలకటర్లు షాపులు చదువులు ౨౭౯ - 3 ౨౭ “నేరముల విచారణ F0-3DE నాగపూరు నంతా కందనూరి నవాబు పుచ్చు కొని వెనక గుళ్ళ సంగతి నే విచారింపడు.] ఆంధ్ర దేశ ము అఁధ్రులునాడు భేదములు ౧౭౪ - 3౨౫ ఆకాశవాయువహ్ని భూతాలు అకులల్లూరు కలకత్తా చెన్నపట్నం 3 టూ-388 రాజ్యాక్రమణ (చూడు: జబల్ పూరు, కలకత్తా, కటకం, రాజమహేంద్రవరం). ౨౫ర ఇంద్రద్యుమ్నం 30F 32) ౬ ఈశ్వర కటాక్షమువిధి ౧౦౨౧౧3 £8. ఆకుల పదా అగామిసంచిత ప్రారబ్ధకర్మ ఆగరా (ఆగ్రా) ఆచంట ఆచానకు ఆచారనియమాలు ౨౯ం ఉద్యోగాలు—హిందువులు చేసే పెద్ద ఉద్యోగాలు౨౭ర ఉపస్మృతులు 3ర౬ ఉప్పుడు బియ్యం "టూ ఉషగుండం ణ ౬౫౬౭౯౬ ఊళ్ల కావలికి - గ్రామాలు ౧౨ ఆత్మ ఆంతరాత్మ పరమాత్మ ౨౫౨౫౭ ఆత్మకూరు [దేవియచ కులు తెనుగు బ్రాహ్మణులుస్వామియచకుడు జంగ ము ఆత్మవత్సర్వభూతాని అది శేషుడు " తుపాకీలవారు 934- ఋషికుల్యనది: - చూడు; గంజాం ౩౧౮ (గంజాంపట్టణము, ఈ నదీతీరము ఇది మొదలు కళింగ దేశము) ౨౯౫ ఏక మేవా ద్వితీయం బ్రహ్మ ౨౯ఏకవారాశనము ఏక వారాశనము

[పుట 478]
అకారాది విషయసూచిక ఏకః పాపాని కురుతే ఫలఁభుంజే మహాజనః ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు. జీవితము - ప్రజా సేవ: పుట, పుట. ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు: బందరు జిల్లాజడ్జి బ్రౌను గారికి వీరా స్వామయ్య గారు వ్రాసిన లేఖ 8-10 కాశీయాత్ర చరిత్రలోని సంగతులు 9 గ్రంధ ముద్రణాన్ని గురించి డు.. సీతాపతిని గురించి తమ్ముడు (సంపాదకుని ఫుట్ నోట్సు వివరణల లోని శీర్షి కలుకూడా చూడండి) 16-17 కాశీయాత్రచరిత్రలో వీరాస్వామయ్య గారిని గూర్చిన సంగతులు:- వంశ పారంపర్యంగా చెన్నపట్నంలో చూడు; కోమలేశ్వరపురం శ్రీని వాసపిళ్ల గారు వారిసిన జీవితము, ౧౧౦ వీరు చెన్నపట్నం కాపురస్థులు; తండ్రి) సామయమంత్రి; స్వయం కృషివల్ల ఇంగ్లీషు చదువుకున్నారు. కుంఫిణీ కొలువు (0) సుప్రీంకోర్టులో ఇంటర్ ప్రిటరు (అ) (౧౨) కాపురం పండితసభలో క్షయమాస నిర్ణయము (ర) తండయారు వేడులో తోట యిల్లు ౧,35 3 రూ జడ్జీల సదభిప్రాయం - సర్ రాల్ ఫ్ తమ్ముడు సీతాపతి 'సామర్', సర్ రాబర్టు కమిక్ (-౮) సూప్రీము. కోర్టు దొరలు నందన సంవత్సర గ్రామంలో ప్రజాసేవ() కాశీకిప్రయాణం 1830 సం॥ మే 18. ౧ హిందూలిటరరీ సొసైటీ స్థాపన (5) ఈయనతో యాత్రకు వచ్చినవారు మరణం (1836) () నూరుమంది వీరాస్వామయ్యగారు - వారిమితులు: దారిలో కేమిల్, గ్రీజ్, స్మిత్తు, స్లీమ ఆంధ్ర) నియోగిబ్రాహ్మణుడు. వెన్నెలకంటి సుబ్బారావు గారికి, రాజా కొచ్చర్లకోట వెంకట రాయనం గారికి, బందువు జన్మ సంవత్సరం 1780 "కావచ్చును బహుభాషా పాండిత్యము, చర్చలు బ్రౌను దొరగారు శ్రీనివాస పిళ్ళ గారు, జార్జి నార్ట్ గారు, వెంబా కం రాఘవాచార్యులు గారు పచ్చయ్యప్ప ధర్మముల కథ కుంపినీ పరిపాలనలో ప్రజలస్థితి హిందూ లిటరరీ సొసైటీ చేసినపని ఇంగ్లీషు విద్యా విధానానికి, జాతీయ " " చైతన్యానికి, వీరు మూల పురుషులు జాన్ బూస్ నార్టర్ గారి ప్రశంస. 7 చరి సాధనాలు మొదలైనవారలు చేసిన సహాయం ర కుషు చందర్ దత్తు బాబు చెన్న పట్నంలో పరంగివానితో చర్చ: విధిఈశ్వరక టాక్షము సర్ జాక్ న్యూబోల్ టు, సర్ చార్లీస్ గే) గార్ల యోగ్యతాపత్రికలవల్ల కలిగిన గౌరవం రు నీపన్ ప్రయాగలో నీకస్టమ్సుక లెక్టరు గారికోరిక పైన సాయరు చావిళ్లను గురించి బంగాళా గవర్న మెంటు ఫైనాన్సు కమిటీవారికి వీరాస్వా మయ్య గారు వ్రాసి యిచ్చిన సలహా యాదాస్తు ఈ నదులు గుళ్ళు దేవుళ్ళేనా అని ౧రం నీప౯గారి ప్రశ్నకు జవాబు ౧ర౦

[పుట 479]
ఏరుగుల వీరాస్వామయ్య గారి కాశీయాత్ర చరిత్ర ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు: గయలో డాక్టరు జాన్ డేవిడ్ సన్ గారితో వర్ణాశ్రమధర్మాన్ని గు రించి వాదము పుట. దేవతలు చాలామంది వున్నా దేవు డొక్కడే అని నిరూపించడం అ33 గయలో జడ్జి అయిన జార్జి ఐ. మారీసు దొరగారి సమక్షమున పండిత సభ, మూల ఆది స్మృతుల " నిర్ధారణ పురాణాల నిర్ణయము ౧౯౭౨౦౨ అక్కడి కోర్టు పండితులతో సహ గమనాన్ని గురించిన చర్చ మద్రాస్ ఆక్టింగు గవర్నరు గీందొర గారికోసం చెప్రాలో మకాం అం దొరల ప్రాపకం వల్ల గయలో లభించిన లౌకిక ప్రతిష్ఠ కలకత్తాలో నున్న తన నిహితుడైన మెస్తర్ మింఛెన్ గారు గయలో జార్జి ఐ. మారీసు జడ్జి అయిన జారీ గారికి వుత్తరం వ్రాయడం దాని కల్ల ఆధికారుల ఆదరణ గయావళీకి రెండు వేల రూపాయి లివ్వడం అన అ అక్షయవటంవద్ద ధర్మశాలలో గయా వళీలు తప్ప ఎవ్వరూ భోజనం. కట్టుబాటును చేయగూడ ద నే పునాశ్రీమంతుడు కూడా మిూర లేక పోయినాడు; వీరాస్వామయ్య గారు అందరికీ సహపం కి గా సం తర్పణలు ప్రారంభించారు. ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారు: పుట, గవర్నరు జనరల్ లార్డు విలియం బెంటింకు గారు కాశీకివచ్చిన ప్పుడు ఆయన ఏజెంటు బూక్కు దొర వీరాస్వామయ్య గారి మనుష్యులు ఆయుధాలు పట్టడానికి ప్రత్యేక ఫర్వానా యిచ్చారు. కలకత్తాలో ప్రధాన న్యాయాధిపతి సర్ చార్లీసు గారు అసాధ్య మైన గవర్న మెంటు యిప్పించుట US6 ఫరవానా ఛత్రపురం అరణ్యమార్గంలో కపిల రామదాసు పంతుల సహాయం శ్రీకాకుళంలో జిల్లా జడ్జీ కోర్టు గవర్న మెంటు ప్లీడరు బలిజేపల్లి సీతారామ శాస్త్రులుగారు, నాజరు తాడిమేటి తిరు కామయ్య, రైటకు చింతా జగ న్నాయకులు గార్లు ఆదరించారు 3 అః దివ్యలలో భాగవతుల కి తన్న గారి స్వాగతం రాజమహేంద్రవరంలో రాజా కొచ్చర్లకోట వెంకటరాయనంగారి ఆదరణ, మర్యాద మచిలీబందరులో త్ర తమ్ముడు సీతాపతి; మణపాక సాళ్వపతి నాయుడు గారు గ్రామస్థుల స్వాగతము - జిల్లా జడ్జి 'సీ. పీ. చౌ బౌ)ను గారి దర్శనం 38F చెన్న పట్నం తిరి చేరడం (1831 సెప్టెంబరు 3 వ తేదీ) ౨౧౮ బ్రౌను గారికి లేఖ దోర లాక్రమించుకున్న రామసాగర ఓంకారము మనే గొప్పతీర్థంలో మళ్లీ పిండ ప్రదానాలు చేయడానికి దొరల అనుజ్ఞ. సంపాదించారు. (నీళ్ళలో మునిగివుంటే ఓంకాం నాదం వినిపిస్తుంది.) ౨౧౯ ఓథ్రదేశము

[పుట 480]
ఓడ దేశము: ఓఢభాష స్త్రీ పురుషులు అకారాది విషయసూచిక ఫుట. కందనూరి నవాబు: పుట. ఆరా? పెట్టినాడు..... స్వామికిన్నీ ౨౮ 8 - ౨౮5 దేవికిన్నీ ఎవరయినా ఆభరణాలు వ పయిరు పంటలు అలాగే పొగ చుట్టలు స్త్రాలు సమర్పించిరేని వాటిమదింపంత రూకల హాశ్శీలు పుచ్చుకొనడము ౨౯ర చింతపండు, మిరపకాయలు ఋషికుల్యనదికి ముందు ప్రయాగ ఆ నేవూరి వరకూ బృహస్పతిమానం. ఋషికుల్య నది తరవాత చాంద్ర మానంనదీతీరపు పట్టణం గంజాం మొదలు కళింగ దేశము కచ్చారసూయి కటకము (ఇంగ్లీషువారి రాజ్యతంత్రము) మాత్రమే కాకుండా కొన్ని దినములు పోనిచ్చి ఆ కందనూరి నవాబు ఆప హరింపుచున్నాడు, " ఔరంగ జేబు కంచర్ల కందనూరి నవాబు కటుకరి కట్రా కడప ౯౧౨౧౩౧౬౨౦౨3. కనకమ్మ సత్రం తాలూకా నాలుగు మేటీలు గా పంచి ఒక్కొక్క మేటీకి నొక్కొ క్క ఆమలుదారుని నేప౯రచినాడు. కుంఫిణీకి సుమారు లక్షరూపాయలు సాలెనా కట్టుచున్నాడు. అతని రాజ్యము భళ్లారిజిల్లా కలకటరాజ్ఞ లోబడినది. ఆ నవాబు రాజ్యస్థులకు స్వంతము గా నొక ఖాజీకోరటు పెట్టి న్యాయవిచారణ గాని, జిల్లా కుంఫిణీ కోరటుకు నిమి కు చేయుచున్నాడు. యే తము లేదు. నవుకరులకు జీతము క్రమ ముగా ముట్టజెప్పడము లేదని వదంతి ౧౨ శ్రీశైలము గుడి హాశ్శీలు మూల కముగా సంవత్సరము ౧ కి ర౦౦౦ వచ్చి నా గుడి గత్తి పొందేదిన్ని విచారింపడు. ఎవ రైనా మరమ్మతు చేసినట్టయితే సెల వంత హాశ్శీలు తీసుకొనుచున్నాడు. రాజా చందులాలా ఈ నిర్బంధము. నవాబుకు చేత కొంత మరమ్మతు, చేసి విసికి విడిచి కనగాల కసారి కనోజాలు (చూడు: కాశీ) ౧33-23౯ కమిజ్", సర్ బక్లే కపిలతీర్ణం కపిల మహాముని (1) . కపిల రామదాసు పంతులు కయామల్ కా దిక్ కరకరంబాడు కరణాలు కరి పాండ్యరాజు కరాడీలు కరివేపాకు కర్ణాటకము ( చెన్న పట్నం తీరం) ౨౦౨ కర్ణాటకులు (కన్నడులు) ౧౯3-313 ణ కర్నల్ సీమ కర్మనాశిని F8 (సుక ర్మాలు నశించిపోతవని ఈనది లో ఎవరూ కాలు పెట్టరు.) కర్మముఈశ్వర కటాక్షము ౧౧౦-

[పుట 481]
కలకండ కలక తా ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి 'కాశీయాత్ర చరిత్ర' పుట. -335 చరత్కు పూజా భానుపోడా స్థల పురాణము కాళికాదేవి స్త్రీపురషులు కులీనులు ఇళ్ళు 9EF కాశీ: ఆసివరణలు పునా శ్రీమంతుడు (పీష్వా) ఆహల్యాబాయి ఘట్టములు పుట. ౨౭౦౧ కాశీవాసము, ఆలయాలు, పంచగంగా తీరము, బింధుమాధవుడిగుడి, తుర కల మశీను ఔరంగజేబు మశీదు ౧ 983-8-98€ ఇంగ్లీషువారి రాజ్యతంత్రము ౨౭ర -౬ పట్టణవర్ణన క్రీస్తు మతప్రచారము కలిదిండి కలిస్సాధు స్త్రీయస్సాధుః కాశీలింగాలు, ఆలయాలు అర్చకులు పంచగౌడులు ౨౮ం పడాలు - ఘార్జరులు – మహాజనులు కంగాళీల నే దక్షిణ దేశసులు స్థులు 3రూ వ్యాపారము - రత్నాలు 3 8 ౨ సంకోట కసూరి కహలుగాం కళింగ దేము కళ్లేపల్లి కాకినాడ లక్కు మో నవాబు లక్కుమో సిక్కులూరులో జాతులవారు ౧౮) పట్టణ పరిపాలన - గల్లీలు, పాట క్కులు, ఠాణాలు, బరక దాసులు, కొత్తవాలు. 32౫౨ కాయకూరలు, ఘాటియాలు కేకయన్ ( కాకిరేజ్) కాలవ ౧౩౬౬ కాజీ పేట కాటికెవారు కాటినినది కాబూలు కౌమారెడ్డి పేట కామిటి కాయరా కారన్ వాలీసు కావలి - గ్రామ కావలి కావేరి కాశీ మహాక్షేత్రము రౌండ్ సాండ్ ఛీడీలు గోసాయీలు, మహాజనాలు, సాహు కారుపనులు - బయి రాగులు 3)౫ర ఆధర్వణవేదము ఆధర్వణ వేదము - ఘూర్జరులు F౮ యజుర్వేద శాఖలుసామగులు 9F2 NE9 3 DE3 ౨౯౭ ఉత్కల దేశంలో మత్స్యభక్షణ ద్రావిశ దేశంలో మాతులక న్యా వివా ర 2 3- - ూ హము, మాగసదేశంలో మద్యపా నము, మైథిలి దేశంలో సుతోత్పత్తి దేవరేణ " -౬౨౨ గంగాపుత్రులు ఉత్పత్తి ౧౯౩ కాన్యకుబ్జులు. ఠాణీలు, రూపాయిలు, భత్యములు, పుష్పాలు ౧౬ర బిల్వపత్రములు, వృషభములు ద్రావిడదేశములో శూద్రుల దృష్టి, చండాలుల సమీపవర్తిత్వమును గూర్చిన పట్టుదలదాని ఫలితము, క్షేత్రం చేరడం (27-10-1830) గంగాపుత్రులు మణికర్ణిక ఘట్టము - చక్రతీర్ధము ౧౭

[పుట 482]
కాశీ: అకారాది విషయసూచిక పుట. 1 కాశీ: పుట. ఉత్తర దక్షిణ దేశములలో ఆరాధన అందు తేడా - మన బ్రాహ్మణులు అధిక్యతను ప్రకటించుట – లేనిపోని ఆగ్చనలు, ఆచారములు కర్మశూన్యులైన ఇంగ్లీషువారు ఈకర్మ భూమికేల ప్రభువు లైరి బ్రాహ్మణుల స్తోమాలు తడలు అన్నదానము, భిక్ష ము శ్రీరాముల అవతారానికి పూర్వమే ౧౬౮ 06F రామనామతారక ముండెను కాశీలో ఇళ్లు - జనాభా - భాష ౧౬౯ కాశీ స్థలమహాత్మ్యము విశ్వేశ్వరుడు సమష్టిరూపము; సాంబ మూర్తి గాని విష్ణువుగాని కాదు ౧౭౧ చలివేడి పంచక్రోశ యాత్ర మాసోపవాసి ౧౭ ర ఇక్కడ గంగలో పూజ చేసే బిల్వము ముణిగి పోవునని ప్రసిద్ధి ఆంధ్రులలోను, ద్రావిడులలోను నాడు భేదములు బంగాళీ ఉక్కలగౌడులైన కులీన బ్రాహ్మణులకు 20, 30 కన్యల నిచ్చి వివాహము చేయు దురా చారము, దృష్టిదోష విచారము, కచ్చారనూయి, " బ్రాహ్మణసంతర్పణ దృష్టి దోషమురాతి జ్వాలాముఖి నేపాళమున దేవప్రయాగ - దావిళ్ళ ప్ర్రాబల్యము. వల్లభాచార్య మతము బనయా ఆనే వైశ్యజాతి; కోమటిగుజరాతీలు కూరా ద్రావిళ్ళు, గౌడులు - దక్షిణ దేశమున క్షత్రియులు, శూద్రులుబ్రాహ్మ ణులు దక్షిణ దేశానికి వచ్చి వైశ్య జాతిని కల్పించుట దాక్షిణాత్యులు—బ్రాహ్మణుల భూస్థి తులు, వారి ఆహంకారము తురకలు, ఇంగ్లీషువారు 0FO మూర్ఖరులు మొదలైన బ్రాహ్మణ తెగలు; ద్రావిళ్ళు, ఆంధ్రులు, కర్ణాటకులు, మహారా రాష్ట్రులు, చి త్పావనులు, నంబూద్రీలు 083 వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు 082-058 మూల స్మృతులు, ఉపస్మృతులు అది పురాణాలుస్థలపురాణాలు ౧౯౭౨౦౧ కాశీఖండము కాశ్మీరము కాళికాశ కి 92X కాళింది యము నలు కాళికట్టు కాళి (వింధ్యవాసిని) €39 పక్కా రసూయి కిద్దరుపూరు శూద్రులు, మాంసభక్షణము కుంకుమపువ్వు కుంపినీవారి పాఠశాల గ్రంధాలు ౧౭౬ కుంఫిణీవారు గోకుల బృందావనం, హరిద్వారం, గంగోత్తరి బదరీకేదారము, బదరీ నారాయణము కాశ్మీర పట్టణము 08E రణజిత్తుసింగు (9)8--90-91-92-80-28. , , , 908, 200, 202, , ,

[పుట 483]
కుఁఫిణీ వారు: ౨౭ర, ౨౭౯, అకార, నిర్మా పుట, 1 కుంఫిణీ వారు: రాజ్య 308, 300, 339, 3321, 33E, 38, 388,325-328 చూడు. ఇంగిలషువారు; యిఁగిలీషు వారు: సంపాదకుని ఫుట్ నోట్సు: కుంపిణీవారి కచ్చేరీలువర్తక కా ర్యాలయాలు - దేవాదాయాలు సూప్రీముకోర్టు. కుంఫిణీవారి రాజ్యాకమణ, తంత్రము, పరిపాలన:- చూడు: హైదరాబాదు, నాగపూరు, జబ్బల్ పూరు, కలకత్తా, కటకం, రాజ మహెంద్రవరం, చెనపట్టణము రీవిన్యూ పరిపాలన: చూడు. జవిం దారీలు: గ్రామపరిపాలన. న్యాయవిచారణ: చూడు. సూప్రీమ’కోర్టు పన్నుల పద్ధతి: చూడు: భూమివా టము, గ్రామపరిపాలన, కరణాలు, అభినిమందు పెరిమిట్టులు, సుంకములు హాశ్సీలు: ఆయుధశాల, ఆర్సనలు పట £3 ఆయుధాలు పట్టనియ్యరు ౧౨౧, కూర హిందువులు చేసే పెద్ద ఉద్యోగాలు ్యగాలు: వుద్యోగాలు జీతాలు లంచాలు ఆధికారుల ఉ పేక్షు €8 అరం, అరణ 3.92, 388 క్రైస్తవమతము: చూడు, క్రీస్తు మత సులు— దేవా దాయములు దేవాదాయముల విచారణ చూడు: తిరుపతి స్వ దేశ సంస్థానాలు చూడు: హైదరా బాదు, నాగపూరిరాజు, బిక్కా నెరి, లక్కు నోరెసి డెంటు కుక్కు పేశ్వరుడు కురాయి F0, 394, 330 కులాలీ నది 33F కులీన బ్రాహ్మణులు ౧౭౫౨౭౨, ౨౭౩ రూ 25, 98, 98,85,88,689 కుళదర్పణము కూరగడ్డలు కూర్మావతారము కృష్ణానది ౨౬౬. కృష్ణానదీ మహాత్మ్యము కృష్ణ దేవాలయము కృష్ణనగరు యాత్రికుల పైన ౧ ౨౦8, ౨౧౦, 3౦౧ నావల పైన నిరుకులు పోలీసుశాఖ: చూడు: పోలీసు, కావలి, ఊళ్ళ కావలిచౌకీ విద్య: కలకత్తా కాశీ పాఠశాల “తా కాలీజవి బడిపంతుళ్ళు తపాలాశాఖ: చూడు: టపా, కేదా రేశ్వరుడు ౨౭౯ కేరళ దేశ సులు 08€ 88, 000, 308 ౯ర, తపాల 210, , 201 మజిలీ పట్టీలు రహ దారీలు కుంఫిణీలయను శాంతి భద్రతలు: చూడు: బందిపోట్లు దోపిళ్ళు, దొంగల భయము దేశస్థులు కొఁడకరమల వాండ్లు కొండు వేడు కొడవలూరి సత్త్రిం కొచ్చర్లకోట వెంకటరాయనింగారు 380-384-38E-3210 రెండుసార్లు కుటుంబ సహితముగా 33౨, 331 తులాభారం తూగారు. లక్ష బ్రాహ్మ ణభోజనం చేయించారు. అనేక యా గాలు' చేయించారు

[పుట 484]
అకారాది విషయసూచీక పుట. 1 గంగానది: '. వెం. రాయనింగారి తమ్ముడు 38 ౬ ప్ర్రవాహము స్నానమహిమ పుట. కొట్టాయీలు కొత పాళెము కొత్త ఆగ్రహారము కొత్తసత్రం పంచగంగ కాపీళు గంగా పుత్రులు గంగోత్తరి ౧౨-3EX గంజాం (గంజం) కొత్తవాలు(చూ. పోలీసు ) ర౧౭౮౧౬౨ కొరత లేరు కొరివి రామన్న పంతులు “కోటయో బ్రహ్మహత్యానా మగమ్యా గమ కోటయః సద్యః ప్రళయ మాయాంతి మహా దేవేతి కీర్తనాత్ ” 'ఆవశ్య మనుభోక్తవ్యం కృతం కర్మ శుభాశుభం' కోటీత్రియంబక రాయనివారు 33E కోటూరు వీరరాఘవ మొదిలి 332X కోడూరు కోనసీమ కోమట్లు— (చూడు: వైశ్యజాతి,) కళింగ, గౌర, కోమట్లు 2018 - 388 కోమటి జమీందార్లు కెరర- 3×ం కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివా సపిళ్ల 4-8; 2 కోరంగి కోసులు 3 క్రీస్తుమతస్థులు ౬౯, ౧౪౭, ౧రూ, ౧౬X క్షయమాసం(చూ. అనుబంధం) (ర), ౨రకె ఖనఖల తీర్థము ఖనా నానది గంగానది (చూడు: మిరిజాపూరు ఒర 008-08€ ౭౧౭ - 3 ౧౮ పాడుపడుటవాడల మరమ్మతు. ఋషికుల్యనది—ఇక్క డనుంచి విం ధ్యకు దక్షిణ దేశ మంటారు - ఇది మొదలు కళింగ దేశారంభము దృష్టి దోషము పొటింపులు దక్షిణ దేశం వలెనే యావత్తూ కలిగివున్నవి. గంజాం మొదలుకొని, చాంద్ర మానంప్రయాగ అనే వూరివరకూ బృహస్పతి మానం సమీపమున మాల ఝాలో ఎవరికీ రాని తెలుగు యిక్కడ అందరికీ వచ్చును. ఇక్కడి మకారత్రయం; (మల్లడి, మార్తా, మరాహి)మల్లడి జ్వరం 4 మారా బందిపోటు - మరాహి 3. గిరా మరాటీదండు కొల్ల పెట్టడం. ౨౦ జిల్లాలో రేవులు అగ్రహారాలు 'జమీందారు దార్లు బ్రాహ్మణులలో వెలనాడు కొసర నాడు భేదములునియ్యోగుల వ్యవస్థ ఇక్కడినుంచీ ఆరంభము ప్ర్రయాగ, కాశీ,)౧౧౯౧౩౧౧౯౭ బురంపురంతో వోఢ దేశస్థుల 020-023-223- పడవలు సేవలు కలకత్తాకు మార్గాలు జలచరములు ప్ర్రచారం నిలిచిపోయినది. గంజూం మొదలు తునివరకూ కళిం. దేశము; తుని నుండి నెల్లూరు వద్ద పినాకినివరకూ " ఆంధ్ర దేశము 33

[పుట 485]
. గంజాం మొదలు: భూ రూపక మైన వసతి లేని బ్రాహ్మడులేడు స్త్రీలు బులాకులు ముక్కరలు. ధరిస్తారు పుట. గయ క్షేత్రము: చిన్న యిండ్లకుకూడా పంచెతిన్నెలు పెట్టి కట్టుతారు గోడలకు యర్రమన్ను పూసి, నాలు పుట లంగా శనగ చెట్లు, కూరకు ఎర్ర్న మందార మొగ్గలు అమ్ముతారు అం ఫల్గునినది గయావళీలు - గౌడబ్రాహ్మణులుమహారాష్ట్రులుఅఁధ్రులు 30ూ గయామ్రాజనాల క్రమం కుంపినీవారి రుసుములు అష్టగయ - 33౬ గైదు వరసల సున్నపు చుక్కలు పెట్టి, కడపకు పసుపు గుంకుమ వుంచుతారు కరణాలు తక్కువ జాతివారు, బ్రాహ్మణ వేషధారులువీరిని శిష్టు కరణాలంటారు గయామాహాత్మ్యము ఆహల్యాబాయి మంటపం ఫల్గుని శ్రాద్ధము ప్రేతపర్వతం పిండపిచ్చి ప్రేతగయావళీలు రామపర్వతం పంచతీరాలు 20€ 00€ 902- 90F ౨౦౨౧3 ఉత్తర దక్షిణమానస తీర్థంధర్మా గోసాయీ మహంతు రణ్యంబౌద్ధగయ గయావళీలు బ్రాహ్మణాగ్రహార ప్రవర్తకులు భుక్తులు — శూద్ర ఆగ్రహారీకులు నాయఁడ్లు తలార్లు చారకులు 3 ౨ర విజయనగరంవరకూ అన్ని చెరువు లలో తామర వేస్తారు తామర తూండ్లకూర చేస్తారు నీళ్ళు తోడడానికి తాటియాకుల దొన్నెలకు తాడుకట్టి వుంచుతారు, ఇక్కడి కోసులు తేలికైనవి. దక్షి ణదేశపు 15 గడియలదూరము 318 “Xజోమిథ్యా పలాయనం మిథ్యా " " తాం అంశ గణపురము . ణేశ గంజు గదాధరస్వామి గయక్షేత్రము చేరుట (4-1-1831) అంర సాహేబుగంజుదొగల ఊరు అ౦ పట్నావలై గడియారాలు బాగు చేసేవారు ఎక్కు వమంది లేరు. అంగళ్ళలో అనేక దినుసులు మిఠాయి, పచ్చి పఠానులు, సమూ ఆదర ఆర మూడుబలులు– అష్టాదశ పాదాలు ౨౧) విష్ణుపాదము మీద అన్న శ్రాద్ధము - నటశ్రాద్ధము భోజన కాలమున పట్టుబట్టలే మడి ౨౧౬ అక్షయవటము వద్ద ధర్మశాల: శాలలో ఇత గులు భోజనము చేయరాదని గయావళుల కట్టడి. అగర పదిస్థలాలలో పిండప్రదానం - మధు సవ, గయా శిరసి, కూపగయ, మృడ పృష్టం, అదిగయ, ధాత పద, భీమ గయ, గోప్పది రామసాగర మనే తీర్థమును దొర లాక్రమించి పిండ ప్రదానాలు నిషేధించియుండిరి. న్యూన పరిపూర్తి - విష్ణుశ్రాద్ధము ౨౨0

[పుట 486]
అకారాదివిషయసూచిక పుట: -బ్రహ్మయోని—ధర్మారణ్యం ౨ ౨౦౨౨౧ గర గయక్షేత్రము: తీర్థమహిమలు కాశీ గంగాస్నాన మహత్యం గయలో పుష్పములు గయా మాహాత్మ్యములు ఏక మేవాద్వితీయం బ్రహ్మ గయా క్షేత్రమున సంకల్పము " మగధదేశంలో మహాస్థలాలు - కాశీ నుండి గయకు దారి ౨౨ర నల్లరాతిసామానులు, ఇత్తడి విగ్రహాలు, విష్ణుపాదాలు, స్ఫటిక లింగాలు ౨౨ర హిందుస్తాన్లో లో ధాన్యపు దినుసులుయాచకులుయాతాలు ౨౨౫ కాలు వాపులు, బీజవృద్ధి నివి అ౨౬: ఇక్కడ పళ్లెములలో భోజనం చేస్తారు; విస్తళ్ళు దొరకవు పుట. గాజీపురము (ఘాజీపురము) ౧౭౯౧౯రి: పన్నీరు? గులాబీ అత్తరు (పూర్వం ఇది గాధిపురము. విశ్వా మిత్రుని తండ్రి అయిన గాధికి రాజధాని). - గణపతులు " ౧ర౭ గాజుల లక్ష్మీనర్సు సెట్టి గారు గాధిపురమ్ము (గాజీపురము) -గార్డెజ్ రీచ్ (చూడు: కలకత్తా) ౨౦౭ గిరివాడి పాళెం గుండు శోభ నాద్రి గుమ్మడి పూడి 'గురుబ్రంహ్మ గురుర్విష్ణుః’- గులాబీతోటలు ౨౨౬: గుల్లసున్నం (మత్స్యేభక్షణ) హిందూస్తాన్ యావత్తూ రొట్టెల గూంగాం వలెనే ఆన్నముకూడా ప్రతిదినము గూడూరు భోజనము చేస్తారు; అందువల్ల చిం గోకులాష్టమి తపండుమిరప కాయదొరుకుతవి ఇక్కడి శేర్ల తూనికలలో తేడాలు ౨౨౭ పంచగయలు చే సేవిధము; ఏకోద్దిష్టము ఫల్గునీశ్రాద్ధము గయ జమీందారీ - జమీందారీల ఉత్పత్తి - - రైతులు - గ్రామ పరి పాలన - వ్యవసాయము 9 అలౌ౨-౨౯ 9:95-99F అభినిమందు (కుంపినీయిజా రా ) 330 ౨3౧ గయామాహాత్మ్యము గయాసురుడు. 3 ౨౯ రా.3 గోగుకూర (చూడు: రీమా) గోదావరి 8, 8, 10, ౧౯౨,383 (కృష్ణానదీతీరమున నివృత్తి సంగమ మునకును. గోదావరీతీరమున నిర నిర్మల:: కును మధ్య దేశము, ప్రజలు: చూడు. హెదరాబాదు మధ్యదేశము ప్రజలు) గోదావరి లంకలు గోపాలపూరు. నాగ పూరుల 38€ గోపాలమూ రి గోమతి గోపాలరాజుల పితూరీ గోపీ గంజూ గయావళీలు (చూడు: గయ) ౧౯౯౩ వీరి మధ్వమతము అర: అరర - గయాప్రజనము ౨౦.3 -౨04-993-983 గోలకొండ - గయాశిరసి గోవిందరాజుల గుడి

[పుట 487]
గోసల పూరు పుట. ౯ర చిన్న మంది పుట. గోసాయీలు(చూడు: కాశీ ౧౮౬౧౬3 చిలకలపూడి రామస్వామి పత్రం 380 గోసాయి మహంతు 'అ౧ర -౨38 చిలక సముద్రం గౌడబ్రాహ్మణులు ౧౯౨; ౧83-౧ర 00-33058-0F3;00€ చెంచువాళ్ళు చెన్నపట్టణము అర౨;3 00;313 nε, 88, , , గౌతమ మహాముని 389–3 గ్రామపరిపాలన శ్రీం దొర ఘర్డామండలము , 080, , ne8, 98Ẻ, 22,980, 308, 398, 330, 33ɛ, Beɛ, 325-328 చెన్న పట్టణము ఇండ్లు (౫ం ఏండ్ల కిందట ఇది నిజాం షాహు కింద ఉన్నది. ఇతని పాపోసు ఒకటి నవరత్న ఖచితమైనది సాగ రారాజు సంస్థానములో ఉన్నది.) మూర్జరులు (చూడు: కాశీ; గయ; బ్రాహ్మణులు) చందులాలా 3, , ౨౦, అ21, 30, 2121 చక్రతీర్ధము చత్తియా చప్పారా దపా చప్పరాలకొట్టాయి టాయీలు చరత్కు పూజా భానుపోడా 94F చాంద్రమానము (చూడు: అను బంధము) సౌర నక్షత్రమానములు చావిడి గూడుజళ్ళు రూపాయిలు పల్లకీలు రవేసు ఆకులు పూర్వచరిత్ర: శ్రీరంగ రాయలు, దామర్ల వెంకటాద్రినాయుడు, కుం పిణీవారికి పట్టా యిచ్చుట ఔరంగజేబు చక్రవర్తి సేనాని 32F దావూదుఖానుడి దండయాత్ర 3 కుడి చెయ్యి కులకక్షులు ఎడమ చెయ్యి -320 ప్ర్రాంసువారి అక్రమణ 380 హైదరాలీ, అరికాటి నవాబు రాజ్యం కుంఫిణీ వారి వశమగుట కుంఫిణీ వారి ఏక చక్రాధిపత్యం 38౧ 3౨౮ కుంఫిణీ వారి పరిపాలన అర్క - 3 చింతా జగన్నాధం పంతులు చింతా జగన్నాయకులు చింది చిత్పావనులు చినగంజాం ఉపగ్రామాలు 5 స్త్రీ పురుషులు: ఇక్కడి ప్రజలు (ఇక్కడనుండి వుప్పుపంట - పుప్పుర జాతి స్త్రీలు– దోటిముక్క—రలు) 3 చిన్నం చలమయ్య ఉపాయవేత్తలు కాని సాహసులు కారుస్త్రీలు గర్విష్టులు, చొరవ గలవారు; వస్త్రాభరణ ప్రియులు - యిక్కడివారు చాలా మూరల. వెడల్పు బట్టలు కడతారు - యదో...

[పుట 488]
చెన్న పట్టణము: చితం కర్మకులు; విశ్వాసం కలవారు అకారాది విషయసూచిక పుట, జగన్నాధము: దేవ బ్రాహ్మణ భాషలు (చూ. తెనుగు) చెన్నాడుగడ చోరంగ (చూడు: కలకత్తా) చోళీ పురం చౌకీదార్లు – (చూడు: పోలీసు) 'ఛత్రపురం ౧ర ఇక్కడ జోగి, జంగం, మొద లైన శైవులకున్నూ చాకలవాండ్లకున్న పుట. 323 చండాలులకున్నూ ప్రవేశంలేదు 3ణం వెయి దొర పండాల విచారణ- 300 ౨88 సముద్రతీరమున జాతులవాండ్లు ౨౬ మోక్షద్వారము అనే కూపము ఛప్పన్న భాషలు (X౬ దేశాలు) ౨ర ఛాయా దేవి జగనంపల్లె 30౧ 3౧8 జగన్నాధము మహాత్మ్యము - నీలాద్రి పర్వతము, నీలమాధవస్వామి కిరాతకులు ఇంద్రద్యుమ్న మహారాజు 30 0-309 చక్ర తీర్థముబలభద్ర కృష్ణ సుభద్రలు, 'విశ్వ క ర్మ - ప్రసాదమహిమ బ్రహ్మ, శివుడు, విష్ణువుల కథ 303 విమల ణ బలులు జగ న్నాధ ఆలయము-400 పొయిలు కింరయాత్రికుల పైన హాళ్ళీలు; కుంపినీ వారి మహసూలు పండాలు మూర్తులు - చైకన్యము భోగములు 302-30€ జ్యేష్ఠాభి షేక ముపతిత పావనయాత్ర - 300° కిరాతకుల అర్చనఇంద్రద్యుమ్న గుడి - రథయాత్ర భువ నేశ్వరము 300- 30F లోక నాధస్వామితెంగల నామాలుగోపీ చందనంజగ న్నాధ రాజు - దర్శన కాలము – మార్కండేయ తీర్థం - పంచదావిళ్ళు ఇక్కడ ఆంగళ్ళలోని పదార్థాలను వాసన చూస్తే మళ్లీ ఆ రాములలో వేయనియ్యరుస్వామికి నివేదన చేస్తారు కాబట్టి. పాతమూర్తులలోని చైతన్యకళను కొత్తమూ ర్తుల వక్ష స్థలాలలో వృద్ధకిరాతకులు ప్ర వేశ పెట్టుతారు పిమ్మట రెండు మూడు నెలల లోనే చస్తా రని వినికి. బలభద్ర సుభద్రలు జగన్నాథ స్వామి సుదర్శన బింబాల అంత రార్ధముజీవాత్మ ఆత్మ ఆంతరాత్మ పరమాత్మరూపములు ౧౨౧౩ అన్నము ప్రసాదము - ఇక్కడ హెచ్చు తగ్గులు జాతినియమాలు లేవు 303 -ఈ త్తర దక్షిణ దేశీయుల ధర్మాలు 30ని యేదల నే యెనుముపోతులు 'జగన్మిథ్యా బ్రహ్మసత్యం' జడచర్ల 0FF (ఇదిన్నీ ఇంకా 350 గ్రామా లున్నూ రాజగోపాల రావు గారి జమీను; ఇతడు గోలకొండ నవా బుకు 3 లక్షలు పన్ను కట్టును. ఇప్పుడు ౧౨ ఏళ్ల వాడు పాలకుడు, ధర్మసంస్థానము, రాచూరు · వీరి రాజధాని) ఇక్కడకోమటివర్తకులు సంప: న్నులు

[పుట 489]
'జన్మ నా ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి కాశీయాత్ర చరిత్ర నా జాయతే శూద్ర3 కర్మణా జాయతే ద్విజః,'' జబ్బల్ పూరు నర్మదానది పుట. జలంగినది పుట. 9€ 3-928-952 జాంగరాబాదు (జాంగీరు) 93 ౯౧౯ర జాంబవంతుని ఆలయం ౯౧. ౯౨ జాజిపురం (చూ: నాభిగయ ) ౨౯౦౨౯౧ (ఆష్టాదశ పీఠాలలో ఒకటి అయిన విరజా దేవి ఇందున్నది.).:.. ఇచ్చటి రాళ్ళు కోడిగుడ్డు చందం గా చేసి స్వయంభువు అని గోసా లు అమ్ముదురు సాగరారాజు - నాగపూరు ఇంగ్లీ షువారిరాజ్యతంత్రం; పరిపా పలవర కాయలు–బారెడు నిడుపు: జాతులవాండ్లు (చూడు: ఇంగ్లీషువారు) జానం పేట జా బీరలు—దోసకాయలు దొరుకును ౯3 జీతములు (ఉద్యోగుల) లన - రాజవీధులు; తోటలు 3 జార్జి ' నార్ట 5-7(5) జిల్లాకోర్టు ౨రణ గౌనర్ జనరల్ ఏజెంటు ౯ర జీని గెల వాండ్లు చిన్న పడుచులను తెచ్చి అమ్ముడు ర జీవాత్మ (చూడు: జగ న్నాధం; ఆత్మ ) ౨X౧ కనివినికి దేశము ప్రజల స్థితిగతులు: చూడు “నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు' అను శీర్షిక జమీందారీలు: ౨రర౧ - ౨౨5-393 హిందూస్తా౯ జమీందార్లు మన్యదొరలు - దోపిళ్ళు. గంజాం జమీందారులు. జువ్వలదిన్నె జూబానది జూసీసనాయి జేలేశ్వరం పట్టణా (ఇది రణజిత్ సింగు రాజ్యంలో ఉంది. అతడుఆ దేవిని బా గాఆరాధిస్తున్నాడు. ఆమె అతనికి ప్రత్యక్షంగా ఇష్ట 'సిద్ధి చేస్తూంది టప్పా. (చూడు.) త పాల.. విశాఖపట్టణం " పిఠాపురం " 38ం పెద్దాపురం..... " 3రం టంకారి రాజానగరం " పూర్వపు జమీక్షా దారీలు; జమీందారీలు. (ఇక్కడ స్ఫటికాలు పుట్టుతున్నవి) టెంకాయ చెట్లు; పోక చెట్లు ౨౬౨ - వారా కెర) ఠాకిలి ఘాటు కోమటి జమీందారులు 388-31౧ ఠాణాలు (చూడు అయిదు జిల్లాల జమీందారులు - వాశిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయడు - (నూజివీటి) అప్పారావు - యేర్ల -. ఎగడ్డ జమిందారుడు డబ పోలీసు) డాకర్. జాన్ డేవిడ్ సన్: ౧౯౫౨౦౨-: 30. డాక్టర్ వొయిల్

[పుట 490]
అకారాది విషయసూచిక. పుట. తిరుపతి: పుట. డెన్ మార్కు వారి బ బస్తీ. డాగావాండ్లు డిల్లీ పాదుషా కుంఫిణీవారు; దేవాదాయములు 8-1 డ్రమన్. డే ఆఫ్ జడ్జిమెంటు గఁజు ౧33,031, ౨౭౧, ౨౯ర తిరువళ్లూరు ౨౫ర తిరువట్టూరు శ్రీనివాసమూర్తి - తిరువలి క్కెణి తండయారు వేడు ౧, 3౬రా, 38, తిర్యగ్ధంతుకోటి తంజావూరి రాజు €3-02E-990 తాండవనది తాంబూలము మర్యాద తాంబూలము పట్టీ అర3 - 32186 తపాల్(చూడు) టసా 28, ౭౯, తపాలు హర కారాలు ఆఫీసు రైటరు మేనేజరు తమలపాకులు (చూ: తాంబూలము) తమసొనది 82, 85, 28, , , అర 3 - ౨౭౮ తలార్లు(చూ: నాయకులు చౌకీదార్లు) 3 ౧౬ తాటిచెట్లు తాటిచాప తిలవారా ఇక్కడ నర్మదలో వేసిన ఎముకలు - శిలలై పోవుచున్నవి కుంప్లినీవారు ఘాటుసుంకము గుత్త కిచ్చారు - రేవు పడవులు... నర్మదానది రాళ్లన్నీ లింగాలు - కృష్ణాతీరపు ఆంధ్ర బ్రాహ్మణులు రాలా రంగిడి, కరాడి, చిత్పావన బ్రాహ్మ ణులు; వీరి ఉత్పత్తి కథ ఇది వింధ్యపర్వతపు భూమి ఇంగ్లీషువారి నేర విచారణ నర్మదకు విశ్రా మశకము కు ఈవలిగట్టు మొదలు ౧౮౨౩౪౭ తీర్థమహిమలు 388 తుంగభద్ర రా తాడిమేటి తిరు రుమయ్య తుని తామరతూండ్లు తామసారాధన ౧, ౧౨3, ౨రూ, 980, 30 ర (గంజాం మొదలు తుని వరకు కళింగ దేశము. ఇక్కడి నుండి తామ్రపర్ణి తాయికి వందవన్ తప్ప ' నెల్లూరి వద్ద పినాకిని వరకూ ఆంధ్ర దేశము) తిరుణామల తిరుపతి (అ) 83, 82 తుమ్మడి వెంకటాచలపతి కపిలతీర్థము. కోతులతొందర - గోవింద రాజుల గుడి సర్కారువిచారణ కుంఫిణీ వారికి సాలుకు లక్షరూపా యలు లాభం చందులాలాధర్మాలు మహంతు మఠం 3 రూ తురకలమతము 3- తురక లు తూనికలు 057-79-683-98€ 3 తెనుగు. 85-1-2-332-3×3 కడప మొదలు మాటలు సాధారణం గా రాగసరళి గాను ప్రశ్నార్థక పు --శబ్దాలు సంకుచిత జవాబులలో శ

[పుట 491]
తెనుగు: పుట, పర్చి హిందుస్తానీ తురక మాటలు కలిపి మాట్లాడతారు. రూ కాయరా మొదలు తెనుగుభాష సకృత్తుగా నున్నది. ఇక్కడి తూర్పుదేశస్థులు మాత్రం తెనుగే మాట్లాడతారు. వోఢదేశస్థులకు తెనుగు మాటలు ఒకటి అర వచ్చును. పుట, తెనుగు బ్రాహ్మణులు (కాశీఠాణీ) ౧౧౭ “త్య్రాహీతి వ్యాహరంతం " 3333 త్రిపురసుందరి త్రిమూర్తులు(చూ•అవతారములు) ౮3-౨ర౭ తివేణి ౧౨౭౧౩౨, ౧౩౪, ౧౩౮ ౧౩౯ ౬౭ “త్రివేణీ మాధవంసోమం -” ౨౮౮ X02500 సమీపమందున్న మాలు ఝాలోకూడా ఎవరికీ తెనుగు రాదు; గంజాఁలో అంతా తెలుగే 3౧౯ విశాఖపట్టణం జిల్లాలో మాటలు దీర్ఘము గానున్ను దేశియ్య మైన శబ్ద హ్రస్వముగాను పలుకుతారు. అక్షరములు గొలుసు మోడి గా వాస్తారు. 33 గ్రామలెక్కలు మొదలైన వ్రాతలు ౧38 దండకారణ్యం దశాశ్వమేధఘట్టం దక్షిణదేశము, (చూ: పంచ ద్రావిళ్ళు) దక్షిణ ఉత్తర దేశములలో వస్త్రములు - పాత్రలు - వానిశుభ్రత ౧ర౨౧౨౦౧ దాతా వైద్యనాధ౦ ౧ ౨38 3రా దానాపురము దామెర్ల వెంకటాద్రి నాయుడు దామోదరు నది దారో గా (చూడు పోలీసు). ' 3 దాక్షిణాత్యులు (చూడు: ద్రావిళ్ళు; బ్రాహ్మణులు) దాక్షిణాత్యులుఉత్తరదేశ స్థులు ౧౦౧౭ ·4 దిగువ తిరుపతి దివ్యల రాజమహేంద్రవరానకు దక్షిణమున తాటాకులలో వ్రాస్తారు. కృష్ణానదికి ఉత్తరము తూర్పు సముద్ర పర్యంతము మాటలు రాగరం యు క్తములు ఆక్షరలో పములు గల హస్వశబ్దములు. నెల్లూరుదగ్గర ఉత్తరపినాకిని మొదలు దక్షిణపినాకినివరకు మధ్య దేశము - ఇక్కడిభాష ఆరవము, కన్నడము తెనుగుల మిశ్రమము. అసలు భాషల వారు హాస్యం, చేస్తారు, 3౬౧ చెన్నపట్నములో, తెనుగు, ఆరవము, కన్నడము, తురకము, ఇంగ్లీషు భాషలు ప్రజల నోట నానుతూ వుఁటాయి, పదార్థంగా కొన్ని సంస్కృత మాటలు కూడా అభ్య నించుటవల్ల వుచ్చారణ స్ఫుటంగా వుంటుంది. - (ఇది నూరిండ్ల అగ్రహారం. అందరూ ఉపపన్నులు, ఒక యతి శాపం చేత పెంకుటిళ్ళు కట్టక పూరిళ్ళలో కాపురం చేస్తున్నారు.) “దీప దీపికా న్యాయం” దువ్వూరు (దువ్వూరు మొదలు ప్రతి గ్రామ మందున్ను కొండకరమల వాండ్లు ఇనపరాళ్ళతో నినుము జేయు చున్నారు.) దూదుగాం 383. దూరదేశంలో స్వజాత్యభిమానం 63-ఒర

[పుట 492]
(3) దృష్టి దోషము అకారాది విషయసూచిక పుట. 1 దేశము; ప్రజలు: , 08, 059 (చూడు: శూద్రులదృష్టి; బ్రాహ్మణులు) చెవురి దేవతలు, యక్షులు, కిన్నరులు, కింపు రుషులు, గంధర్వులు.: దేవతలు - రాక్షసులు 'దేవప్రయాగ (నేపాళము). (శ్రీ శంకరులు శ్రీరాముని యంత్ర సహితంగా నారు. ) దేవానది దేవాదాయములు ఇచట F5 గొట్టడంలో లేదు. తంజావూరు తి న్నె వల్లిసీమ, ఫ్రజల పిరికితనము- హైదరాబాదు నాగపూరులలో బిచ్చగాండ్ర ధైర్యము పుట. ౨ర౭. తీర్థయాత్రలు - దూరదేశ ప్రయాణ ములుఆహారములోను స్త్రీ సంగ స్థాపించి దేవాలయములు 3, 8-21, 20, ౧ దేవాలయముమీద బొమ్మలు ౧౯౭ దేశము; ప్రజలు. (చూడు: హైదరా బాదు నాగపూరుల మధ్య దేశము, ప్రజలు; నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్య దేశము, ప్రజలు; హిందూస్థాన్ దేశము; ప్రజలు, బుగాళా దేశము బం గాళీలు; ఓడ్ర దేశము; వోడ దేశము; వుత్కల దేశము; గంజాం తుని మధ్య కళింగ దేశము; తునికి నెల్లూరు వద్ద పినాకినిమధ్య ఆంధ్ర) దేశము; ఆవల మధ్య దేశము; గంజాం, ' విశాఖపట్ట ణము, మచిలీబందరు, నెల్లూరు, చెన్న పట్టణము, బ్రాహ్మణులు, రులు, ' స్త్రీలు, ఆచారనియమాలు, కాశీ, గయ మొదలైన శీర్షికలు) ప్రజల ప్రకృతి: ధైర్యస్థైర్యాలలోను ఆహార విహారాలలోను కన్యాకుమారి, నుండి ఢిల్లీ వరకు, నెల్లూరికి ఉత్తర దక్షిణ దేశములలో వున్న తేడాలు ౧౦౧౧౦౭ దక్షిణ దేశంలో బెత్తపు దెబ్బకుగల భయము - ఉత్తర దేశమున తల తెగ మములోను తేడా 00€. ఆచారాలం కారాహారాదులు దేశానికి తగినట్టుగా, పెద్దలు స్మృతుల ద్వారా ఏర్పరచినారు ఉత్తర దేశంలో అన్నానికి దృష్టి దోషము, ఉద కానికి స్పర్శ దోషము, లేదుచలిదిఅన్నము (పర్యుషితా న్నము) చింతపండు మిరియాలు కలిపి పచనం చేయడము దోష మైనా దక్షిణదేశంలో శీతోషని తిని బట్టి అవసరమై ఉపయోగిస్తూ అందుకు అప్పయ్య దీక్షితుల వారి అనుజ్ఞ ప్రమాణమంటారు న్యాయశాస్త్రము కూడా దేశాను. గుణ్యంగా స్మర్త లేర్పరచి నారు, లేర్పరచినారు. దక్షిణదేశంలో ‘మేనల్లుడే ఆ స్తికి కర్మకు ఆధికారి; ఉత్తర దేశంలో స్త్రీకి ఆస్తిలో భాగము; మధ్య దేశంలో పోషణకే అర్హత ఉత్కల దేశంలో మత్స్య, భక్షణద్రావిడదేశంలో మాతుల క వివాహముమాగధ దేశంలో మద్య సొనము… మైథిలి దేశ ంలో దేవరేణ సుతోత్పత్తి అద్యాపి నిషిద్ధములు కావు కన్యా E8 DE8 ఉత్తరదేశంలో వంట చేయ డానికి పనికివచ్చిన శూద్రదృష్టే దక్షిణ దేశంలో పనికిరాదు. ఇది మూల

[పుట 493]
దేశము; ప్రజలు: స్మృతులలో లేదు. కూద్రుల దృష్టి శూద్రులదృష్టి ఫుట. నదియ్యా: పుట: చండాలుల సమీపవర్తిత్వము తున్నారు శిక్షాధికారులు పండితులు గౌడ DE2 దక్షిణ దేశంలో చాలా నీచపరచ నంబుకులు (నంబూద్రీలు) బడినది ౧౯౬ ౭ నరసన్న పేట దేశాటనము 3౯, 30, 30, 80, ౭౧ నరసింగఘాటు దేహబ్రహ్మవాదము ౧రూ, ౨౧౩ నరసింహమూర్తి (వరాహ) దొంగలతళావు శి౬౭లా దు కాణదార్లు కొట్టాయీలు (పాకలు) బసు కిస్తారు లా, దొంగలభయము ఉ, ౪ం, ర, 088, 305, 30, 330, 338 దొరలు (చూడు: ఇంగ్లీషువారు) దొరవారి లో నేరు 3E0 నరసింహస్వామి (ఆహోబల) నర్మదానది 52-80, 050 " ఇందు లింగాలు పుట్టుచున్నవి. తారా 'నర్మద్ కా కంకర్ సబ్ శంకర్' నగ్మదానదీతీరము మొదలు విక్రమ శకం (చూడు: దేశము, ప్రజలు) తాగా ద్రావిళ్లు ర౯, ౧౨౨, ౧౪౩, ౧రర, ౧౭ర నవద్వీపము (చూడు నదియ్యా) అర 058, 080 - 8, 988, 0841 ద్వాదశవర్ష మము మ ద్వైతము, చూడు. గ యావళీలుంర ః, అరర ధనోరా ధర్మపురి (వెచ్చా)) ధవళేశ్వరం ధర్మారణ్యం (చూడు. గయ) ధైర్యస్థైర్యాలు (ప్రజల) ౧౦౧౧౦౭ నాగనపల్లె నాగపూరు పూర్వచరిత్ర) DE2 -23 ఇంగ్లీషువారి రాజ్యతంత్య్రం ౬౨3 నాగపూరి రాజు శీతాబులిడి కామిటి ధూమా ఫల జాతులు నందనసంవత్సరపు కరవు ( )5 నందలూరు నందవరీకులు 99, 923 నంది గ్రామము ౬3, F౨, F3, 2952, 978 €3-28 €8 (అంబరీషతీర్థానికి సుల దూరము, అంబరీషుని రాజధాని) నక్కపల్లి (చూడు: వుపమాక) నదియ్యా (నవద్వీపము) విద్వదామము జమీందారుల పాఠ శాలలు-400 గౌడదావిడ విద్యా 'స్త్రీ' పాఠములు రులు శా చదువు స్త్రీపురుషులు; స్త్రీలు కుంఫిణీ వారి దొరతనం హిందువులు చేసే వుద్యోగాలలో నాగపూరు వగైరా కమిస్సెరై యాటుఉద్యోగాలు ఉత్తమములు ౬ర ఇంగ్లీషు షాపులు నాగపూరి పోస్టాఫీసు యిలాకా ౫౧ నాగపూరువారి రాజ్యం , , L3 F౨—౯౩; చూడు: దేశము ప్రజలు నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్య దేశము, ప్రజలు: (చూడు. మజిలీ వూళ్ల పట్టికలో మధ్యగల వూళ్లు;

[పుట 494]
అకారాది విషయసూచిక నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్యదేశము ప్రజలు: నాగపూరు, రామ టెంకి, తిల వారా, జబ్బల్ పూరు, రీమా, మిరి జాపూకుహైద రాబాదు. నాగ పూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు) పూర రాజ్యంలో యెర్ర కందులు నల్లనువ్వులు దొరకవు. తెల్లవి అమ్ముతారు — - నువ్వుల నూనె ఆరుదు — ఆముదం బొత్తిగా దొరకదు - దీపాలకు అవిశెనూనె విప్పనూ నె పోస్తారుఅన్ని ధాన్య ములు పిండిగా కూడా విసిరి ఆమ్ముతారు. ఈ దేశ స్థులకు బియ్యము నిమి త్తము లేదు పిండి జగూరేగాని • రామ టెంకి మొదలు రాతి వుప్పు మాత్రం దొరకుతున్నది - చింత పండుకు బదులు వాడతారు ఆముచూరు దుకాణదార్లు కొట్టాయీ లనే పూరి పాకలు వేసి బాటసార్లకు బస పుట: నాగపూరు మిరిజాపూరుల పుట మధ్య దేశము ప్రజలు: చిత్పావన బ్రాహ్మణులు వీరిని గర్తింపుచున్నారు హయిదరాబాదు మొదలుగా తియ్య దొండకాయలు విస్తారం తిల వారాఘాటు ఇవతల పలవర కాయలు దొరుకును జబల్ పూరులో దోసకాయలు బారె డేసి నిడుపుగల బీరాలు పలవర కాయలు అమ్ముతారు నాగపూరు, జబ్బల్ ప్పూరు మొదలు స్త్రీలు కంచు పాంజేబులు, మోచేతి కడియాలు ధరిస్తారు పురుషులవలె నే స్త్రీలు కండపుష్టి దేహవర్ణము కలిగియున్నారు పనిపాటులు చేసే పురుషులు తలమీద టోపీవలె అమర్చిన మోదు గాకుల గొడుగు పెట్టుకుంటారు F3 జ జబ్బల్ పూరు మొదలు వాడేకోసు చెన్న పట్నంకోసుకు సమమైనది ౧౦౯ చింతపండుకు బదులు గోగు రీనూలో కూర, చింతాకు, యిస్తారు దొరకును నర్మదకు యీవలిగట్టు మొదలు వి రాజ తిలవారాలో కృష్ణాతీరపు బ్రాహ్మ ణులు ౧౨ యిండ్ల వారున్నారు ఈ దేశస్థులతో చేస్తున్నారు సంబంధములు రామ టెంకి నుండి బ్రాహ్మణదర్శ నమే కాలేదు నర్మదానది దాటిన వెనక రంగిడి జాతి. బ్రాహ్మణులున్నారు. వీగు వ్యవస్థలేని వేడితివారు; కరాడి బ చింతపిందెలు నాగపూరు మొదలు పక్కలు లేవుపచ్చిపోకలు కాచు, వాడతారు.— హుక్కా తాగుతారు జబ్బల్ పూరు మొదలు నల్ల తమల పాకులు హెదరాబాదు మొదలు నాగపూరు వరకు అమ్మే నెయ్యి మంచిది కాదు. నాగపూరి తరువాత వెన్న మజ్జిగ దొరకడం ప్రయాస జ నాగపూరు రాజ్యంలో ప్రతివూరు లోను కూరగాయలు దొరుకుచు

[పుట 495]
నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్యదేశము ప్రజలు: న్నవి. శింగాడికాయల పిండి పూరీలు చేసి ఉపవాస దినాలలో తింటారు. నాగపూరు రాజ్య నివాసస్థులు పురుషులు బలిష్ఠులు, పుట, నిర్మల రూపవంతులు కృత్రిములు గాని మాటకు ముందు ఆయుధాలు తీసేవారు కారు పుట గోదావరీ తీరము: (చూడు, దేశము ప్రజలు; హైదరాబాదు నాగ పూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు) నివృత్తి సంగమం నీల మాధవస్వామి నీలిమందు జర నీమా నదామా కమాలా పండ్లు వగైరాలు సమృద్ధి ఓర నాగలాపల్లె నాగిరి నాగులోటి గుడి వీరభద్ర స్వామిది ఒక జంగము ఆత్మకూరిలో నుంచి వారానికి ఆ ఆవృత్తులు వచ్చి పూజ చేసి పోవు చున్నాడు నాడుభేదములు ౧ నెల్లూరు 3cc 33° 008, 308 320, . తుని మొదలు నెల్లూరివద్ద పినాకిని వరకు ఆంధ్రదేశము 32: ఇది మొదలు కోసుల నేనూట పోయి గడియల దూరమ గేమాట వచ్చినది. మొదలు అరవమాటలు నెల్లూరు వింటూవస్తాను. నాకిని మొదలు దక్షిణపినాకిని వరకూ 85,088,3.04 నాణ్యములు 30,3,89, ౧౨౭, ౧౫౧ , 9gE, 208, 308 నాభిగయ జాజిపురం) ౨౮౯, ౨౯O జైతరిణి - నాభిగయావళీలు వుత్కళ బ్రాహ్మణులు, త్రిపురుషో దేశ శముగ దస్త్రాలు వుంచుతారు ౨౯౧ నాయిక వాడీలు నాయడి పేట నాయడిపేట (గంజాం) నారాయణగఁజు నార్టన్జార్జి; నార్తుపోల్ నా స్తికులు ౧౦౧, ౨ర౭ , నిజాము: (చూడు హైదరాబాదు) నిజాము, కింద నిర్మల ఆధికారి ఆం పిన్న గంగదో నెలు నిజాం హు నియోగులు " మధ్యదేశము ద్రావిడాంధ్ర కర్ణా టకములు మూడు మిశ్రమమైనవి (చూడు: తెలుగు ) నెల్లూరివరకు బ్రాహ్మణులలో కూడా లింగధారులున్నారు కెరర కృష్ణకు దక్షిణం పినాకిని వరకూ నియోగులైన కరణాలు ప్రబలం 32XX రాజమ హేంద్రవరం వదిలినది మొదలు ఈ నియోగులు · గొప్ప యిండ్లు కట్టుకొని వున్నా బాటసారులకు ఇండ్లివ్వడం పరువు తక్కువ అని అనుకుంటారు నెల్లూరిజిల్లా భూమి కొలత కుచ్చళ్ళు 3218 చినగంజాం మొదలుగా సముద్రతీర మందు వుప్పుపఁట - వుప్పర స్త్రీలు దోటిముక్కలతో పురుషులతో కలిసి భూమి తవ్వుతారు (ఓఢ) దేశపు వొడ్డేవాండ్రున్నారు) '3XF 39X, 3XX, 320 నెల్లూరి సీమ పురుషులు స్త్రీలు దేహ


---


<a id='chapter-25'></a>

# ఇరువదియైదవ ప్రకరణము: కృష్ణా దాటుట & చెన్నపట్టణము పునఃప్రవేశము

**మచిలీపట్నం, గుంటూరు, బాపట్ల, నెల్లూరు రంగనాథస్వామి, చెన్నపట్టణం చేరిక**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** గోదావరి నుండి కృష్ణా డెల్టా, మచిలీపట్నం (బందరు) ఓడరేవు, కృష్ణా నది దాటుట, గుంటూరు, చందవోలు, బాపట్ల భావనారాయణస్వామి, ఒంగోలు, నెల్లూరు పెన్నా తీరం, తల్పగిరి రంగనాథస్వామి దర్శనం, 1831 సెప్టెంబరు 3న క్షేమముగా చెన్నపట్టణము పునఃప్రవేశము, యాత్రా సమాప్తి మహోత్సవము.

[పుట 496]
నెల్లూరు: ఆకారాది విషయసూచిక పుట, పట్నా: పటుత్వము కలవారు; యధోచితం కురచరూపం కలిగి సౌందర్యవ తులు; దేహచ్ఛాయ నలుపుక లిసిన చామనచాయ; గుణము నిష్కా పట్యము ప్రధానమని చెప్ప వచ్చును నెల్లూరికి ఉత్తరదక్షిణాలలో ప్రజల ప్రకృతులు, ధైర్య స్థైర్యాలు, ఆహార విహారాలు భేదించియున్నవి. కును. అరటి సళ్ళుమాత్రం బొంతవి దొరుకును పుట. మేవావస్తువులు: పిస్తాబాదం, ఆగు రోటు ద్రాక్ష, దానిమ్మ సీమఆపిల్సు ఈ దేశంలో ఆవుతున్నవి హుక్కా బుర్ర లు పాదరక్షలు, అమ్మడానికి ఒక బజారు వున్నది చలికాలంలో రజాయి దుప్పట్లు చో క్కాలు చేసి అమ్ముతారు ౧౦౨౧౦౭ జాతులవాండ్ల గంగాతీరపు తోటలు ఒంటిగుర్రపు యెక్కా బండ్లు, వేలాంత రాలు బాడి గాకున్నవి ""? "" నేపాళము న్యూబోల్టు సర్ జాన్ ౧రం ర పండ్లదినుసులు 3 , Eర, వార, ౨౨౬, విరా పంచకోశయాత్ర ౧౭౭, ౧౭ర ప్రజల ఆయుధములు తీసివేసినారు; " కలకండ - కసూరి పంచగయలు పంచగౌడులు , n83-8, , ౧౬౩, ౧౯౦, ౧౯౩, ౨8, 390, 3213 పంచగౌడ స్త్రీలు పంచద్రావిళ్ళుం౨, ౧రణ ౧౬౭, ౧౬ర్, పంచాంగము ౧౮౯, ౧౯౩, ౩౨0, 393 స్త్రీలు సాపటలో సింధూరము ధరిస్తారు దేశము, ప్రజలు: (చూడు. హిందూ స్తాను దేశము ప్రజలు) పన్నీరు పద్మనాభము 3౨౯- 33333 85,989 రణ, ౨రవి పరంగి కొండశాల పరంగీలు ౯, ౧౫3, 3౭ర 321, 0ng పరతత్వము పండాలు 30 -8; 300, 300;309 పండ్యాలు పట కాబాడి పట్టీలు; పట్టేలు పట్నా ౧౨౨, ౨౦, 30 58'08 ౧౩, కారా8-21, 930 ఇచట గోమాంసము బహిరంగ ముగా అమ్ముచున్నారు. ఈ వింత హిందూదేశములో ఎక్క డా "నేను చూడలేదు.' అని యెల్లీసు దొర వాసెను. కంపినీ కచ్చేరీలు, దేవస్థలాలు, పాటక్కులు, పరమాత్మ ౨౫౨, ౫8, ౨౫౬, ౨౫౭ పరిమళ తైలములు పర్వతాలు పాతాళలోకము పాదగయ పానగల్లు ౧౯౩ పాపమ్సు బ్రాడివే పార్వతి (విమలా) (త్రిపురసుందరి) సార భాష పట్నాలో సమస్త ఫలాలు దొర 3E2

[పుట 497]
పుట, 23 ఓరా పొన్నేరి ౧ పోలీసు(చూ, చౌకీలుకావలిరాణాలు పార్టీ జాతీవారి పాపులు పాలవాయిసత్రం పాల్మర్ (సర్ రాల్ ఫ్ ) పిండపిచ్చి 905-90g పిఠాపురం ఒక పాడునూతిలో పురుహూత శక్తి. ఇది అష్టాదశ పిఠాలలో ఒక టిట, సురేకారం అనే పెట్లుప్పు పైరు అవుతూంది. 'పితృవంకే మృతాయేచ ' పినాకిని (చూ, నెల్లూరు) పిన్న గంగ పిప్పర పిప్పిలి పీష్వా (చూడు: పునా శ్రీమంతుడు) పుట్టి పుత్తూరు పునః పునః నది పునాశీమంతుడు (పీష్వా) పురాణములు పులి చేరి పుష్పగిరి పెంటపల్లి పెద్ద చెరువు అర పుట. బరకన్ దాసులు - రాణా జవానులుకొతవాలు పోలీసు దారో గాలు - పెరిమిట్టు – చౌకీదార్లు) , , 99, 34, 35, 80, 25, 80, 000, 005, , Nεg, 998, 280, 088 --I85-855-855 302-30E-308-3321 380-9;380 పోలీసు నౌకరులకింద తలార్లు నాయకులు చౌకీదార్లు పోలీసు జవానులు 30E కలకత్తాలో పల్లకీలకు నెంబర్లు 988 పోలీసు ఖాయిదా బంట్రోతులు రాణా దారో గా జమేదారుడు ఆమీను అలా 3 హెడాపోలియసు -38-380 30E సూ పెరి టెండెంటు 33X పోస్టాఫీసు చూడు: తసాల్ ఓరం, 1౧, 28, 23, 8F, , 002, 330 ౧౨౧ పౌరుషనామధేయములు పెద్దాపురం 3 రం ప్రయాగ: 550 500 200 పెన్న (చూడు: పినాకిని) పెన్న గురు ఘాటు సుంకము - అక్ష యవటము... పెరిమిట్టు (జవానులు) ౧౨౧౩౬౧౫౮ చౌకీ, తలాషీ అనే శోధన పెరుగు మజ్జిగ మజ్జిగ - నాగపూరు పొట్టేటసు (బంగాళాదుంపలు) (వి త్తనం ఇంగ్లీషువారు తెచ్చారు) దశాశ్వమేనఘట్టము - విష్ణు ప్రజా పత్రి క్షేత్రము యమునా నది ఉత్పత్తి - గంగాయమునాసరస్వతి త్రివేణి “త్రివేణి మాధనం సోమం” ౧౩ర

[పుట 498]
అకారాది విషయసూచిక ముచికుంద ప్రయాగ: స్వేచ్ఛామరణము బ్రహ్మచారిఆక్బరుపాదుషా ౧౩౩ ప్రత్యామ్నాయవటము పుట. పుట. బంగాళాదేశము, బంగాళీలు: కలకత్తా చుట్టుపట్ల బంగాళీలకు కాళి ప్రత్యక్ష దేవత (చూ: కలకత్తా) ౨౭౧ పురుషులకు స్ఫురత్తు లేదు - దీనత - స్త్రీలు సౌందర్యవతులు కారు - 12 మూరలతో దేహాచ్ఛాదనం డిల్లీ పాదు షాక నోజాలుప్రయాగ వాళీలు (చూడు: పంచగౌడులు: కన్యా కుబ్జులు - క నోజాలు) లక్నో నవాబు మంత్రి అహల్యాబాయి సత్రం - పాదుషా కోట - కుంపిణీ వారు వేణీ దానము కుంఫిణీవారి రుసుము స్త్రీలకు క్షారము చప్పరాల కొట్టాయీలు తీర్థవిధిపిండప్రదానము ౧౩౬ ఇచ్చట స్త్రీలు ఇచ్చే వేణి ముణిగి పోతున్నది ప్రయాగవాళీలు ప్రయాగ (ఉత్కల దేశం) చేసి మః సుకుకూడా వేసుకుంటారు. రవికె తొడిగే సంప్రదాయం ' లేదు.(మలయాళసామ్యం) ౨౭౧౨ బంగా ళీ భాష హిందుస్తానీ ఆభా సము- 'దేవనాగరి లిపిపోలిక పురుషులు కృశాంగులుప్రయాసకు ఓర్వలేరునిత్యము తలంటు జిడ్డు వదల్చుకోరుశీకాయలేదు ఇది గౌళవిరాట దేశము - బ్రాహ్మ కూడా మత్స్యభక్షణ ణులు చేస్తారు - గౌతమధర్మశాస్త్రము - స్నాననియమం - స్వయంపాక నియమం – ఉప్పుకలియని పక్వా 30౭ " న్నాలకు వ్యవస్థలేదు ఈవూరి వరకు బార్హ స్పత్యమానం 3 ౧రా కులీనుల చరిత్ర: ఆయిదు గోత్రాల కాన్య ప్రళయకా వేరి ప్ర్రాంసువారు BE3 ౨౬౮౨౬X-380-7 ప్రేతపర్వతం ప్రేత గవళీలు, పొటెస్టాంట్సు ఫరక్కు నగరం ఫల్గుని ఫల్గు ఫల్గుని శ్రాద్ధము ఫారషీ భాష 9F 300 '006 ' అరణ ఫారషీ వాళ్ళ పాపులుచూడు: పౌరషీ బంగాళా దేశము - బంగాళీలు జరిగినది · కుబులుజాతి నియమాలు ఆచార జ నియమాలుకంసాలిపని చేసే సు నారు ఒనియాలు నికృష్టులు. ౨౭౨ - 3 బంగాళ బ్రాహ్మణులైన ఉత్కల గౌడులలో కులీనులకు ౨0, 30 కన్యలనిచ్చు దురాచారము వంశావళి పరంపర వ్రాసే ఆచారము 3 వివాహమ: లకు ఆపరకర్మలకు అత్యధి కవ్యయము – తంత్ర బాహుళ్యమే గాని మంత్ర బాహుళ్యంలేదు ౨౭3 స్త్రీలకు దాయభాగమున్నది రఘునందనుని ఉపస్మృతి జు లను పేరున శా తంత్య్రజ్ఞు మొదలు సువర్ణ రేఖ నది వరకూ బంగాళా గౌఢదేశము అరా? శాక్తమతేస్థులు "

[పుట 499]
పుట. బం గాళాదేశము, 20 గాళీలు: బంగా ళీ లకన్న వుత్కలపండితులు బంగాళాదేశము, బంగాళీలు: పూరియిండ్లు—కూర కాయలకురు చితక్కువ బిల్వపళ్ళు కరుబూదు పళ్ళు, షర బతు - పలవర కాయలు వింతైన నమస్కారవుపద్దతి పశువులు బలిష్ఠములు కావు, ౨౭ర " అలా హిందువులు అరటిఆకులు తప్ప, ఇతర ఆకులు. వేసుకోరు తమల పాకులు బహుదళ మైనవి- " తాఁబూల చర్వణం విస్తారంహుక్కాలుతాగనివారు లేరు ౨౭రా శివప్రతిష్ఠలు బంగాళీ వారి శివప చరత్కు పూజా భానుపోడా ఈదేశసులు కస్థులు మీసాలు ప్ర్రాయశ ః వుంచడం లేదు దినం విడిచి దినం క్షారం - స్త్రీ పురుషులు బహుశాః లలాట శూ శూన్యులు తులసీమణి ధారణం విస్తారం కొందరు స్త్రీలు మక్కపైన పచ్చ పొడిపించు కుంటారు రణంగా కడతారు. సాధా ౧౨ మూరల తెల్ల చీర లే అణ సువాశినీలు శంఖపు గాజులు ధరిస్తారు. ఆభరణములు విస్తారం ధరించడం లేదు గొప్ప పురుషులు ఇంగ్లీషు వస్త్ర వాహనా లుపయోగిస్తారు ఫిడేలు ఆ నే ఇంగ్లీషు వీణ ప్రచారం ఒక సారి వాడుకున్న కుండ యింకో సారి పుట. సంస్కృతంబా గా వుచ్చరిస్తారు. అకార బంగాళాగౌనరు మెంటు ౭ ౮ - ౧రం, 38 బంగాళాదుంపలు బండాతుకూరు బందం చలమయ్య బందిపోట్లు౩౧౭౩౨౦-3 ౨౬-33౧౨ బకుసరు (బక్సార్ ) ఇచ్చట విశ్వామిత్రుని ఆశ్రమము ౧౯ం బడబుడు బడిపంతుళ్ళజీతము: బజరాలు బదనీ కేదారము బదరీ నారాయణము బదరుగఁజు బనయాల నే వైశ్యజాతి బరక న్ దాసు (చూడు పోలీసు, జీతాలు, ల. చాలు.) బలభద్ర మూర్తి బలరామ క్షేత్రం బలులు (చూడు తామసారాధన) ౩౭ణ బసవాపురం బసా బళ్ళారిజిల్లా క లెక్టరు బాగల్పూరు బాగునా " బాపట్ల " బారకుపూరు ౨రాశి బార్హస్ప్యమానం బాలపల్లె పాలు పెరుగు దొరుకుతూ వున్నవి అకార బంగాళా దొరలకు హిందువులకు పల్ల కీల షోకు లేదు బంగా శ్రీవారికి పితృదేవతా భక్తి యెక్కువ (చూడు: అనుబంధము) ౨౯౦ బాలేశ్వరం ఆరం . (బాలేశ్వరం జిల్లాతో ఓడ దేశం అర 3-ర అ ర 3 - ర ఆరంభం)

[పుట 500]
బిక్కనూరు పేట బిల్వఆడివి; బిల్వ పళ్ళషరబత్తు బీజవృద్ధి బుగ్గగుడి అకారాది విషయసూచిక పుట, బ్రాహ్మణులు:: ఆద్వైతము; 'వేదములు) ౧౮౨౧౩ బ్రాహ్మణుల పేర్ల చివర గౌరవ రం పుట, వాచకములు - 'అయ్య-‘పాడె' ( 938 - అర. పంచగౌడులు ౧౨౨౧83,0౬౩, ౧౯ ౦౮ 3 9)౫౬ పంచగౌడులు పంచ ద్రావిళ్ళు౧౮౯౧౯ర 30F, 300 గంజాంనుండివల - గోదావరీ తీరపు బ్రాహ్మణులు – ఆధర్వణ వేదము చర్చ - బోయీలు - కావడివాళ్ళు - వర్తకులుపట్టుబట్టల యిండ్లు బృందావన క్షేత్రం బెంటింకు లార్డు రు విలియం పూరి ౨ ఘూర్జరులు 3Ex కనోజాలు , 038, 235 022-038° 93F క న్యాకుబ్జులు మయిధిలి బ్రాహ్మణులు సారస్వతులు – సర్వర్యులు ౧౨౧రర బ్రహ్మకొల్పిత బ్రాహ్మణులు - శాక ద్వీప బ్రాహ్మణులు మర్స్యేదేశపు బ్రాహ్మణులు ప్రయాగ వాళీలు(చూడు: ప్రయాగ) ౧౩ర బేగం బాజారు ( హైదరాబాదు) బొండాడ బొందిలి ఖండము గయావళీలు ౨౦౬౨05, ౨౧౦, వీర8- ప్రేత్రిగయావళీలు(చూడు. గయ ౨౧౦ ౧౦౭, ౧రర, ౧౩౦ గంగాపుత్రుల: (చూడు: కాశీ)౧౫౬౧18 బోయజాతి ౮౫, ౮౬,33 ౧౨,338 రా రా, బోయీలు (౮, 9౯౦, ౨F౨,390,330-౨ (చూడు: వుప్పాడ) బ్రాహ్మణులు గంగాయమునా తీర వాసులు, వారినిఋషుల వేవారు మ్లేచ్ఛుల దండయాత్రలవల్ల దక్షిణ దేశానికి వచ్చారు వారి; ౧౯; 3౨౨ దక్షిణదేశపు రాజుల ఆదరణ౧ ౯౦ 393 బ్రాహ్మణ, క్షత్రీయ, శూద్రులు ౧౦౫౧రూ బ్రాహ్మణులు వైశ్యజాతిని కల్పించుట 08Q బోరుగద్దలు బోర్డు అఫ్ త్రేడు (0-9) బౌద్ధులు; బౌద్ధమతం (చూ. దేహ బ్రహ్మవాదము) బౌద్ధగయ దక్షిణదేశమున బ్రాహ్మణులకు భూ.. బ్యానర్ మన్ స్థితులు ౧౯౧, 80, 3210, 3213 బ్రహ్మ బ్రహ్మగుండం బహ్మపుత్రి నవి బ్రాహ్మణపుదూరు ౨౦౯ బ్రాహ్మణులు ఆహంకరించుట - తమ ఆధిక్యతను ప్రకటించుట లేనిపోని ఆచారాలు కల్పించుట ౧౬౭౧౯౦ బ్రాహ్మణులు: (చూడు. వర్ణాశ్రమ ధర్మములు; ఆచారనియమాలు; పంచ గౌడులు; ద్రావిళ్ళు; కాశీ; గయ; మూలస్మృతులు; పురాణములు; వీరి రి ఉపస్మృతులుస్థల పురాణములు ౨౦౦ దక్షిణ దేశ బ్రాహ్మణులు: ఆంధ్రులుదావిళ్ళుక ర్ణాటకులుమహా రాష్ట్రులు రా౨౮౩; ౧౨౯౧౩౦, ౧30-303 అగ్రహారాలు 329, 303, 3ax, 3౨౯

[పుట 501]
బ్రాహ్మణులు: పుట, చిత్పావనులు, క రాడీలు, నంబూద్రీలు ౧౯ర దక్షిణ దేశములో నాడు భేదములు - (గౌడులలో శాఖలు) ౧౭8-391 వెల నాడు, కాసరనాడు, నియోగులు 3221 హైదరాబాదు నాగపూరుల మధ్య దావిళ్ళు లేరు - వైదికులు నాడు భేదములు పాటింపరు పంచాంగములు రణ - అర 3 ఉత్తరదేశమున బ్రాహ్మణులందరు స్త్రీలు సహా భోజన కాలమున పట్టు నారపట్టుబట్టలుఁ దాళ్ళు కడతారు ఉత్కల బ్రాహ్మణులు 955,980 బంగా ళీ ఉత్కల గౌడులు -కులీనులు ౧౬ర ౧౭౫, ౯౭ని, అభ3 , 08, 229, గంజాం మొదలు బ్రాహ్మణులు 399, 39 21,330, 380, 32101 నేపాళ దేశములో ద్రావిళ్ళు ౧౯౭ వల్లభాచార్య వీఠస్థులు (వెల నాటి దావిళ్లు)-హితహరివంశ పీఠము ౧ర గయావళుల వధ్యమతం గంగాపుత్రుల ఉత్పత్తి అరర భద్రకాళి భద్రాద్రి భవనాశిని నది భ్రమరాంబ పుట." మహిసాసురమర్దనియే "భ్రమరాంబ. మైసూరులో మహిషాసురుణ్ణి చంపి ఆమె శ్రీశైలమున ప్రవేశించి భ్రమ అని పేరు పెట్టుకుంది. రాంబ మైసూరు రాజ్యంవాళ్ళు ఎవళ్ళు వచ్చినా వాళ్ళకు హాశీలులేదు. ఆలాగే జంగాలు మొదలైన వారికి లేదు భాకరా పేట ఆరాధ్యులు భాగవత కాల క్షేపం (ఉత్తర దేశమున ) ౧౨ భాగవతుల కి త్తన్న భాగీరధి ' '885 30F భీముని కొల్లము భువ నేశ్వరము భూమి వాటము కొలత - శిస్తులుజ దారీ—శాశ్వత పైసలా -జమీం ౧౬ భోగమాయ భోగస్త్రీలు బౌ)ను సీ॥ పీ మంగళగౌరి బ్రాహ్మణ యాచకులు 3రం - 329–3 బ్రాహ్మణులు — దొరలు వర్ణాశ్రమధర్మము మనుష్య కల్పితమేం౯ గోదావరీతీరపు రాజమహేంద్రవర బ్రాహ్మణులు పరులు—కర్మిష్ఠులు ణులు చాలా క చాలా ఆధ్యయన చూడు: నందవరీకులు; నియోగులు; కరణాలు బూక్కు దొర ‘బ్లాక్ సి, రిడు సి’ అరణ భగవత్పాదులవారు ౧౧8-ంగూ (శ్రీ శంకరాచార్యులు) ౧౯౭౧౯ర భట్టిప్రోలు భద్రక 38F, 4-10 (ఈ దేవిగుడి ఆష్టాదశ పీఠాలలో ఒకటి) మంచుగడ్డ - (చూడు: అయిస్సు) ౧౬ మక్కు షూదాబాదు DE3, 08X, మగధ దేశంలో మహాసభాలు 998 మచిలీబందరు ౨౨ పేటలు, వాని రాబడి - పూర్వ చరిత్ర - ప్రస్తుత స్థితి వీధులుఇళ్ళు, వీధులు - ఇళ్ళు, - స్త్రీ పురుషుల వరనము నీ పీ. బ్రౌను గారు

[పుట 502]
" మచిలీ బందరు: అకారాది విషయసూచీక వుట. వారు 38౯ నవాబు, కుంఫిణీ మనుష్యులు అరోగ దృఢ గాత్రులు కారు స్త్రీలకు స్వరూపలావణ్యం లేదు; అలంకారప్రియులుస్త్రీ పురుషులు చాయ వేసిన బటలు కడతారు బట్టలు యాచక బ్రాహ్మణులు ఈ అయిదు జిల్లాల జమీందార్లు అయిదుజిల్లాల బందరుజిలా ఆదాయం ఆరులక్షలు కోమట్లను సెట్లు ఆని, శూద్రు లను లను నాయిళ్ళని గౌరవింపరు; భోగ స్త్రీలు వీణ మొ వాయిం చేట ప్పుడు తప్ప కూర్చోకూడను తెనుగుమాటు రాగ. సంయుక్తము, అక్షర లోపము గల శబ్దములు " " హ్రస్వ స్త్రీలకు నోరు ఆవరించేపాటి ముక్క రలుచాలా లావు పాటివి భూమి కొలతను కత్తెలంటారు 318 మచ్చిగోల మణపాక సాల్వపతినాయడుగారు రూ మణికర్ణిక (చూడు. కాశీ) మది రాసు (మద రాసు) రారా, 3౧౯, 3 Lర్ మత్స్యభక్షణ మధ్య దేశము మద్యపానము మధ్వాచార్యులు మన్నెం కనకయ్య ర, E3, 8×, ౧ర -౨రర పుట. మయిధిలి బ్రాహ్మణులు ౧౨౨౨౩౯ మయిలాపూరు. ౧౦౬, ౧౬, 32 మలడీజ్వరం (మల్లడి, మల్లాడిజ్వరం) మల్లు పేట మహ దేవపురం 2521, 300, 300, 33 ర మహమ్మదు మతస్థులు ౧గూ, OF9, , 9218, OF8 మహమ్మదూ (అవతారము) ౮౩౪-౧౯౨ మహానంది మహానది మహాభూతములు మహారాష్ట్రులు OF8-300 088, 20E, 323 మహిసూరు (మయిసూరు) ౨౦, ౬ర, 380 మ హేంద్రతనయానది మళయాళ దేశము మాఁడు గాం మాంఘీరు (మూంగేరీ) 3౨౨ , 989-3 అకర ఇది ముద్ద లాశ్రమము. ఇక్కడ మంచి చీరలు నేస్తారు. మనదేశం వచ్చే చీర మూంగా లిక్కడివే. మాంసభక్షణము మాణిక్యపట్టణము మాతా శే శెద్ మక్కళ్ క మాతులక న్యావివాహము మాధవరం మాన సతీర్థము 320 మాయాళ కీ. DE8 మన్యాలు; మన్యదొరలు 3 ౧౭333;3321 మారీసు దొర, జార్జి, ఐ. ౧౯౭, ౧౯౮; మనుబోలు మనోజీ పేట మన్నారు పోలూరు మధు వ 3E0 (గయలో జడ్జీ) మాపా పేట 3౬౨ మింఛెజ్ దొర ౨౧౯ మిఠాగువ్వ శం

[పుట 503]
మిరిజాపూరు వర్తక వ్యాపారములు: గంగాస్నానము మడుగువస్త్రమ ములు ముచుకుందనది (మశి) పుట. ఇ౧౯౧9 గంగాజలము - మోహము (. స్త్రీ పురుషుల) మౌగంజు; మౌగఁజు రాజు పుట, 335- 002-00€ మ్లేచ్ఛులు(చూ, మహమ్మరు మతస్థులు) రా ౧౨౦౧౨౧ యజు ర్వేదమ (చూ, వేదము) ౧౬౩౧౯౭ ౧33 ముచుకుంద బ్రహ్మచారి ఇతడు త్రివేణీ సంగమంవద్ద స్వేచ్ఛా మరణం పొంది అక్బరై నా డనిన్నీ, ఇతని శిష్యులు అలా గే చేసి మంత్రు లై నా రనిన్నీ.. ఇత్యాదిగా ప్రతీతి. ము ఫైమూడుకోట్ల దేవతలు మురువారా ముసలి మడుగు ముని (ముశి) మూంగేరి (మాంఘీకు) మూడియా పాడు మూర్షి దాబాదు మూలస్మృతులు మేకల గండి మేడిచర ౨33 “యద్యద్విభూతి మత్సత్వం” "యథారాజా తథాప్రజా”” యమునానది (చూ: ప్రయాగ, కాశీ) ౧౩౦ యలమంచిలి యాచకులు (ఉత్తర దేశ) యాచక బ్రాహ్మలు 380-3219-3X3 యాతాలు (ఉత్తరదేశపు) "యాదృశీ భావనా యత్ర సిద్ధి గణవతి తాదృశ్రీ " ౨౨ యింద్రద్యుమ్నం గుడి 38 యింగిలాండు అరం౧ ౨౩౪ యింగ్లీషు మాటలు కలిపిమాట్లాడడం ౨౯ం యింగ్లీషు శాస్త్రము ౨౬.3, ౨౭X. ౬ యిఁగ్లీషు గ్రహలాఘవశాస్త్రము ౧౬౬, ౧౬౭౮, ౨౦౦ యింగ్లీషువారు (చూడు: ఇగ్లీషువారు, మేస్తర్ గ్రీన్ దొర మే స్తర్ నీపన్ దొర మైహరు ౯౪౧౦౦ ౧౦౭౧౦౮ ఇది బొఁదిలీ ఖండమునకు రాజధాని ప్రకృతపు రాజు బిషన్ సింగు, ఇతని తాత పర్నా రాజుదగ్గర సర్దారు పర్నా రాజు తముణ్ణి చంపి నందువల్ల ఈ రాజ్యం ఇతనికి ఈ నాముగా వచ్చింది. ప్రకృతబిషన్ సింగున్ను అతని తమ్ముడు ప్రయా గదత్తున్ను చెరియా బైవీలు వచ్చే రాజ్యము పంచుకున్నారు మోహరం శణ కుంఫిణీ వారు) , F3, , - , 0521, 0821, 2011, 038, 04F, 022, 988, 392, 330, 380, యిండయా: (చూడు, హిందుస్తాక్ ) అరL యిచ్ఛాపురం యిటికె రాళ్ళు యీదలగండి యీదలవాయి యీనులు నారాయణయ్య గారు " యీశాన " యీ శాన విష్ణు కమలాసన-77 3E8 యెక్కా (గుఱ్ఱపుబండి) ౧ర౨; వార యెర్ర మందారపువ్వులు యేక మేవ ఆద్వితీయబ్రహ్మ యేడం ()

[పుట 504]
అకారాది విషయసూచీక పుట, యేదులాబాదు రాజమ హేంద్రవరం: పుట. గ్రామ లెక్కలు వగైరాలు తాటి యేలూరిపాడు యాకులలో వ్రాస్తారు. యోగమాయ 3 - ర గుంటూరు సరిహద్దువరకూ రఘునాధపురం ౧౭౮, ౧౯౫, రా౬ రణజిత్తుశింగు రహితులు(గ్రామపరిపాలన) ౨౨5-౨౨౯ 'రాండ్ సౌండ్ చీశీలు ౧౬.3 రాఘవాచార్యులు గారు (వెంబాకం) 5-7 రాజగృహి అర (ఇక్కడ స్ఫటిక శిలలు పుట్టుతున్నవి) రాజమహేంద్రవరం సరఫరాయి బంట్రౌతులను నాయి శవాడీలని నెల్లూరిజిల్లా "మొదలు మహతాదులని అంటారు. కలివాళ్ళు పల్లకీలు మోస్తారు 38 2 రాజరాజనరేంద్రుడు రాజానగరం, రాజామహలు (నీలిమందు దొరలు) ౨రం రాణీ సరాయి మీర రాజరాజన రేంద్ర, సారంగధగులు 38 ౨ రామకృష్ణాద్యవతారములు రా౨3; 93౬ గౌతమ మహాముని - ద్వాదశ వర్ష ఔమము - స్థలపురాణము గోదావరి ఉత్పత్తి రామగయ రామగుండము రామ టెంకి కాకినాడుజిల్లా సాలుకురా లక్షల వరహాలుశాశ్వత బేరీజు ముఠాలుఆముఠాలు కోమట్లుకొని ప్రభుత్వ లాంఛనలు వహించారు చిక్కాకొళము మొదలు దేవాంగులు నాగ పూరి రాజు - నర సింహ స్వామి అంబరీష మహా రాజు 2X భోగవతీ తీర్ధముశ్రీరాముడు ౭ ఓ' 383–ర రామతీర్థాలు (చూ, విజయనగరం) 3 ౨౯ లింగధారులు నెల్లూరివరకూ కొందరు బ్రాహ్మలు కూడా లింగధారులు రామన పేట రామనామ తారకము “రామ నామ సత్తు హే” 38ర రామపర్వతము ఈ కళింగాంధ్రి దేశాలలో తెలగా లనే వెలమలు, క్షత్రియులు నే విజ యనగర రాజబంధువులు, దొర తనం చేస్తున్నారు రాజమహేంద్రవరము తురకల కింద నుండి కుంఫినీ కిందికి వచ్చినది - వీరు పితూరీలు బంధిపోట్లు ఆణచి ప్రజ లను రక్షించలేకుండా వున్నారు. " రామసాగరము రామానుజాచార్యులు రామాయణము రాయచౌడు 8€ 38E రావణాసురుడు (భూకైలాసంకథ) అ3ర రాయపూరు రాల (ర్యాలి) " రావుల వల స రాజమ హేంద్రవరంలో కచ్చేరీలు రాక్షసులు రాజమహేంద్రవరానకు దక్షిణమున అరుఅ సామర్లకోటలో పటాలాలు 38 1 'రిడ్డుసి' (చూడు రెడ్డుసి) రీసై డేంటు

[పుట 505]
రీమా పుట. వంగలి (ఇది కందనూరు నవాబు గారిది... రూపశింగ నే సరదారునికి X0X 1700-800-300-200-83 రీమారాజు కుంఫిణీ వారిని నిండా లక్ష్య పెట్టడము లేదు రుక్మి నారాయణన్ నది చూడు. రిడ్డుసి) ౨ర రెసిడెంటు చూడు: రిసైడేంటు రుద్రవరం రెడుసి ( వుకు గాను... జాగీరు గా బడినది) వ్యగోలు ౧౦ వంట చెరుకు కొలు నివ్వ పుట, వంటమామిడి వడమాల పేట సత్ప్రు రేగుపళ్ళు రేవా లేశ్వర తటాకం ౧౮౭ వనపర్తి (ఇందు రెండు పెద్ద గుండ్లు కొండ అంతవి తేలుతూ భక్తులచే పూజింప బడుతున్నవని నిశ్చయంగా తెలు రోమన్ క్యాథెలిక్సు - రూ 33E మల్ వెళ్లికట్టి 'వరత్ కొట్టియ మణల్ యము ళ్ వరదానది (వసిష్ఠానది) వర్ణాశ్రమ ధర్మము ౧౯ ౧౯౯, ౨౯౬ వరాహ నరసింహమూరి 2X; 333 , , 82- లంచాలు (ఉద్యోగుల)౧౫ర ౧, ౨రణ వరో డా లంజదిబ్బ లక్కునోడాన్ లకునో సమసానము లకునో నవాబు లక్ష్మణగుఁడము వల్లభాచార్యులు పీఠము రాగి వాంతిభేది వుపద్రవం ౧౬౧ వాడపల్లీ, య౬ వాడల మరమ్మతు లక్ష్మీ (జగ న్నాధమహాత్యం) లక్ష్మీ నారాయణమూర్తి ౨3 లవణేక్షు సురాది సముద్రములు లాంజైట్యూడు, లార్డు బెంటిక్కు లాలుడిగ్గీ (కలకత్తా) ల్యా టైట్యూడు ౨ర౭ డా లాలుగఁజు లాహోర లింగత్రయము లింగధారణము లింగిశెట్టి 38E ౨౮౦ - 30 వాయుపురాణము: ( చూడు పురాణములు) వాశిరెడ్డి వెంకటాద్రి) నార నాయుడు "వాసాంసి జీరా'? వింధ్యపర్వతము ౨౭ ౭ వింధ్యవాసిని 02E-2 లిపులు (ఉ త్తం దేశమున పార్టీ భాష) ఆరం లోక నాధస్వామి లో కాలు— (ఏడు) 88; 099-4 పంచ గౌడులు యోగమాయ, భోగమాయ, కాళి౧౨3-8 బ్రాహ్మణులు: కన్యాకబ్దులు, సర్వగ్యులు, గౌడులు సారస్వతులు మైధిలు లని ఆయిను తెగలు. అందులో పూజ చేసే పండాలు లేక పండ్యాలకు కన్యా గుబులు లేక కనోజాలంటారు ౧౩౨౩ ఆర౬ విచ్చూరు

[పుట 506]
అకారాది విషయసూచిక పుట పుట విచ్చోడా విజయనగరం 3౨౯-33౧ ఇది కళింగరాజు రాజధాని 3౮ ౯౯ 21 9 విమలా (జగన్నాధములో శక్తి) విరజాదేవి (చూడు: జాజిపురం) విశాఖపట్టణము 30 ర రాజవంశము 250 సం॥ నాటిది: రాజు నారాయణబాబు అప్పు చేసి, రాజ్యం విశాఖపట్నంక లెక్టరుకు వప్పగించి కాశిలో వున్నాడు. 330, 33౨ రాజ్యాదాయం, రౌ లక్షలుకుంపినీకి పేష్కషు లక్షలుదేవాదాయం బ్రహ్మాదాయం రాజులు సంగీత సాహిత్య ప్రియులు - భోగ స్త్రీలకు సంగీతము భరతము నేర్పించినారు. దాయం 2 లక్షలు. 330-0 విజయనగరం అగ్రహారములు రాజగురువులు వైష్ణవులు - వైష్ణవు లకు భూవసతి 3 అరా కోట వెలి గా వెయ్యిండ్లు; —బంగారు పోగర పని, పాత్రసామాను, మంచి బట్టల నేత.. రస చెక్కలనే వుడక పెట్టిన పక్కలు - చుట్టలు తాగడము విశేషము విశాఖపట్టణం జిల్లా ఆదాయం సాలుకు ౧రలక్షలుభూమియావత్తు జమీం దారులది - బందిపోట్ల బాన 338 - 21 ఈ జిల్లా అధికారులు ఉపేక్ష ఈదేశము స్త్రీలు మంచి సౌందర్యము కలవారుఉపపన్నులు జాఫరా విత్తుల వర్ణము వేసిన బట్టలు కడ తారు — కాళ్ళకు పాడ గాలు ఇక్కడి తెనుగు భాష: చూడు, తెనుగు. మనుష్యులు దౌష్ట్యములు చేయదల చినా తీయని మాటలు వదలరు 33 × విశిష్టాద్వైతం (చూడు: శైవ వైష్ణవ సౌరశాక్తములు) ౧ర౭౨౦౨ "విశ్వేశం మాధవం ధుఁడిం – దండ పాణించ భైరవు- " వీరభద్రస్వామి (నాగులోటి) వీరాస్వామయ్య గారు, చూడు; ఏనుగుల " విసళ్లు 33 వుడుబడియా ఆమడలు కోసులు అనేమాట. కోసు చెన్నపట్నం రెండు గడియల దూరంగరి శెల లెక్క 3 పొలాలలో ఆకుతినే మేకల మందలు 3 321 బందిపోట్లు వుపద్రవము - ఒకరి పై నొకరు చెన్నపట్టణంలో వారంటు పుట్టించి జడ్జికోర్టుకు యీడ డమువలెనే చేస్తున్నారు వీరభద్రరాజు పితూరీ బోయీలు కళింగ దేశ రాజు ధర్మాలు విధి – ఈశ్వరక టాక్షము వినాయక శిలలు ణ వృత్కల దేశము (చూడు: వోఢ దేశము) జెలేశ్వరం దగ్గర సువర్ణ రేఖ నది మొదలు గంజాంవద్ద ఋషి కుల్య నది వరకూ వోఢ దేశము 301-305 జలగినది మొదలు. సువర్ణ రేఖ వరకూ బంగాళాగౌడ దేశము వోఢభాష అక్షరాలు తెలుగుకు సరిపోలి వున్నవి - బ్రహ్మ దేశ పు అక్షరాలకు నిండా సమీపం ణ అక్కా 33 ౧ వోఢదేశపు స్త్రీలు కురచవాళ్లు, ముఖ లక్షణంకలవారుపురుషులు బంగా శీలంత దీనముఖంవారు కారు రా వోఢబ్రాహ్మణ పండితులు గౌడ "

[పుట 507]
వుక్కల దేశము: పుట వుత్కల దేశము: వైఢ దేశపు వొడైవాండ్రు దేశస్థుల కన్నా సంస్కృతం బాగా వుచ్చరించుతారు అక్కా యీదేశస్థులకు తెరుగు మాటలు ఒకటీ అర వచ్చును వుక్కల దేశంలో అరిటి, టెంకాయ, పోక చెట్లు, గౌడ దేశ మంత తరుచుగా పైరు కావడం లేదు నాభియాగవళీలు వోఢబ్రాహ్మణులు వుత్తరపి నాకినికి, దక్షిణ పినాకినికి మధ్య దేశం - మూడు భాషలు " వుదీచీతీర్థం వుపమాక వుప్పరజాతి స్త్రీలు చేపలు పట్టడం - చెన్న పట్నంలో కొలువు - త్రా -వుత్కలలు ఇక్కడి శేరు రాం రూపాయిలయెత్తు, వోఢబోయీలు గోపాలక జాతిస్నానలు ఆచారము కలిగి తులసి మణిధారణ చేస్తారు - మాంసము తినరు - దేవతలకు బ్రాహ్మణులకు పాకమునకు నీరు తెచ్చివుపచారం చేస్తారు పుట. 32F వుప్పాడా (చూడు. బోయీలు) 338-5 ( బోయజాతి గుడు - స్త్రీల కాయకష్టము మొగవాడు పుడితే చచ్చేవరకు సర్కారుకు పన్ను యివ్వాలి) వుప్పుకు తీరువ ౧రం వుప్పుపంట (చూడు. చినగఁజాం) వెంకటగిరి రాజు వెంకటాచల పత్తి వుపమాక నుండి ఈ పేరు ప్రసిద్ధి 338 వెంక టేశ నాయడి సత్రం వెంక టేశ్వరులగుడి ఆ౯౨ వెంకన్న పంతులు పెంట వుక్కల దేశంలో పొగ చుట్టలు ఆమి తంగా తాగుతారు - హుక్కాల ప్ర్రసక్తి లేదు గౌఢ వుత్కల దేశములలో చింతపండుకు బదులు యెండుమామిడి వరుగు ఆకార వుక్కల దేశంలో బియ్యం, ధాన్యం, ఎగుమతి చేసే ఆరు రేవులు 3౨౧ పూఢబోయీలు యెండ సహించ లేరు 38E వెచ్చా గోపాలకృష్ణమ్మ 30-318 వెజ్జ పురం వెలగపూడి సత్రం వెల పనూరు ౨౮౮ వేటపాళెు (బస్తీ) వేదములు వేదశాఖలు ౨౮౮ వేణీ దానము వేణీదానము ఈ భూమిని వరి పైరు యెక్కువ వోఢదేశపు మనుష్యులు మూర్ఖులు, హఠవాదులు, కృత్రిమము సాధిం చేవారు. కలకత్తా మొదలు ప్రతి గ్రామంలో తలారులవ లె నే, నాయకులున్నారు; సర్కారువారు చౌకీదార్లను ఏర్ప రచినారు; వీరు పోలీసు నౌకరుల అధీనులు S55 వేదపాఠము (చూడు. శృతులు) ౧౯౩౧౯౭ -౩౨౦ వేములవాడ భీమకవి వెతరణీ నది వెదికులు 835'035'355 8F వైశ్యులు, (వైశ్యజాతి, శూరులు) ౧౯౦ బనయాల నే వైశ్యులు నే

[పుట 508]
అకారాది విషయసూచిక వైష్ణవము - (చూ, విశిష్టాద్వైతము) వొంటిమిట్ట వొలందావారు వొడూరు పుట. శింగాడి కాయలు; వోర్ధ్రదేశము (చూడు, ఓడ్ర దేశము; వుత్కల దేశము.) సువర్ణరేఖనది దగ్గర బాలేశ్వరం వోణి జిల్లాతో వోఢదేశం ప్ర్రారంభ మగుచున్నది విత్తులుండును. వాటి పిండితో పూరీలు చేసి ఉపవాసదినాలలో పుట: ఈ కాయలలో బాదంపప్పువంటి తింటారు. ఇవి కొంచెం తీపి. శింగరాయకొండ 2F శింగవృక్షం శింధ్యా శింశుమారచక్రం ౨J౭ శికందరాబాదు 30-3,37- శిఖరేశ్వరం (శ్రీశైలం) శిమిని శిష్టుకరణాలు శీతాబులిడి ఇక్క డినుండి ఋషికుల్యనది దగ్గర ప్రయాగవరకూ వోడ దేశముఢ ఋషికుల్యనది అవతల గంజాం నుండి కళింగ దేశముప్రయాగ వరకు బృహస్పతి మానము - మాలు ఝా. శివుడు రా౨-3; ౧)౫8;938–5;980;303– వరకూ తెనుగు ఎవరికీ రాదు 3౧౮౯ శుద్ధ ద్రవిడ దేశము వోరంబాడు X3, శూద్రులు(చూడు: వర్ణాశ్రమధర్మము- వ్యవసాయము (చూ. దేశము ప్రజలు) ౨౯ శంకరాచార్యులవారు కారం, 8, 8, ౧౪౭౧రూ, ౧౭౩, వా౭, ౧౯ర శంకర విజయము శడలు (ఆడడం) శమంతక మణి 96F "శమీపత్ర ప్రమాణేన పిండం దద్యా దయా శిరే శరభోజీమహా రాజు (తంజావూర్తి). ((శరీరార్థం స్మృతా జాయా” శాంతిపూరు (సమతిపూరు) ( టెంకాయ పోక తోపులు) నిడివి E2 శాకద్వీప బ్రాహ్మణులు బ్రాహ్మణులు) ఉత్తర దేశములో శూద్రులదృష్టికి దోషం లేదు 3 ఆర 500-13-3YC శూద్రదృష్టి; స్పర్శదోషము దక్షిణ దేశమునకు బ్రాహ్మణులు వచ్చుట; శూద్రులస్థితి ౧౯౦౧౯౧ శూద్రులదృష్టిని నీచపరచుట, శూ ద్రులనుతక్కువపర చూట ౧౬౫౬ శృతులు (చూడు: స్మృతులు వేద ములు) శృతి స్మృతి. సదాచారములు షాడ వుట...... శెట్టిగుంట - శైవవైషవ సౌరశాక్తములు ౧ర౬౧ర ౭ శాక్త మతము ౧౩౭౮; ౧ర౬-8; ౨౧18; శోణభద్ర (వినాయక శిలలు) శారదానది ౨౭3 శ్రీకాకుళం (చిక్కా కొళము) 398-5.. గొప్పవూనుభోగస్త్రల నృత్యవా ద్యములు—లోగడ తుగకల స్క్రా)బ, శింగాడి (శింగాణి) కాయలు ౭౯ - ౧౮౯

[పుట 509]
శ్రీకాకుళం (చిక్కాకొళం): పుట, సంస్కృతలోకోక్తులు: ల్యము - జిల్లాకోర్టు కలక్టరు కచ్చేరీ— ఖజానా - బలరామ క్షేత్రము కోటీశ్వరుడిశివ క్షే త్య్రం - బ్రాహణగుజరాతీవాఁడ్లురత్న వ్యాపార సాహుకా శ్రీకూర్మము (విష్ణుక్షేత్రం) రు శ్రీకృష్ణులు రా౨-3; ౧౯౮; ౨౬౩౪-౫ శ్రీనివాసపిళ్ళ కోమలేశ్వరపురం 4-8 (మునియళ్ళకొడుకు) శ్రీనివాసమూర్తి ‘ఆవశ్యమనుభో క్తవ్యం కృతంకర్మ శుభాశుభం' 'ఆహో గుణవతీ భార్యా భాండ మూల్యం నయాచతే 'ఉపొయేనతు యచ్ఛక్యం నతచ్ఛ క్యల పరాక్రమైః' ‘ఉష్ణము ప్లేన శీతెలం’ ణ 'కరతి కగతికర కర్షతి కర్షత్యేన ' (మిగిలినవి ఆకారాదిగా నున్నవి) 21-2 సగుణబ్రహ్మారాధన శ్రీమన్నారాయణమూర్తి రవి-3;3౬) సచ్ఛూద్రులు శ్రీ మహావిష్ణువు రా౨-8; ౧౩; ౧30; 303 సత్తిని శ్రీరంగాపురం శ్రీరంగరాయలు శ్రీరాములవారు ౩౨౭–3౫౨ సత్యవాది 22; 50-8; ; శ్రీశైలము ౧3 - ౧ - ౧౧౭౧౯౨౧ శ్రీ శైలయాత్రకు తీసే హాళ్సీలు కంద నూరు నవాబుకు చేరుచున్నది. చె త్రమాసములో భ్రమరాంబ య నే దేవికీ తామసపూజఎక్కుడ దినము లంటే నీళ్ళు ఒంటక జ్వరం, ౧౩౧ర పాపురం పాహురాజు సంకలిత రోగాలు సంకల్పక్త్రమము పుట, 0E8 ఈ యూరు వజ్రరేఖ అనే నది ఒడ్డున ఉన్నది. కులీను డొకడు తనకు ఉప ధరించే ఒక నికి తన కన్యను ఇస్తా నని వాగ్దానం చేశాడు. అంతలో చనిపోయి నాడు. బంధువులు వాగ్దానాన్ని తోసివేశారు. అంతట గోపాల మూర్తి ఆవిర్భవించి రాజుముందర ఇది నిజమని చెప్పాడు ఇక్కడమూర్తికి పిస్టపక్వాన్న మే నైవేద్యంగాని అన్నంకాదు 3౨౦౧ ౬౧౨౯౮ సత్వరజస్తమోగుణములు 383 సప్తగ్రహములు సప్త ద్వీపములు సప్త సముద్రాలు 9xx అరూణ (కాశీగయప్రయాగలలో సంకల్పం) సంత్య్రాస్ నింబు (ఈ పండ్లలో సూదులు గుచ్చితే కరగి పోతున్నవని వదంతి) సంస్కృత లోకోక్తులు(చూ. ఆకారాది) అన్నస్య వీధితం పాత్రం 'ఆభావే విర క్తిః' తా సభాగంజు సమతీపూరు (శాంతిపూరు) సారా యీలు సరయూనది :3-500 సరస్వతి (చూడు ప్రయాగ) 030-౧౩౨ సర్చార్లీసు గే దొర F౬ సరుకోటు (సర్క్యూటు కోర్టు) 3౨౬.

[పుట 510]
పుట,. సర్కా రు(చూడు: కుంఫిణీ వారు); ౧ ౨౫ సర్వం బ్రహ్మమయం జగత్ “సర్వం శక్తిమయం జగత్ ౨౫ర అకారాది విషయసూచీక సుంకపు బంటెతులు సుంక పువాండ్ల తొందర అంచములుఇంగ్లాండులోని పరిస్థితులు పుట. “సర్వ ధర్మాజ్ పరిత్యజ్య” ౧౧౭ సుంకపు చావిడి. సులమాబాదు ౯౬. సుంకపు చౌకీ సహగమనము ౧౯౮ సుంకపు మెట్టు సహ్యపర్వతము (కృష్ణానది పుట్టుక) 3 × సుందరమూర్తి 3Eσ సాంబమూర్తి ౮౨౩; ౧౭౧; ౨35; సాగరారాజు సాతారా సుందరవనము (కలకత్తామార్గము) ౩౬౨ ౨౭౦; 30 3 సుఖరోగమ్ములు సామగులు (చూడు, వేదములు) సామర్లకోట సాయకుచావిళ్లు సారంగధరుడు సాల గ్రామాలు సుప్రీంకోర్టు(౧౨) 4,5;5-౧౧౨-3; ౨౭౭ ౯౨, ౯3 ౧౯౩ సుబ్బవరం (సుఫలం' (చూడు. గయ) 3821 సుభద్రా దేవి '౧రం సుమతి 3 ర ౨ సురాకారము ౧౮౫ సువర్ణ నది ఇవిఉత్ప త్తిఅయ్యేకొండ నేపాళం లో ఉంది. ఆ కొండమీదుగా గం డకీనది ప్రవహిస్తూంది. ణ సువర్ణ ము ఖరి సువర్ణ రేఖనది (బంగాళాదేశ హద్దు౨రాః ణ సువర్ణాక్షయ వటము " ౨౦౫ సూక్ష్మ దేహము ౨౯౫౨౯౭ సూప్రీంకోర్టు (చూ, సుప్రీంకోర్టు) ౭౬ సూరంగు సాహేబుగంజు సింధునది సిఁధురాజ పర్వతము (శ్రీరాముడు శంబుకుని వధించినచోటు) సూరత్తు అబ ర సింహ్వాచలము విజయనగరరాజు ధర్మక ర్త; వరా హనరసింహమూర్తి, ధ్యానశ్లోకము సూర్య భ గ వానుడు సూళూరు పేట సౌత్ పోల్ సిద్ధాంతి కావేరీ పాక " కాలీజి సిద్ధేశ్వరం ఘాటు X౬ స్నాననియమము 2౫౭ సోమాలు, తడలు ౧రం-9 దేశము, ప్రజలు; సీతాకుండము సీతా దేవి (చూ. శ్రీరాముల వారు) ౨3 సీతాపతి(ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి తమ్ముడు) 3 రూ సీతారామశాస్తులు వారు బలిజేపల్లి 398 సీదాహాటు లు (చూడు: హైదరాబాదు నాగపూరు మిరిజా దేశము ప్రజలు మధ్య పూరుల హిందుస్తాథ్ దేశము ప్రజలు; బంగాళాదేశము, బంగా ళీలు; పుత్కల దేశము, వోఢ దేశము -ప్రజలు; కాశీ, ప్రయాగ, కలకత్తా,

[పుట 511]
స్త్రీలు: ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి 'కాశీయాత్ర చరిత్ర పుట. హరిశ్చంద్రుడు గంజాం, విశాఖపట్టణము జిల్లా: మచిలీబందరు; నెల్లూరు; చెన్న పురుషులు మోహము 33౮౯ పట్టణము, మొ శీర్షికలలో స్త్రీలు). స్త్రీపురుషుల భోగస్త్రీలుసంగీతము స్త్రీలకు ద్వితీయ వివాహము హరిహరాదుల ఉత్సవం పుట, . హాస్సీలు: ౫౧౦౧౩౧౬౨౦౨౨౮౭౧౨౯- 032 038- ౧రం-: -02-300-302-300 ౬౯ హిందుస్తాన్ దేశము ప్రజలు:- ఆచారములో స్త్రీల మూర్ఖపు కోరి-2, 'హిందుస్తాన్ ' అనేది సుమారు 1500 పట్టు స్త్రీలు మోక్షారలా?? వా స్త్రీలకు పురుష జన్మము స్త్రీ పురుషుల హృత్క మలములు ౧రణ, (ఊర్ధ్వఆధోగ్రంధులు) ౧రణ, ౧౦ కళింగ ఆంధ్ర దేశ స్త్రీలు 3321;3186, 323:- చెన్న పట్నం స్త్రీలు స్థలపురాణములు (చూ, పురాణములు) ౨౦౧ స్పర్శదోషముజలము (చూ, శూద్ర దృష్టి) న్మిత్తుదొర స్మృతులు (చూడు, మూల స్మృతులుస్మృతిక ర్తలు - బ్రాహ్మణులువేదములు) స్వదేశ పక్ష పాతమ్మ €8 085-08F-9E0 స్వదేశ: సమస్థానాలు (చూడు: కుంఫిణీ వారు) “స్వయంరాజా స్వయం మంత్రి ౬౮ స్వర్ణ “స్వర్ణ స్తేయం సురాపానం” “స్వస్తిప్రజాభ్యః పరిపాలయంతాం” హనుమాన్యా ర " హాయిదరాబాదు(చూడు: హైదరాబాదు) హంకారాలు (హర్కారాలు) రం౧౨రా హరిద్వారము. "హరిబోలో, హరిశ్చంద్రపురం... 02E సంవత్సరముల కిందట యీ గంగా యమునల మధ్య హిందువులు వసించే భూమి ఈ దేశస్థులు ఇక్క డ దొరతనము చేసే వారి తురక మాటలు సంస్కృత భాషతో కలిపి మాట్లాడుతూ తుర కలవలెనే వ వస్త్ర వాహనాద్యలంకా రాదులను అంగీకరించి ప్రవర్తింప సాగినారు; కాని వర్ణాశ్రమధ ర్మా దలను మాత్రము వదల లేదు 'హిందుస్తాన్' లో బ్రాహ్మన్ న్ అనే బ్రాహ్మణులు, రసపుత్రులనే క్షత్రి యులు బనయా ల నే వైశ్యులు, శూద్రులు వున్నారు - బ్రాహ్మణ క్షత్రియులు బంట్రౌతు శిఫాయి కొలువులు చేస్తారు. జనయాలు వర్తకం తప్ప ఇతర వృత్తి చేయరు. శూద్రులు వ్యవసాయం చేస్తారు. ఇక్కడ చండాలులను బేగారీ అందురు. వీరు నికృష్టపు పనులు చేస్తారు. హిందుస్తాన్ బ్రాహ్మణులు అయిదు తెగల పంచగౌడులైనారు హిందుస్తాన్ లో బనయా వారికి వల్ల భౌ చార్య పీఠస్థులు గురువులు ౧రర కాశీ మొ హిందుస్తాన్ బస్తీలు 313 (చూడు: మిరిజాపూరు, ప్రయాగ, కాశి, గయ, పట్నా)

[పుట 512]
అకారాది విషయసూచిక హిందుస్తాన్ దేశము, ప్రజలు: పుట. 'హిందుస్తాక్ దేశము ప్రజలు: కాశీదగ్గర మహాస్థలాలు, దేశాలు ౧౭౬ ఇంగ్లీషువారు 'ఈ హిందుస్తా' అంతా స్వాధీన పరచుకొన్నారు, ౨౯ర యింగ్లీషు వారికి ఆధీనం కాని రాజ్యం రణజిత్తుసింగుది ఒక్కటే. 'హిందుస్తాజ్' చివర కాశ్మీర ఖండములాహోరు షహరు. నిరా ఆది ఇంగ్లీషువారిని ఉపసర్పించుకుని వున్న హైదరాబాదు మొద లైన స్వదేశ సంస్థానాధీశులు ఇంగ్లీషువారి రాజ్యాక మణ, రాజ్య తంత్రము, పరిపాలన, (చూడు: కుఁఫిణీ వారు) అరణ హిందుస్తానీ భాష నాలుగు విధము లుగా నున్నది. బొందిలి ఖండము లక్నోమధ్య మాటలు సంస్కృతా భాసములుతురక మాటలు ఎక్కు వగా కలిసినవి గా నున్నవి ఇక్కడ సకల కచ్చేరీలలోను లెక్కలు వగైరాలు వ్రాసే భాష పౌరషీ. అక్షరాలుమాత్రం అనేక లిపు లలో వ్రాస్తారు గయాక్షేత్రము మగధ దేశములోది అర౨ బంగాళా గౌడదేశము-' బదరు గఁజు దగ్గర గంగలో నుంచి చీలి దక్షిణ ముగా కలకత్తాకు ప్రవహించే జలంగినదితో ప్రారంభం గంగాతీరమునకు తెచ్చిన మడిబట్టల పైన, శుద్ధి శుద్ధి చేయవలసిన స్థలము పైన గంగను ప్రోక్షిస్తారు హిందూస్తాన్లో వసించే పంచదా విళ్ళు స్త్రీలు సహా భోజన సమయ ములో పట్టుబట్టలు, నారమళ్ళు ధావళ్ళు కట్టుకుంటారు. నూలు బట్టలను మడి కాదంటారు పుట: పాత్రసామాను పరిశుభ్రంగాను బట్టలు ౧రర మలినంగాను వుంటవి. బొందిలిఖండంలో సర్వర్య బ్రాహ్మలు కృషిచేస్తారు. గౌడ బ్రాహ్మణు లలో ప్రయాగవాళీలు తప్ప యాచకవృత్తి చేయరు మిరిజాపూరు పాత్ర సామగ్రి 'హిందు పాత్రసామగ్రి స్థాని కంతా ప్రసిద్ధ మైనది గోపీగంజు మొదలు 'హిందుస్తాను' తుదవరకూ బాటసార్ల సరాయీ 00F లకు తురకలు కావందులు మిరిజాపూరు మొదలు బాడిగారు గుర్రాలు దొరుకును. యెక్కా లనే గుర్రపుబళ్ళు వున్నవి గోసాయీలు సాహుకారు పనులు చేస్తారు కాశీలో దేశ భాష హిందుస్థానీ పంచగౌడుల వివరము 088- " దక్షిణదేశంలో నాడు భేదముల వలెనే గౌడులలో భేదములు బంగాళీ బ్రాహ్మణులైన ఉత్కల గౌడులలో కులీనులకు 20, 30 కన్యకల నిచ్చు దురాచారము ౧౭ ఈ దేశంలో దృష్టిదోషం లేదు కాశీ మొదలు పట్నా వరకూ గంగకు రెండుపక్కలా ఆవాలు పైకు ౧౯౧ కాశీవరకూ తాటిచెట్లు లేవు; తరువాత గంగకు పక్క గావున్నాయి. “హిందుస్తాన్”లో ధాన్యపుదినుసులు మసూరిపప్పు, లాకిపప్పు ఎనిమిది రకముల యాచకులు- ' రకరకాల యాతాలు “హిందుస్తాజ్" యావత్తూ రొ - రొట్టెల వలే నే అన్నముకూడా ప్రతిదినము భోజనం చేస్తారు—చింతపండుమిరవ' " "

[పుట 513]
హిందుస్తా౯ దేశము ప్రజలు:: పుట. కాయ దొరుకుతుంది పళ్ళెము లలో తింటారు వి స్తళ్ళు దొరకవు ౨. ౨౬ 'హిందుస్తాన్' జమీందారులుజమీం దారీ పద్ధతి, రైత్వారీ పద్ధతి పంచాంగాలలో గ్రహదృష్టులు వ్రాస్తారు ఇక్కడ తాంబూల చర్వణం విస్తారం గొప్పవారు ఆరు నెలలు, సంవత్సరం దాకా తమల పాకులు కాపాడి వేసుకుంటారు కాచు లేక తాంబూలం వేయకు. పరిమళ ద్రవ్యాలు కలిపి కాచు కడ్డీలు పోస్తారుతాంబూల మిచ్చే పుట హైదరాబాదు వివి, "మొహరం 25, 80, పాలీబండ (బ్రాహ్మణుల పేట) 3 రూపాయిలు ముశీనది వరదలు హుశేక్రొసాగరు సుంకముల గుత్త ఇంగ్లీషుదండు( శింక దరా బాదు )321-31 గోలకొండ రాజ్యతంత్రము చందులాలా 3₁ జాగీరుదార్లు 82-8: సంప్రదాయము అర 3 జర్నల్ కేమిల్ హిందుస్తానీ మాటలు. ౧రర ఆయుధాలు హిందూదేశము: (చూడు: హింయ ఇంగ్లీషువారి అధికారము హైదరాబాదు స్తొక్ దేశము ప్రజలు;, బ్రాహ్మ ణులు; మొ శీర్షికలు) హిందూమతము లో వివాదాలు, శాఖలు. 082-8, 080- హిందూలిటరరీ సొసైటీ (లా); 4–8 హికహరి వంశాచార్యులు హుగ్గులీ నాగపూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు:— హైదరాబాదునుండి ౧జూ కృష్ణ -9EF హుగ్గులి మొదలు ఆచానకువరకూ నదికి రెండు పక్కలా బ స్తీలు - ప్ర్రాంసు, డె-మార్కు డచ్చి వారివి వున్నవి. ఇంగ్లీషువారి న్యాయశాస్త్రప్రకారము అప్పుల వారికి కలిగే రాజదండన తప్పించుకోడానికి చెన్న పట్నం వారు పులిచేరీకి, వంజివాకకు పోయినట్లే ఇక్కడి బంగాళీలు ఈ బ స్తీలకుపోయి వుంటారు ౨౬రా౯ హుగ్గులీనది నాగపూరుకు పోయేబాట బహు ఆడివిమృగ భయము - చోరభయము. దాటినది మొదలు ప్రతివూరు లోను మంచి బియ్యం దొరికినవి. హైదరాబాదు మొదలు • వరిపైరు విసారం హెదరాబాదు వదిలినది మొదలు తంబ ళవాళ్ళు పాలు పెరుగు పువ్వులు అమ్ముతారు – కూర గాయలు బాల 8ε కొండవరకూ దొరక వు హైదరాబాదు జమీందార్లు పోట్లాడి ప్రజలను బాధిస్తారు అర, ౨21, ర౭ ఇక్కడికో సు? మైళ్లలో పు; చెన్న పట్నం 1] గడియలదూరం – ఆ గడియ 24 నిమిషాలలో నడవవచ్చును 88

[పుట 514]
ద రాబాదు - హైదరా అకారాది విషయసూచిక నాగపూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు: కడప మొదలు గోదావరీతీరంవరకూ తమల పాకులు చౌక; పండుటాకులు దొరకును; బీదలు ముడివక్కలు నమలుతారు శూద్రుల చేతి హైదరాబాదు పుట. హుక్కాలు ఇతరులు తాగుతారు రూ 1. కృష్ణదాటినది మొదలు బియ్యముతో పాటు రొట్టెలకు తీయని గోధుమ అమ్మతా పిండి అమ్ముతారు కడపవదిలినది మొదలు ఆరవభాష, సకృత్తు; తెనుగుమాటలు రాగ సరళిగా తురకమాటలు కలిపి మాట్లాడతారు రూ ర ర కృష్ణ మొదలు ద్రావిళ్ళు లేరు ఆంధ్రులు వివాహసంబంధములలో నాడు భేదములు పాటింపరు - లౌకికులను వ్యాపారులంటారు ఈ పంచాంగములు మధ్యదేశ పంచాం గములతో సరిపోవుచున్నవి. శూన్య తిధులు తిథిద్వయాలు వ్రాయకు ఇప్పట్లో ఇక్కడ వర్షాకాలము గనుక మన కార్తికమాస వ్రత `నాగ పూరుల పుట, మధ్య దేశము ప్రజలు: ఇక్కడ గృహకల్లోలములలో పురు షులకన్నా స్త్రీలకు చొరవ యెక్కువ ర కడప మొదలు డాగా వాండ్ల నే దోపిడి దొంగలు మనుష్యులను దోచి చంపు తున్నారు. ఇది హైదరాబాదు ఇంగ్లీషు లష్కరులో నే జరిగినది ర ఈ దేశంలో ఉత్కృష్టులు. ఏక వారా శనం చేస్తారు కాయరా అనే వూరు మొదలు తెలుగు భాష సకృత్తుమహా రాష్ట్రం మా టాడతారు. కరవులవల్ల తూర్పు దేశంనుంచి వచ్చినవారు మాత్రం తెలుగు మాట్లాడుతారు. తూర్పు దేశపు బ్రాహ్మణులు, కోమ ట్లుమాత్రం. యీ దేశానికి ఎగ బ్రాకి వస్తూన్నారు నా నాగపూరు దగ్గరకు పోయిన కొద్దీ ఈ దేశ పు ముసాఫరులు దృష్టిదోషం పాటించుటలేదు ములు శ్రావణమందు చేస్తున్నారు రూ హోలుకరు 2 2 , ౧౬, 3213 సవరణలు పుట కాలం శీర్షిక తప్పు ఒప్పు " 34 ఏక మేవాద్వితీయం బ్రహ్మ ' ఏకవారాశనం 2E3 దేవ రేణ సుతోత్పత్తి DE8 నాణ్యములు 30,38 నీలిమందు అరం బలులు లకునో నవాబు 22 కృష్ణానదికి గోదావరీనదికి మధ్య దేశము. చూడు: హైదరా బాదు నాగపూరుల మధ్య దేశము. 24 - క్రీస్తు (అవతారము)

[పుట 515]
బ్రహ్మశ్రీ శతావధాని, 8° 1 వేలూరి శివరామశాస్త్రులుగారి రచనలు కథలు - గాథలు ఏకావళి “ఆత్మకథ ౧వ భాగం ౨వ భాగం రాముని బుద్దిమంతనం తీరని కోరికలు సర్వేసు వీలునామా " బాపనపిల్ల పద్య గ్రంథములు: గద్య గ్రంథములు: గు ౦౧౨౦ ౦౧-౨౩ ౧-0-0 ౦౧౨- కావలసినవారు, గ్రంథకర్తగారికి, సూరవరం - ఆత్కూరు టపా, కృష్ణాజిల్లా: అని వ్రాయండి. దిగవల్లి వేంకటశివరావు రచనలు ఇంగ్లీషు తెలుగు పారిభాషిక నిగంటువు భారత దేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్య్రము:: రెండుభాగములు కలిపిన బైండు 1వ భాగం: బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్ర 2వ భాగం: రాజ్యతంత్య్రం ఆర్థికచరిత్ర సహకార వస్తునిలయోద్యమము రు 2- 8-0 1-4-0: రాక్టేల్ పయోనీర్సు చరిత్ర - భారతదేశ సహకారసమస్యలు భారతదేశ స్థితిగతులు (Statistics) అధినివేశ స్వరాజ్యము అంకుల్ టాము కథ (నీగో బానిసల సమస్య) దక్షిణాఫ్రికా చరిత్ర గ్రంథకర్తకు బెజవాడకు వ్రాయండి.

[పుట 516]
భారతదేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్రము గ్రంథకర్త: దిగవల్లి వేంకట శివ రావు కాలం ఇది యే గ్రంథానికీ అనువాదం కాదు. ఇది చాలా ృషి చేసి, అనేక పురాతన గ్రంథాలు పరిశోధించి రాజకీయ, రాజ్యాంగ, ఆర్థిక చరిత్రాంశాలు మేళవించి క్రొత్త పద్ధతిని వ్రాయబడిన స్వతంత్య్ర గ్రంథము. ఈ దేశాన్ని ఆర్ధ్రమించడానికి, పరిపాలించడానికి, దీనివల్ల లాభం పొందడానికి, ఇంగ్లీషు వా "రే యే పద్ధతులు అవలంబించారో వారు 5) యోగించిన రాజ్యతంత్య్రంవల్ల వారి పరిపాలనవల్ల, మన రాజకీయ ఆర్థిక స్థితిగతులలోను ప్రజాజీవనంలోను 'ఏలాంటి మార్పులు కలిగి యో నిర్భయంగా తెలుపు అపూర్వ చరిత్ర. ప్ర్ర థ మ భా గార బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్ర: ఇది రాజకీయచరిత్ర భాగము 472 పుటలు వెల. రు 1–8 0. ద్వితీయ భాగం భారత దేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్రము: ఇది రాజ్యాంగ పరిణామము, ఆర్థిక చరిత్రల భాగము, 350 పుటలు వెల రు 1-0-0. రెండుభాగములు కలిపిన బైండు వెల రు 2 80. ఆ“ఆంధ్ర చరిత్ర వాఙ్మయానికి రెండూ రెండు వెలగల సొమ్ములు” అని కృష్ణాపత్రిక 2–11–88 తేదీన వ్రాసినది. మొదటిభాగమును గూర్చిన అభిప్రాయములు • “ఎన్నో గ్రంథాలు చదివి ఎన్నో ఏళ్ళు కృషి చేస్తేనేగాని ఇలాంటి వాస్తవచరిత్ర వ్రాయడం దుర్ఘటం" ప్రతిభ, అక్టోబరు 1988. • "యథార్థోదంతమును గ్రంథకర్త గారు జంకుగొంకులకు తా వీయక తెలుపుట ముదావహము... చరిత్రాంశములను కడుంగడు నేరిమితో వివరించిరి, ” —ఆంధ్రపత్రిక, 4-8-89,

[పుట 517]
" reader' interest " , 19-10-38: • “బానిసలుగా వుంచాలనే దృష్టితో సత్యాన్ని కప్పిపుచ్చి కల్ప నలు చేసి వ్రాయబడ్డ హిందూ దేశ చరిత్రలే నేటి విద్యావిధానంలో ఉప యోగింపబడుతున్నాయి. కాని గ్రంథకర్తగారు శ్రమించి అనేక విషయాల్ని సేకరించి యథార్థ హిందూ దేశ చరిత్రని యీపుస్తకంలో పొందుపరచారు. అయోమయంగాను అసత్య భూయిష్ఠంగాను వున్న గడచిన భారత దేశం యొక్క నిజచరిత్ర తెలిసికొన వలెనంటే యిది చదివితీరాలి. ఇట్టి అత్యుత్తమ విషయాల్ని చేకూర్చి వ్రాసిన శ్రీ దిగవల్లి వేంకట శివరావుగారికి మా ధన్యవాదాలు” —గృహలక్ష్మీ, జూన్ 1989. రెండవభాగమును గూర్చిన అభిప్రాయములు “శివరావుగారు న్యాయవాదవృత్తిలో వుండికూడా అవకాశం చేసుకుంటూ దేశానికి వుపకరించే గ్రంథాలు చాలా వ్రాశారు. వీరు మన దేశంలో Publicists లో ప్రముఖులు. విషయములను బాగా చర్చించి నిష్పాక్షిక సమాధానం చెప్పగల శక్తి వీరికి బాగావుంది. పట్టి మాటలు కాక, చెప్పిన ప్రతి సందర్భాన్నీ ప్రమాణాలతో అంకెల పట్టికలతో సమర్థిస్తారు. బ్రిటిషువారి రాజ్యతంత్రము ఏవిధంగా మన దేశంలో పరిణ మించిందో, అభివృద్ధి నిజంగా అభివృద్ధి అవునో కాదో నూతన ఇండియా రాజ్యాంగ చట్టము ఎటువంటిదో చాలా బాగా వివరించారు.... అనేక అపూర్వ గ్రంథములు, రిపోర్టులు, రికార్డులు పరిశీలన చేసి ఈ గ్రంథము వ్రాసినారు. "తెలుగు దేశంలో తెలుగు వారికి గ్రంథాలు తెనుగుననే ఉండాలని నమ్మి చేయక" ప్రతిభ, ఏప్రిల్ 1938. సమ సవిషయాలు తెలిపే అందుకొరకు శ పాటుపడుచున్న గ్రంథకర్తలలో శివరావుగారు విషయాలన్నీ లెక్కలతో సహా చక్కగా వ్రాసి ఆంధ్ర సేవ చేశారు” —ప్రజామిత్ర,

[పుట 518]
ఇంగ్లీషు — తెలుగు పారిభాషిక నిగంటువు “వ్యవహారకోశము - శాస్త్రపరిభాష” 530 పుటలు కలసిన సంపుటము వెల రు 2-8-0 రచయిత: దిగవల్లి వేంకటశివరావు, బి ఏ., బి. యల్. 'చుదాసు టెక్స్టుబుక్కు కమిటీవారిచే గ్రంథాలయోపయోగము కొర కామోదింపబడినది. (ఫోర్టు సెంట్ జార్జి గెజెట్ సప్లిమెంటూ 10-5-88, పుట 253) పెక్కు వేల ఇంగ్లీ షుపారిభాషిక పదములకు తెలుగు పర్యాయపద ములు, విపులార్థములు, నిర్వచనములు గల విజ్ఞానకోశము. విశ్వవిద్యాలయముల వలనను మద్రాసు స్కూలు ఫైనలు బోర్డువారి వలనను రంగూను హైకోర్టు వారివలనను ఆదరింపబడి అనేక ఉన్నత పాఠశాల లందును కోర్టు లందును ఉపయోగింపబడుచున్నది. ఇంగ్లీ షు తెలుగు తర్జుమాలకు, పాఠములు తెలుగులో నేర్పుటకు నేర్చుటకు అత్యంతోపయుక్తము. గుళ్ళపల్లి నా రాయణమూర్తి గారు అనకాపల్లి నుండి 2-9-37 తేదీన ఇట్లు వ్రాసియున్నారు:- "విద్యుచ్ఛక్తి నిగూర్చి నేను వ్రాసిన వ్యాసమునకు మదాసు విశ్వవిద్యాలయము వారు రు 500 లు బహుమానము నొసగినారని వ్రాయుటకు సంతసించుచున్నాను. దానిని రచించుటలో మీ పారిభాషిక నిగంటువు నాకు చాలా తోడ్పడినది. కృతజ్ఞుడను.” “ఇంగ్లీషు తెలుగు తర్జుమాల యవసరము గల ప్రభుత్వశాఖ లందలి అన్ని కార్యాలయములయందును గ్రంథాలయములయందును ఇతర సంస్థలయందును ఇది అత్యంతావశ్యక మగు ననుటకు సందియము లేదు,” -హిందు, 19–6–34.

[పుట 519]
“వ్యవహారపరులేకాక కేవలము భాషాభిమానులును. దీనివల గొప్ప ప్రయోజనములు పొందగలరు". భారతి 7-7-84. “విద్యార్థుల కేగాక ప్రచారకులు, లేఖకులు, పత్రికాసంపాద కులు మొదలగు వారికెల్ల చాల నుపయోగముగ నుండగలదు..... ఈ విషయములో వీరు దారితీసిన సాహసులు” - కృష్ణాపత్రిక, 2-2-85. “కోర్టులు, రాజకీయములు, శాస్త్రీయవిషయములకు సంబంధిఁ చిన అనేక పదములకు, అర్థములు వ్రాయబడినవి. వ్యవహారస్థులకు దేశ సేవకులకు, విద్యార్థులకు, వ్యాసరచయితలకు, దీనివలన కలుగు ప్రయోజనము లనంతములు. ఆంధ్రభాష కిది అమూల్యభూషణము, విద్యాధికు లనేకుల ప్రస్తుతు లందినది. పాఠ్యగ్రంథ నిర్ణయ సభ వారిచే గ్రంథాలయోపయోగ నిమిత్త మంగీకరింపబడినది.” —గృహలక్ష్మి, మార్చి 1985. “ఈ కాలములో నిట్టి నిగంటువు అత్యవసరమని అత్యుపయోగ మని వేఱుగ వ్రాయనక్కరలేదు. శివరావుగా రీ మహాప యత్న మను నెఱ వేర్చినందులకు వారిని కీర్తించుచున్నాను. మేము చూచినంత వరకు కొన్ని కొన్ని గొప్ప విషయములకు వీరు కడు తేలి: యర్గముల నొసంగినారు. చివరవరకు సామాన్యున కర్థమగుమార్గ మెద్దియా యను నాదర్శముతో పనిచేసినారు. కొన్ని యర్థముల నొసంగుపట్ల స్వగ పోల కల్పనాశక్తిని ప్రదర్శింపక వ్యవహారమును వెదకి, పాటించి, దానినే నిరూపించినారు. పలుగ్రంథముల దరచి యీ నిగంటువును గూర్చిస్తారు. వీరు కావించిన మహాకృషికి తగిన ప్రోత్సాహము లభించుగాక". -ఆంధ్రపత్రిక 25-7-36. సంఖ్య పరార్మ, చరిత్ర వలయువారు:—దిగవల్లి వేంకట శివరావు, బి. ఏ, బి, ఎల్., బెజవాడ,


---


<a id='chapter-26'></a>

# అనుబంధము: చారిత్రక పదకోశము & అర్థ వివరణలు

**1830 నాటి కాశీయాత్ర చరిత్రలో వాడబడిన అరబ్బీ, పారశీక, ఉర్దూ, మరాఠీ, ఇంగ్లీషు పదములు**

> **అధ్యాయ సంగ్రహము:** ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు ఉపయోగించిన వందలాది చారిత్రక పరిపాలనా పదాలకు సమగ్ర వివరణలు: ఆమ్దానీ, అమలుదారు, నాయబు, కౌలు, ఇనాం, పేష్కష్, థగ్గులు, కారీగర్లు, మజిలీ, కోసు, బత్తా, పాటక్కులు, మునషీ, కలకటరు, జడ్జి, మేజిస్ట్రేటు మొదలైన పదాల అర్థములు.

[పుట 432]
 త్ర అనుబంధము సంపాదకుడు దిగవల్లి వేంకట శివరావు బె బెజవాడ

[పుట 433]
" విషయములు: కాశీయాత్ర చరిత్ర అనుబంధము సూచిక: 1 సౌరమానము, చాంద్రమానము, బార్హస్పత్యమానము, 2 సవరణల పట్టిక పుటలు అధిక క్షయ మాసాలు లి చెన్న పట్టణ ప్ర్రాచ్యలిఖితపుస్తక భాండాగారములో వున్న కాశీయాత్ర చరిత్ర అసలు గ్రంథం వ్రాతపతి - మచ్చుపుటలు ప 4 కాశీయాత్ర చరిత్రలోని కొన్ని పదములు అర్థములు 5. అకారాది విషయసూచిక కృతజ్ఞత ఈ గ్రంథప్రకటనకు అనేక అంతరాయాలు కలిగినప్పటికీ, పరమేశ్వరుని అనుగ్రహంవల్లను, మిత్రుల తోడ్పాటువల్లను, ఇది నిర్వ హింపగలిగాను. ఈకార్యంలో బ్రహ్మశ్రీ శతావధాని వేలూరి శివ రామశాస్త్రులుగారు, శ్రీ చెరుకుపల్లి వేంకటప్పయ్యగారు, శ్రీ గంట సాల సీతారామశర్మగారు, శ్రీ చల్లా జగన్నాధంగారు, శ్రీ కుందా నరసింహమూర్తిగారు మొదలైన నా మిత్రులు చాలా శ్రద్ధ తీసుకుని నా కనేక విధాలుగా తోడ్పడ్డారు. శ్రీ శాస్త్రులవారు తమ ఆరోగ్యం శ్రీశా సరిగ్గా లేనప్పటికీ పుస్తకాన్ని జాగ్రత్తగా పరిశోధించి కొన్ని ప్రయో గాలకు అవసరమైన అర్థాలు వ్రాసి యివ్వడమేగాక అకారాది విషయ సూచికనుకూడా సరిచూసి కొన్ని సంగతులు చేర్చారు. వీరందరికీ కృతజ్ఞుడను. దిగవల్లి వేంకటశివరావు.

[పుట 434]
ఇది పుస్తకం కాదు! వెలకు దొరకదు!! దిగవల్లి భారతదేశమున టిష్ రాజ్యతంత్రము వేంకటశివరావు " తృతీయ భాగం 1941 సం॥ మార్చి 26 వ తేదీ మొదలు జూలై 9 వ తేది వరకు ఆంధ్ర వార పత్రికలో వారానికి ఆరు ఏడు కలముల చొప్పునను, మార్చీ 1వ తేది మొదలు మే 10 తేదీ వరకు కృష్ణాపత్రికలోనూ, వరసగా ప్రతివారము వ్యాసాలరూపంగా ప్రకటితమైనది. ఇది ఇంకా పుస్తకరూపంగా ప్రకటింపబడలేదు. మీకు కావలిస్తే ఆ సంచికలు తెప్పించుకుని చదివి చూడండి. '

[పుట 435]
చరిత్ర పేరున మన కన్నులు గప్పుతూ బ్రిటిష్ ప్రభువుల యాధిక్యతను మన అల్పత్వమును ప్రకటించుటకు భారత దేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్రమును సమర్ధించుటకు ఏర్పడిన చరిత్ర వాఙ్మయం లోని అసత్యపు వ్రాతల నన్నింటినీ పూర్వ కాలంనాటి ఇంగ్లీషు గ్రంథ క ర్తల నోళ్ళద్వారానే ఖండించి రాజకీయార్థిక రహస్యాలను భేదించి యథార్థ చరిత్రను బయల్పరచ గలిగాను. ఇంకా వివరాలు కావలసిన వారు చదువుకో గలందులకు అసలు గ్రంథాల పేర్లు కూడా అందులో వుదాహరించాను. ఇది నాలు గేళ్ల నుంచీ చేస్తూవున్న పరిశోధన యొక్క ఫలితము. ఆంధ్ర వార పత్రికలోని వ్యాసాల శీర్షికలు చూడండి; • “విస్సన్న చెప్పింది వేదం - విన్సెంటుస్మిత్తు వ్రాసింది చరిత్ర". (ప) చారంలో లేకుండా చేయబడిన పూర్వచరిత్రలు; చరిత్రలో కెక్కకుండా చేయబడిన, ఆంగ్ల యుగంనాటి చరిత్రాం శాలు; నూతనంగా సృష్టింపబడిన పక్షపాతపు చరిత్రలు.) భారతదేశ పారతంత్ర్యము - భారతీయులు దేశాభిమానము. (భారతీయులు బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్య్రానికి సులభంగా లొంగ లేదు - దానికి ఇష్టపడి హర్షించలేదు - నూరేండ్లు పోరాడారు.) • ధరణాకూర్చొనుట - సాత్విక నిరోధము. (1678-82; 1805; 1813-15 సంవత్సరములలో కుంఫిణీ పరి పాలనలో జరిగిన సత్యాగ్రహముల చరిత్ర.) ఇంగ్లీషు దొరతనము యొక్క ప్రత్యక్ష ఫలితాలు. ( భారత దేశ రాజకీయ ఆర్థిక సాంఘిక పరిస్థితులలో మార్పులు,) బిషప్ హెబరుగారి భారత దేశయాత్ర. (1824-26 మధ్య ఆయన చూచిన భారత దేశ స్థితిగతులు.) • కృష్ణాపత్రికలో - “ఇంగ్లీషు చదువుల చరిత్ర.” ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారి కాశీయాత్ర చరిత్ర కాలం నాటి భారత దేశ రాజకీయ, ఆర్థిక సాంఘిక పరిస్థితులను గూర్చిన వివరము లను తెలిసికొన గోరువారు పైన నుదాహరించిన వ్యాసాలను, నేను రచించిన " భారత దేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్రము" అను బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్రను తప్పకుండా చదవాలి.

[పుట 436]
సౌరమాన చాంద్ర మానములు - అధిక క్షయమాసాలు. (వీరాస్వామయ్య గారి గారి జీవితము పుట 8 కాశీయాత్ర చరిత్ర: పుట, అర౨, ౨83) ప్రపంచంలో మనుష్యులందరూ సూర్య చంద్రుల నడకలను బట్టి కాలం లెక్కించుకుంటారు. ఆమావాస్యనుండి అమావాస్యవరకు గాని పౌర్ణమినుండి పౌర్ణమి వరకూ గాని చంద్రుని వృద్ధి క్షయాలు చూసి నెలలు లెక్క పెట్టుకుంటారు. ఇలాంటి నెలలో రమారమి 297 రోజులు వుంటాయి. అలాగే సూర్యుడి నడక వల్ల కలిగేఋతువు పోయి ఆది మళ్ళీ రాగానే ఒక సంవత్సరమైనదని వ్యవహరించు కుంటారు. సూర్యుడు ఆకాశ చక్రంలో మేషాది పండ్రెండు రాసులూ తిరిగి రావడానికి 365 రోజుల 6 గంటల 12 నిముషాలు 30 సెకనులు పడుతుంది. 12 చాంద్రమాన మాసాలూ కలిసి 354 రోజుల 8 గంటల 48 నిముషాల 34 సెక్షనులు మాత్రమే ఆవుతాయి. సూర్యు డొక రాసినుంచి ఇంకొక రాసిలో ప్రవేశించడానికి సంక్రాంతి అంటారు. దానికి పట్టేకాలాన్నే మాసంగా లెక్క పెట్టుకుంటే ఒక నెలలో 29 లేక 30 రోజులు ఇంకొక నెలలో 31 రోజులు వుంటూవుంటాయి. అలాంటి 12 నెలల సౌరసంవత్స రానికి రోజులు 365] ఆవుతాయి. ఇలాంటి పండ్రెండు సంక్రాంతులను బట్టి ఏర్ప డిన 12 మాసాలకూ మేషాది 12 రాసుల పేళ్ళు చైత్ర వైశాఖాది 12 పేర్లుకూడా వ్యవహారంలో వున్నాయి. ఈ పద్ధతికే సౌరమానం అని అంటారు. ఇది ఆరవదేశంలోను మళయాళ దేశంలోనూ బంగాళా దేశంలోను వాడుకలో నుంది. స్క్రీస్తుశకంలో ఇంగ్లీషువారు వాడేమాసాలు కూడా సౌరమానమాసాలే. తుర కలు కేవలమూ నెలబాలుణ్ణి చూసి లెక్క పెట్టే చాంద్రమానమాసాలే వాడుకుంటారు. సౌరమాన సంవత్సరం కన్న చాంద్రమాన సంవత్సరం చిన్నదిఅవడంవల్ల వారి పండుగలు కొన్నాళ్ళవరకూ ఒక ఋతువులోను కొన్నాళ్ల తరువాత యింకొక ఋతువులోనూ వస్తూవుంటాయి. పైన చెప్పినట్లు చంద్రసూర్యుల గమనాన్ని బట్టి గాక బృహస్పతి గమ న్ని బట్టి కాలం లెక్కించుకునే బార్హస్పత్యమానం అనేది ఒకటి ఉత్తర హిందూ స్థానంలో మగధదేశము మొదలైనచోట్లను ఓడ దేశంలోను వాడుకలో ఈ మాసంలో సంవత్సరానికి రమారమి 360 రోజులే వుంటాయి. వున్నది. మన ఆంధ్రదేశంలోను మహారాష్ట్ర కర్ణాటక దేశాలలోను చాంద్రమానమే వాడుకలో వున్నది. చాంద్రమాసం శుద్ధ పాడ్యమితోను సౌరమాన మాసం సంక్రాంతితోను ఆరంభం అవడంవల్లను ఒకే పేరుగల మేష లేక చైత్రమాసం యొక్క వ్యాప్తి సౌరచాంద్రమానాల నుబట్టి తేడా వున్నందువల్లను యీ రెండు మానాలని బట్టి ఏర్పరచిన పర్వదినాలకు, సంబంధం లేకుండా పోతుందని మన జ్యోతిష్కులు చాంద్రమానాన్ని సౌరమానానికి లంకెవేసి మన సంవత్సరాదిని సౌరమాన సంవత్స రానికి సాధ్యమైనంత దగ్గరలో వుంచడానికి ప్రయత్నించారు. చాంద్రమాన మాసా లకు కూడా సంక్రాంతులను బట్టే పేర్లు పెట్టారు. ఉదాహరణానికి సౌరమానం మేష మాసం మన చైత్రమున్నూ వృషభమాసం వైశాఖమున్నూ అవుతాయి. పై వుద్దేశంతో మన పంచాంగాలలో తిథి వార నక్షత్రాదులను కూడా ఇలాగే సరిపుచ్చారు. అమావాస్యనాడు సూర్యచంద్రులు కలిసియుంటారు. చంద్రుడు రోజుకు రమారమి

[పుట 437]
13 అంశలు (డిగ్రీలు) నడుస్తాడు. సూర్యుడు ఒక అంశ మాత్రమే నడుస్తాడు. అందువల్ల వీరిద్దరికీ 59 గడియల 4 విగడియలలో, (237 గంటలలో) 12 ఆంశల ఆంతరం కలుగుతుంది. ఈ అంతరం వల్లనే ఒక తిథి ఏర్పడుతుంది. ఇలాంటి 30 తిథుల కొక చాంద్రమాసం అవుతుంది. అయితే చాంద్రమాన సంవత్సరంలో తిధులు 360 వున్నా రోజులు 354 మాత్రమే గనక తిథులు వృద్ధిక్షయం చెంది 6 రోజులు తగ్గు తాయి. సూర్యచంద్రుల నడకలలో తేడాలవల్ల ఒకతిథివ్యా ప్తి ఒకప్పుడు 65 గడి యలు ఇంకొకప్పుడు 53 గడియలూ వుంటుంది. ఇలాగ మొత్తం మీద చాంద్రమాన సంవత్సరంలో 13 క్షయ తిథులూ 7 వృద్ధి తిథులూ వుంటాయి, ఇంక నక్షత్రాల సంగతికూడా ఇంతే. మొత్తంమీద చంద్రుడు రోజు రో నక్షత్రంలో వుంటాడుగనుక నక్షత్రమాసంలో 27 రోజులు పైచిల్లర వుంటాయి. తీథులలాగ నే కొన్ని నక్షత్రాల వ్యాప్తి వృద్ధీ కొన్నింటిది క్షయమూ చెందుతుంది. నే వారానికి 7 రోజులే వుంటాయి గాని పక్షంలో మాత్రం ఒక్కొకప్పుడు 13 రోజులు ఒక్కొకప్పుడు 14 రోజులు, 16 రోజులుకూడా వుంటాయి. a పైన చెప్పినట్లు చాంద్రమానాన్ని సౌరమానంతో సరిపుచ్చడంలో రమా రమి మూడు సంవత్సరాల కొకమాటు చాంద్రమాన సంవత్సరంలో 13 నెలలు ఏర్ప రచ వలసి వస్తూ వుంటుంది. దానికే అధికమాసమంటారు. ఏ మాసం ఆధికమాసంగా నిర్ణయించడం అనే విషయంలో కూడా సంక్రాంతినే లక్ష్యంగా తీసుకుంటారు. సూర్యచంద్రుల గమనాలను బట్టి చాంద్రమాసం చిన్నదిన్నీ సౌరమాసం పెద్దదిన్నీ అయినప్పుడు ఆచాంద్రమాసంలో సంక్రాంతివుండదు. ఆ మాసాన్ని అధికమాసంగా నిర్ణయిస్తారు. చాంద్రమాసము పెద్దదిన్నీ సౌరమాసము చిన్న దిన్నీ అయినప్పుడు ఆ చాంద్రమాసంలో సూర్యుడు ఒక రాసి దాటి యింకొక రాసిలోనికి పోయి మళ్లీ దానిని కూడా దాటి మూడవరాసిలోనికి పోతాడు. ఒకేచాంద్రమాసంలో ఇలాగ రెండు సంక్రాంతులు కలగడంవల్ల అమాసానికి రెండు పేళ్ళు పెట్టవలసి వస్తుంది. అందు చేత ఆ సంవత్సరంలో ఒక నెలను అణిచివేస్తారు. దానికే క్షయమాసమంటారు. అప్పుడు 11 నెలలే వుండవలసిందే గాని క్షయమాసం వచ్చిన సంవత్సరంలో తప్పకుండా ఆధిక మాసంకూడా ' వస్తూవుంటుంది గనుక ఆ సంవత్సరంలో కూడా సరిగ్గా 12 నెలలు వుంటాయి. క్షయమాసాలు చాలా అరుదుగావస్తాయి. నూరు సంవత్సరాలలో ఒకటి రెండు క్షయ మాసాలు వస్తాయి. శాలివాహన శకము 1744 వ సంవత్సరము (క్రీ. శ. 1822–23) చిత్రభాను నామ సంవత్సరంలో ఆశ్వయుజం అధికమాసంగాను పుష్య మాసం. క్షయమాసంగానూ వచ్చాయి. మళ్ళీ (1963-64) శోభకృతు సంవత్సరంలో పుష్యము క్షయమాసంగాను అశ్వీజము ఆధికమాసంగాను వస్తాయి. ఎప్పుడువచ్చి నా క్షయమాసం మార్గశీర్ష పౌష మాఘ మాసాలలో నే వస్తాయి. ఎందుచేతనంటే ఈ చాంద్రమాసాలకు 29 దినముల వ్యాప్తిగల సౌరమాసములతో సంబంధం వున్నది. L. చూడు: ఆంధ్రవిజ్ఞాన సర్వస్వఁలో కొమఱ్ఱాజు లక్ష్మణరావు పంతులుగారు వ్రాసిన “ఆధిక మాసం” అనే వ్యాసము; లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళిలో 'పంచాంగము ' అనేవ్యాసము,

[పుట 438]
ఇది మామూలు తప్పొప్పుల పట్టిక కాదు. ఇందులోని సవరణలు చాలావరకు పాతకూర్పులోని వర్ణక్రమానికి భిన్నంగా యీ కూర్పులో వ్రాయబడి అచ్చుపడ్డ బాపతు వే. కొన్ని మాత్రం పొరబాటున వదలి పెట్టిన. మాటలు, వాక్యాలూ వున్నాయి. వీటిని సవరించుకోవలెను. కాశీయాత్ర చరిత్ర - సవరణల పట్టిక పుట. ర W N b పంక్తి. తప్పు. 11 నెలలే వుంటాయి ఒప్పు. అధికమాసంతో Cm C శ పూర్తి ప్ర్రవతి౯ంపుచు బదల మరణాంతరము వీధితః మాగము 12 నెలలు అవుతాయి. పూతికా ప్రవర్తింపుచు బీదల మరణానంతరము తధితం మాగ౯ ము కాశీయాత్ర చరిత్ర మూలగ్రంధములో ౧ శీర్షికలో కాశీయాత్ర (తక్కిన చోట్ల యీ తలిజ చాట ఆమడదూరము కాశియాత్ర ప్రకారమే దిద్దు కొనవ లెను.) అ ఆమడదూరము తరి భాట పుట, పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు. (శ్రీనివాసపిళ్లగారి పీఠికలో ) కాశీ, సరస్వతి, - ప్రయాగ b mx ప్రయాగ, కాశి, సరస్వతి, షహరుల వివరణ పట్టికలో ౧౩. పట్నా ౨౧ C 9 m పట్నా రూః వీరాస్వామయ్యగారి జీవితము హవు(సులు) యేజన్సీలు హవును ఆపు యేజన్సీలు వ్యా(సంగము) సుప్రీంకోర్టు." ౧ర ఆడినమాట 360 దినములు 361దిన ముల 11గడియలు అధిక క్షయ తిధుల వ్యాపారము సూక్స్ట్రీంకోర్టు " ఆడినమాటను 354 దినముల 9 గంటలు 360 దినములు క యతిధులు; వృద్ధితిధుల

[పుట 439]
అర యే ఫ౯రచు వారిది భాట యేర్పరచు -పుట. పంక్తి. తప్పు ఒప్పు. ఇవి రూపాంతరాలు, చూడు: బ్రౌణ్య నిగంటువు] [ఇవి బ్రాహ్మణులకు బ్రాహ్మణులకు '(౧౨౬ పుటవరకూ అన్నీ ఈలాగే దిద్దుకోవ లెను) వడమాల వేట నడచుట బాట " వడమాల పేట చుట రామస్వాడిగుడి యేర్పరచి చెప్పించు సాహుకారు భాట " రామస్వామిగుడి యేప౯రచి చెప్పింపు పుట. పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు [ఈ రెండూ వాడుక భాషలో రూపాంతరాలు] బాట గారిది బాట భాట ".:8? ల m x b b c b " ౧ ర సాహు కాలు౯ పానాహ౯ ము దేవ పొనారము దేశ ధమ ధర్మ సంపూణ కలకటలు నిర్భయము దొరకున బాట గాడు రమణియ్య సంప్ర ణ కలక టరు నిభ౯యము దొరుకును - భాట గారు రమణీయ NE E ఖచుకో బ్రంహోత్సవము జిలాలో m కొఠములు తినె యాత్మకూరు ఖర్చు బ్రహ్మోత్సవము జిల్లాతో కొఠములు యా యాత్రృకూర యా తీసి యాత్మకూరు పర్వతము [తక్కినచోట్ల ఈ ప్ర కార మే దిద్దుకోవలెను.] ఆరురి ౧ వ తేది మార్చి సవారీ నాగులోటిలో ౧౯౨౦ వారిం జూడ SE గంటల దట్టమయిన ఆగు౯రి ౧ తేది మా చి౯ సహరీలు ఆ నాగులోటిలో వారిని చూడ గంటల దట్టయిన

[పుట 440]
పుట, పంక్తి.. తప్పు. కూర్చుండి తడిక గంటలకు మెట్లు ఒప్పు. కూచు౯ ౦డి తడి కె గంటలకు మెట పయణంతము [తక్కినచోట్ల ఈ లాగే దిద్దుకోవలెను] పర్వతము పర్యంతి ము SE పంక్తి. పుట. 3 J తప్పు. మార్చడము ప్ర్రక్కలా ఒక చోళ పురము కొంతదూరంలో ఒప్పు. మాచ౯డము -పక్కలా నొక చోళీ పురము కొంత కొంత దూరంలో a మమోజి పేట DE గంటలకు దశ౯ నము. పవజాతము అర 9x1 దర్శనము మహిషాసుర అర వర్తమానము S OF అడుగడుగునకు కొంటేగాని ఆరికె తీగ 35 A కింద నేర్పరచిన [ఈ రెండూ రూపాంతరాలు. కొండకింద నున్ను ౨) చావళ్ళు మహిషాసురుని వత మానము చూడు: (బ్రౌణ్యనిగంటువు] ౧, 3 C q x 20 పవతమయము పవక్షాతములను పత జలచల యడవి దొరకును సర్వజన Q8 కలిగిన అడుగడుగుకు జాగీరు కొంటే నేగాని చేర్చి అరికె తీ ధ కింద సరాళ కొండకింద నున్నది. చావిళ్ళు C Zb నిర్భయము ఆ షాపురము దారిని సాహుకార వర్తకులు M మనోజీ పేట గంటకు పర్వతమయము పర్వతములను పర్వత కలిసిన ఆ జాగీరు చేచి జడచల౯ యడివి దొరుకును నిభయము ఆ షాపురము దారి సాహుకాల౯ వతేజకులు సవరణల పట్టిక

[పుట 441]
పుట. పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు. పుట. ప కి. F ఖర్చు ఖచు ర వర్తకులు వత కులు ౧ర ఇండ్లు ఇల్లు తక్షాకులు 7 M తప్పు. రమణియ్య సద రహి పటేలు నంతటో పయంతము " యెండా ఉదయమున,, ఆయారు b Z 4 Cm అర అజ ≈ x b 2 k C l b F వర కులు సందులకు సంది సంచరింపుచున్నవి కున్నూ " ఇంగిలీషు ఎక్కి నడచి ధర్మము వచ్చుచున్నారు వస్తువులు సమ్మత మైన బాట ౯ రూపాయలు అక్కడక్క డికి వుం డే రమణియ్యముగ యడివిభూమి సందుల కుసంది సంచరింపుచు నుంచున్న వి డిలీ కున్ను. " ఇంగ్లీషు ఎక్కి నడిచి ధమము వచ్చుచున్నాడు వసువులు (?) సంమత మైన ర రర " ర F 9 E ఆరాధన తెలిసినది పయంతము " ఉదయమున వేరు గాదని రమణియ్య మైన మొక్ ఉదయమున ఒప్పు, రమణీయ సద రహీ పట్టీలు నంతలో పర్యంతము యెండ ఉదయమయిన ఆయూరు ఆరాధనను తెలిసినది పగ్యంతము " ఉదయమయిన వేరేకాదని రమణీయ మైన మొకటి ఉదయమయిన భాట ౭ రూపాయలు అక్కడక్కడి ౧౩. నుండే రమణీయముగా యడివి; భూమి మధ్య మధ్యే ఆర్మూరు ఆమూరు

[పుట 442]
సవరణల పట్టిక పుట. పంక్తి. 8E మధ్య కర తప్పు. ఒప్పు. పుట. పం క్తి. (ఈ రెండూ రూపాంతరాలు) NE మధ్యే. కత బయలు తప్పు. ఒప్పు. బయిలు తీధ గోదావరి గోదావరీ b తరా W b W " గ ప్రతిదినమున్నూ గోదావరి వజాబంది ఇక నున్నూ తమల పాకులున్న వచ్చినట్లయితే వొక్కలు """ ప్రతిదినమున్ను గోదావరీ X3. ౧ర ముషోర్మల్కు రజాబంది ఇక నున్ను తమలపాకుల తోటలున్న వచ్చినట్టయితే వక్కలు పవతము బయలు యడివి పయకాంతము బ్రాంహ్మచారి మధ్య ధనోరా " నిలిచి బయలు పర్వతము బయిలు యడవి పర్యంతము బ్రహ్మ చారి ముషోమ౯ల్కు మధ్యే ధనోరా నిలచి బయిలు పూర పూణ ఉత్తర ప్రత్యుత్తర ప్రత్యుత్తర ర కున్నూ కున్ను UG x10 ng m. ε 2 గోదావరి గోదావరీ చుట్టున్నూ చుట్టున్ను E ఊరుకి. ఊ రూరుకి మున్నూ. వారికి మున్ను వారికి అవి " ఇంగిలీషు కలకటరులు రిసెడెంటు a నంతటో. బయలు గటి m " యింగిలీషు కాలక్షరులు రిసెడెంటు నంతలో బయిలు ఘటి m యున్నవి లు లు యున్నది. గంటలకు బయలు వెళ్లి గంటకు బయిలు వెళ్ళి

[పుట 443]
తప్పు. యుండేటట్లు ఒప్పు. యుం డేటటు ట మారువాడిజాతి చునున్నది పుట. పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు. పుట. పం కి. గంటలకు బయలు వెళ్ళి గంటకు బయిలు వెళి E8 బక్కి బాయి బక్కా బొయి EX మారుజాతి వారున్నూ. వారున్ను చున్నది EO ED మధ్య వారున్నూ బాట రిసె డెంటు నితో a వారున్ను భాట రిసై డేంటు మధ్యే చేయించడము Ok దేశానకు లున్నూ అతనితో ఆట్లుగా వున్నది Et సుతులు రాజవంశము చందా జాతులు రాజువంశము చాందా చేయించడముల x b x పృథివ్య పక్షో అప్పుడు ౧ర ప్రవర్తించి E2 E ne C ప్రవృతిజా ఏర్పరచి తెలిసిన ఇంగిలీషు బస్తిగా మంత్రి ప్రపంచంలో మిశ్రమ అ నేక భేదములయి నటయి తెల ట దేశానికి లున్ను ఆటుగాక M యున్నది పృథివ్య పేజో అప్పుకు ప్ర్రవతి౯ంచి ప్రవృత్తి ఏప౯ రచి తెలిసిన యింగిలీషు బసీగా ప్రపంచములో మిళ అ నేకములయి నటయి తే పిమ్మట పించట సాహెబు సాహేబు కున్నూ కున్ను SE దేశో తరము డేలో తర దేశము €3 రాజులకు రాజుకు అర కంటె E8 E దోచుచున్నవి దుర్లభము కంటే తోచుచున్న వి దుల౯భము EF పండు పండు

[పుట 444]
మొదటి తప్పు. ఒప్పు. యెదటి మగురూప దేశముగా గురూపదేశము గా F వి (భాతి) విభూతి వేడిగా కడిగా మజిగే మజిగే ఫుట. పంక్తి. (2) ఫుట. 2E W X J తప్పు. యున్నది. గాను, తీర q నివ రింప పవజాతము " ల న్నూ F లున్నూ పెట్టి, కొట్టి గవనర్ జనరలు " జబ్బల పురిలో ౧ర దొంగల తాళవు రంవి మధ్య ఒప్పు. వున్నది. గానున్ను తీధ నివరింప పర్వతము లున్ను కొటి పెటి లు లు లున్ను గౌనరుజనల్ జబ్బల పూరిలో దొంగలతళావు రంలి జ జ మజిగ మజ్జిగె జ అర వాడి కె వాడికే దారా పుత్రాదులను దారపుత్రాదులను E కమర్ కర కర్మ M అధీన మై డబ్బల్ అధీను డె డబి సవరణల పట్టిక వాడుకోలో బ పవ నిమల బయలు త్రిమూర్తు కంటే త్రిమూర్తులలో మ ధ్యే వారుడులో బస్తీ పర్వ నిర్మల బయిలు త్రిమూతు కంటే త్రిమూతులలో ౧౩. పలకి M చలామణి ధమా౯నికి అం ఆగష్టు అ దండుండే గుహ సలము గుహః ౯ మార్గము QQ పల్లకీ చెలామణి ధర్మానికి ఆగష్టు నెల ౨౧ దండు ఉండే మహాసలము q మార్గము of m జ " ముజుబూతి పొందినవి. " మజు బూతి బొందినవి × ☑

[పుట 445]
పుట. పంక్తి. తప్పు. ఒప్పు. పుట, పంక్తి' జీర జీణ F3 DE డనిన్నీ డనిన్ని JE పరం పరంగా పరంపరగా. యిటువంటివి యిటువంటి పడవలు -తప్పు. బీరకాయిలు గౌనర్ జనరల్. గురకి గంటలకు ఒప్పు. బీరకాయలు గౌ నర్ నల్ గురికి గంటలకు ne కుంపిణి. కుంఫిణీ FE యేప౯ రచి యేర్పరచి వద F0 JF OF, 20, వడ్ల పు రా౯ ౧౯౨౦౨౧, ౨౨ పవజాతము q b నర్మద వచ్చిరి వణపు మహిరా మహరా వది మానం మాసం పర్వతము ఈ ఆచార F2 వదలు వచ్చి, వదులు UB F9 C ఘాటులోపల వరకాయ ఘాటులో పలవరకాయ తత్పూవ పు పూవము తత్పూర్వపు F5 పూర్వము అ F3 t DE సాహెబు " ధమము సమీ పవతి పూవణము నిమ౯లము సాహేబు " ధర్మము సమీపవర్తి పూర్వము నిర్మల వ ముసుగు ముసుకు యెపరచి యేర్పరచి యేప౯రచు యేర్పరచు సుందరమయిన ఒక పక్క సుందరమయిన FF దొరకును దొరుకును C m x x le F సంమృతి సంమ్మ శూదృలు తీచి ౧వ తేది నయ్య గా దేవురి మజిలీవూరు పన తాలు సారవతనయినది ఆచార 'సంమతి శూద్రులు తీర్చి ౧2 తేది నయ్య గాం చెవురి మజిలీ వూరి పర్వతాలు సారవత్తయినది

[పుట 446]
పుట. పంక్తి, తప్పు. ఒప్పు. F తగులు చూ ఒకణి తగులు చు E gE b. c ణ ౧౬వ తేది ఉదయాత్పూవణమే నడివూళ్ళు నిర్మల పవ౯త్రాగ తాళ్వారము న్నూ యేఫ౯రచ నాతు౯పోల్ తొమ్మిదో ఉషకరమయిన యున్నవి. విడచి పోతె థయిర్యము సమీప వతి కలుగ జేసి తత్పూవ తీరాలున్ను పూవీ౯కు లై న నిరయము ఒకణ్ని ౧౬ తేది ఉదయాత్పూర్వ మే నడిమివూళ్ళు నిమల పర్వతాగ్ర తాళ్వారము న్ను యేర్పరచ నారుపోల్ తొంమిదో ga ఉషకరమయినందున యున్నది. విడిచి పోతే ధైర్యము సమీపవ రి కలుగచేసి తత్పూర్వ తీరాలున్ను పూర్వీకు లైన నిణ౯యము పుట. పంక్తి. తప్పు. NOE సమరులు పూజకు లైన 8 జాగ్రత్త Su అర ధర్మాని తమ్ముణ్ణి పూనుకొను యిపుడు బయలు ఉదయాత్పూవ౯ ము ౧ర మళ్ళి కమా౯ల ౧౬, ౨౦ కమ ఆర కీర్తనాత్ E సుప్రీంకోటు౯ సుప్రీం కమ,,: C 1 x ఒప్పు. సమధు౯లు పూర్వీకు లైన జాగ్రత ధమా౯న్ని తమ్ముణ్ని పుచ్చుకొను యిప్పుడు బయిలు ఉదయాత్పూర్వము మళీ కర్మాల కరు కర్మ కీత నాత్ కర్మ. సూప్రీంకోర్టు సూప్రీం పర్యంతము పయంతీము కమ కర కర్మ. కర్మాల పారంపర్యము కమాల కమ పారం పయణము కరు

[పుట 447]
ఒప్పు. రూపాయలు మిరిజాపూరి పుట. పంక్తి. తప్పు. పుట, పం కి. తప్పు· రూపాయిల మిరిజావూరి పగలున్నూ పగలున్ను ODE చేసికొని చేసుకొని పగలున్నూ ౧౫ పగలున్ను బ్రాహ్మణులున్నూ బ్రాహ్మణులున్ను బయలు బయిలు పూవ పూర్వ r ౨౯ వ తేది తేది. సరకులు సరుకులు జాగ్రత C జాగ్రత్త దర, దర్భ చున్నవి. F బయలు ౧౨ర OF KGU C J x L L F యున్నది. వారు తాకి స్త్రీ సూక్త బ్రాహ్మణ పురుషిణి వచ్చి నన్ను ణ వెనక నుచూపు ద భ చున్నది. బయిలు యున్నవి. వారువారు తొకి శి నూక బ్రాహ్మణ పురుషిణ్ని వచ్చిన నన్ను వెనక కనుచూపు 21 పారాకటాయించి NE కాశీలో జేసినాడు పురుషుణి; అతణి ణ విరాజమాన్యుడు చేస్తు నదులున్నూ ౧ర బ్రాహ్మణులు యెట్లా? కాశిలో విదియ 08 చుటు లు ౧౯౨౦ తీసికొని 03E అజ కట్టి వుంచి ఒప్పు. తెలవారులు నాపొరాతో m కూడా నాలుగు పక్కల పారా కటాయించి కాశిలో చేసి నాడు పురుషుణ్ని; అతణ్ని విరాజమానుడు చేస్తూ నదులున్ను బ్రాహ్మణులు యెట్లా కాశికిపోతారోతద్వ త్తుగా యిక్కడికిన్ని రావల సినవారైవున్నా కాశిలో విదియ తిథి ట్టూ తీసుకుని చుట్టూ కట్టి త్రివేణీ సంగమము అవుచు నుం డేటంత దూరా నికి వెదుళ్ళతో చుట్టూ గో డవలె కట్టి వుంచి ౧౨ మంది

[పుట 448]
పుట. పంక్తి. ౨9 తప్పు. యే ప౯ రచి ప్రయా గావళీల ఒప్పు. యేర్పరచి ప్రయాగ వాళీల పుట. పం క్తి. తప్పు. స్వప్రయోజన “కారి బ్రహ్మ వాద రూపాయిలు రూపాయలు ౨), రూపాయిలు మటుకు అ రూపాయిలు తగిలి nolo E సౌషవము బయట ఒప్పు, ప్రయోజన కారి బ్రాంహ్మ వాద సౌష్టవము ట బయిట లు నవి. 'నా ప్రయాగ వాళీకి ౧౫౬, వారని వారిని అంతాకూడి ౧౦ రూ 3 వారివద గుణానికి వారివద్ద ఒక పయిఫా పాయలు మటుకు సవరణల పట్టిక 08€ ౧రర bx C న్యూబోటు౯ న్యూబోటు, విత్తము కొద్దీ త్పూవణము ఢిల్లీ ఢిల్లి DE కమ C ద్వారా చాపల్యము బ్రాహ్మణులున్ను వర్తకము భగ త్పాదుల వారు వర్తక గోసాయీలు యావత్తున్నూ వారున్నూ విత్తము కొద్ది త్పూర్వము కమ్ ద్వారా ము అనే చాపల్యము బ్రాహ్మణులున్ను. వత౯ కము భగవత్పాదుల వారు తక యీగోసాయీలు అగి C n అర 0X18 అ3 0కి ఆవరణకు యావత్తున్ను అలా ఎక్కువ అందరునున్ను వదలిన పూనా మలహల్ • పొయ్యె గుజరీ అయినా తీయనీయకుండా బందోబస్తు చేసుకొని యాత్రకు వచ్చే వారివద్ద గుఱనికి అందరున్ను వదిలిన పునా మలహర్ పొయ్యే గుజరీ ఆ వరణకు యెక్కువ వారున్ను 8, ౬, ౧౨ ఛీడీ ఛడీ వీరిద్ద రిక న్న వీరిద్దరికన్నా NEX ౧ర డబ్బిలలో! డబ్బీ బ్బీలలో

[పుట 449]
శాశీయాత్ర చరిత్ర " పాకము గాజీపూరు పుట.. పం కి. తప్పు.. ఒప్పు. కంటె కంటే C M DEF ఆరా సర్వోత్కృషుల ప్రమాణ్యము అభిప్రాయం సర్వోత్కృష్టుల ప్ర్రామాణ్యము పూనా OF ఆపరా పర ఆలా చేసుకొని సంకల్ప మంచి అభిప్రాయం పునా ఆ ప రాపర చేసుకొని యధోచితము నిత్యయాత్ర చేసు గా కొని సంకల్ప పక్వము గాంజీపూరు ఆలి కాతిసుపూరు కాటి సుపూరు ఖుల్ల నున్ను గూడా కూడా a చుట్టున్నూ అర F అందరున్నూ వేసినాడు అందరున్ను చేసినాడు వుత్పత్యర్థమున్నూ వుత్పత్యర్థమున్ను 9X1 C C తగినవి రసికుడును ఒప్పుగొన్నారు జననమును తగినది యేం అంత రసికుడున్ను ఆరం మహాలు పుట. పంక్తి. 90E తప్పు. హిందూ చోదితమయిన కర్మములున్ను బయలు ౧ర నివాసుల ర చేరుతున్నవి సామాగ్రీని శోకాలతో. నొక లు ఒప్పు. హిందు చోదితమయిన వర్ణాశ్రమ ధర్మములున్ను తదను సర మైన కర్మములున్ను బయిలు నివాసులకు చేరుతున్నది. సామాగ్రిని శోకాలతో వొక అళి m ఖుల్ల సున్ను చుట్టున్ను లు న ఏక మేవా ద్వితీయ్యం ఏక మేవ న ద్వితీయ్యం అభాసముగా నుంచి ముంచిన అభాసముగా నుంచిన్ని ముంచిన యేల అంత మహలు ఒప్పుకొన్నారు యెవరున్నూ యెవరున్ను జననమున్ను ౨రణ కుంఫిణి కుంఫిణీ కొది నూట్కి నూటికి

[పుట 450]
ఫుట. పం కి. తప్పు. ప్ర్రందట ఇండియా. ఒప్పు. పుట. పం కిందట ఇండయా సవరణల పట్టిక అడి m b 2 2 3 c తప్పు. చెట్టుకు దేశ దేశానకు కాలమందున్న జల చరములు స్వభావము చేత అధి కారస్థులున్నూ ఆ చానక్కు కసుబా బస్తీలు జాత్యంతరుల వెనుక వనతి ఒప్పు. చెట్టును లు ప్రతి దేశమునకు కాలమునందున్ను యెం త జలచర దేహములు లేదనిన్ని లేదను స్వభావ మహిమ చేత అధికారస్థులున్ను ఆచానక్కుసుబా బస్తీలు జాత్యంతరాల వెనక అర భాగములుగా ల్యాంజైట్యూడు 'భాగలుగా 9E0 E లాంజై ట్యూడు యెంత అరణ ౨ర (లోకా) రాధ్యుడు రెడుసీ (లోకా) రాధ్యుడు రిడు సీ JEX లేడనిన్ని 2 తెలి పే తెలిసే లేడను C X3 కనుక దగిన OF చేసికొంటూ F నాటి (సర్వాంత) స్వామి గభ౯ ములో స్త్రీలింగ (సర్వాంతర్యామి గభ౯ ములలో స్త్రీలింగ పుల్లింగ గనుక SEE తగిన DEJ చేసుకొంటూ వాటి వున్న వని తాళము నే వాయించి తే అబ బ వసతి పాడేటందుకు అబర 2x శ రెండున్నూ రెండున్ను తన్నే నుండే ఆ యితర గీష్మ చేయుచు చేయడము విధులోలో బాహుళము m Å952 చెయ్యడము వీధులలో బాహుళ్యము వున్నదని ౧. ౨ తాళము నేవాయించితే పాడేటట్టుగా తన్నె వుండే యితర. జేయుచు

[పుట 451]
పుట, ప కి. తప్పు. ఒప్పు. పుట. పంక్తి. ఫరవానా పరవానా మిక్కుటము గా తద్ద్వారా మిక్కటముగా తద్వారా ౨౫ వుదయాత్పూర్యము వుదయాత్పూర్వము U సమస్త మయిన సొంతమువలే సమ స్తములయిన సొంతమువలె వీరా N యినుప యిన ప నిందింపుచూ నిందింపుచు 33E × కూచుకొంటె కూచుంటే b దొరల కేమి? దొరల కేమి 9F9 బయలు బయలు 38F ఆడవి చేదుకో కొని m అడివి చేచుకుని చెప్పినట్టు తప్పు. వుండేవి. కోసుకోగానే బాబి. యిండ్లునున్న వి ప్రసిద్ధి వేగ వాగున్నది బహుదూరము. క్రింద పడివున్నా ప్రొవిశయాల్ చార్లీగ ఫిరిల్ బౌను 3౫౧ ౧౩౧8 గవర్న మెంటు వుద్యో గాలు చేసినకుటుం బాన్ని 0F చెప్పినట్లు 30° Ug కిరాత కిరాతు నివేద నివేదన మెత్తల మె త్తలు 24 వ్యవహారాలు ఒప్పు. వుం డేవి పోసుకోగానే బావి యిండ్లున్నున్నవి ప్రసిద్ది. దెగ వాగు వున్నది బహుదూరము కింద పడివున్నా (రు.) ప్రొవిశయాల్ చార్లెస్ ఫిలిప్ బ్రౌను (గవర్న మెంటు వుద్యో గాలు చేసినకుటుంబాన్ని) (వీరాస్వామయ్యగారు బ్రౌను గారికి వ్రాసిన లేఖలో) వ్యవహారాలు, ప్రభుత్వాలు

[పుట 452]
ఏనుగు ల విరాస్వామయ్యగా 8 అసలు గ్రంథం - వ్రాతప్రతి మచ్చుపు ట లు ట Q చెన్న పట్టణం గవర్న మెంటు ఓరియంటల్ మాన్యూస్క్రిప్ట్సు లైబ్రరీలో వున్న సెం1407 రు కాశీయాత్ర చరిత్ర వ్రాతపతి, 1832 లో బందరు జిల్లాజడ్జి గా వుండిన సీ. పీ. బ్రౌను దొరగారికి, ఈ గ్రంథకర్తవీరాస్వామయ్య గారు వ్రాయించి పంపిన అసలు పుస్తకమే. ఇది 12 అంగుళముల నిలువు రిప్లై ఆం॥ వెడల్పు గల ఆరరావులకు రెండు పక్కలా పుటకు 21 పంక్తుల చొప్పున మంచి దస్తూరీతో తప్పులు లేకుండా వ్రాయ బడిన 490 పుటల గ్రంథం, శైథిల్యము, గ్రంథ పాతములు లేవు. సమగ్రమైనది. సంక్షిప్త పరచ బడిన ఇంకొక ప్రతి తమవద్ద నున్నదనిన్నీ 1838 లో అచ్చు పడిన గ్రంథం ఇంకా సంక్షిప్తమైనదనిన్నీ ఇదే అన్నిటికంటే మేలైన ప్రతి ఆనిన్నీ బ్రౌను గారు గారు దీని పైన 1839 లో రిమార్కు వాసి యున్నారు. ఈ ఆసలు గ్రంథానికీ ఆచ్చుపుస్తకానికీ భాషలో కూడా తేడాలు కనబడుతూ వున్నవి. అసలు గ్రంథం యొక్క రచన ఎలా వుంటుందో తెలియగలందులకు మచ్చుకు కొన్ని భాగాలను ఇక్కడ వుదాహరిస్తున్నాను. నివా వీరాస్వామయ్యగారు దినచర్యగాను, తమ మిత్రులైన కోమలేశ్వరపురం శ్రీని వాసవీళ్ల గారికి జాబులుగాను వ్రాసిన కాశీయాత్ర చరిత్ర గ్రంథరూపంగా ఎలా కూర్చబడిందీ, దానిని అచ్చువేయడంలో అ గ్రంథాన్ని ఎలా తగ్గించినదీ, ఎలాగ మార్చినదీ కూడా ఈ వ్రాతప్రతివల్ల తెలుస్తుంది. 'వుప్పుకాలువకు వారధి కట్టి వుంన్నది, దాటి రావలశ్నిది; దోవలో కొరతలేరు దాటవల శినది,' అనే మొద లైన సూచనలు వీరాస్వామయ్య గారు ఆసలు జాబులలో మిత్రునికి వ్రాసిన బాపతువే, వ్రాతపతిలోని భాషకూడా చాలావరకు మామూలుగా జాబులలో ప్ర్రానే వాడుక భాష గా నే వున్నది. ఇప్పటి వాడుక భాషకూ ఆ కాలంనాటి భాషకూ గల తేడాలు కూడా దీనివల్ల తెలుస్తాయి. ముఖ్యంగా వర్ణక్రమంలోని విశేషాలు గమనించ తగినవి. ఉ॥ బ్రాహ్మణులు, చన్నపట్నము, వుంన్న వి, లింగ్డము, తండయారు వేడు, బండ్డి, మొదలైనవి. కొ, కో, గొ, గో, దొ, థో మొదలైన ఆక్షరాలకు ఏత్వమిచ్చి కొమ్ము, కొమ్ముకు దీర్ఘము ఇచ్చి ఓ కారముగా వ్రాసే పద్ధతి, ఇప్పుడు అచ్చులక్ష రాలలో దొరకడం లేదు. ఇంకా చాలా విశేషాలున్నవి చూడండి. గా ఈ వాతిస్త్రతిలోని భాగములువ్రాసుకొనుట కనుజ్ఞ నిచ్చిన ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండా గారాధి కారులకు కృతజ్ఞుడను. బెజవాడ, దిగవల్లి వేంకటశివరావు.

[పుట 453]
యిదీ ఏనుగుల వీరాస్వామి అల్లించిన కాశీయాత్రచరిత్ర. ప్రతి నెంబరు ౧ ౧ Page in the Printed Edition. ౧౮౩౦. సంవ్వత్సరం మె నెల ౧ూది కుజవారం రాత్రి గంటలకు చంన్న పట్నం వదిలి ప్రయాణమయి మాధవరం అనే గ్రామములో రాత్రి నిలిచినాను మాధవరం తండయారు వేడులో వుండె నాతోటకు మూడుఘడియల దూరం కీనీరుభూమి మాధుర్యమయిన వుదక సమృద్ధికలదు ద్రావిడ వైష్ణవులు కాపురం క్రిషి మీద లక్ష్యం లెదు సమిధలు వగయిరా పట్నంలో అమ్ముకుని జీవనం చేసే వారు దోవలో వుప్పుకయ్య వున్నది ఆ వుప్పుకాలువకు వారధికట్టి వుంన్నది దాటి రావలశ్నిది. ౧౯ వుదయాన మాధవరం వదిలి పొళ్లి పాలవాయ సత్రం మార్గ౯ంగ్గా వెంక్క టేశనాయడి సత్రం చేరినాను అక్కడ తటాకము వుంన్న సత్రం ఖిలమయివుంన్నది అంగళ్లుకద్దు మాధవ రానికి 2 ఘడి యలదూరం దోవ సరాళమయిన బండిబాట ఆ రాత్రి పెద్దపాళెం చేరినాను దోవలో కొరతలేరు దాటవలశినది దగ్గర దగ్గర గ్రామాలు వుంన్నవి భాట సరాళం పెద్దపాళెంలో శక్తిరూపకంగా పరమాత్ముడు తామస ఆరాధనను అంగీకరించ్చి లోకుల యిష్టసిద్ధి చేస్తూ వుంన్నాడు అరణ్య నదీతీరం వాసయోగ్యం బ్రాహ్మణ అగ్రహారం పలపట్టాడ యిండ్లు శివాలయం వుంన్నది ఆ శక్తి చింన్న లింగ్డం జాడగా భూమిలో వుద్భవించివున్నది శక్తి ఆలయం బహు చిన్నది శూద్రపూజ స్థళం పై సత్రానికి రెండు ఆమడ దూరం. యీయీ ౨౦ ది పగులు పెద్ద పాళెంలోవుండి రాత్రి తిరువళ్ళూరు చేరినాను దోవలో కొరతలేరు మళ్లీ దాటవలశ్నిది దోవ సరాళం మంచ్చి బండిభాట వెంగలి అనేగ్రామంవద్ద దోవలో సత్రంవుంన్నది తిరువళ్లూరు విష్ణుస్తళం తీద౯ ప్ర్రాబల్యం (పుట. ౨) తీర్థాం పేరు హృత్తాపనాశనీ తీధ౯ంలో ప్రాధ౯న వాండ్లు బెల్లం వేయడం సాత్వికమూతికా మహా ప్ర్రాయశ్చిత్తాలలో స్మృతిరీతిగా యీ తీధ౯ం స్నానం యెత్తివుంన్నది ప్యాటస్థళం సమస్త వస్తువులు దొరుకును యీస్థళం పయిపాళ్యాని. రెండుంన్నర ఆమడ యిక్కడ ౨౧ ది మధ్యాంన్నంవర్కు వుంన్నానుర్తి '

[పుట 454]
వ్రాతప్రతి - మచ్చుపుటలు ౨ంది రాత్రి రామంజేరి మార్గణంగా కనకంమ్మ సత్ప్రం చేరినాను ౨ ఆమడదూరం నది దాటవలశ్నిది రామం జేరివద్ద దారి రాతి గొట్టు మిగతాభాట సరాళం సత్రం బొంమ్మకంటి శంకరయ్య కట్టి నాడు ప్యాటస్థళం కోమట్లు వుష పన్నులు అగ్రహారం వున్నది యిది మొదలుగా కావేటినగరంవారి శ్రీమ గుంట్ట వుదకం బాగావుంన్నది. ౨౨ ది బుగ్గగుడి భోజనానికి పగులు చేరినాను భాట సరాళం దూరం ౧4 ఆమడ పుణ్యప దేశం శాశ్వతంగా మూడుధారలు గంగ్గా యమునా సరస్వతీ అనిపించ్చుకుని గుడికింద్ద స్రవించ్చి నదిలో పడుతుం న్నది కాశీ గుడి లాఁచనగా మూతులకు పేరు వుంచ్చివుంన్నారు సమీపాన వూరు యిండ్లు లేదు పదాథాజులు దూరాన్నించి తెచ్చుకుని గుడికి సమీపవతి గా వుండై తోపులో వంట చేసుకుని భోజనం చేసుకో వలశ్నిది రమణియ్యం ప్రదేశం వుదక వసతి అరణ్య నదీతీరం యీ రాత్రి నగిర మాంగ్గ౯ంగా పుత్తూరు చేరినాను ౧y ఆమడదూరం నగిర వద్ద నగిరవద్ద కనను దాటవలశ్నిది కనక రాతిగొట్టు ర ఘడియల దూరం భాట ప్రయాస అవతల సరాళమయిన బాట నగిరి ప్యాటస్థళం సకల వస్తువులు ముసాఫరులకు కావలశ్నిది దొరుకును యీ నగిరిలో వెంక టేశనాయ (పుట. 3) డి కొమారుడు గొప్ప సత్రం కట్టను యత్నంచేస్తూ వుంన్నాడుపుత్తూరిలో మునియప్పిళ్ల సత్యం వుంన్నది యిప్పుడు వచ్చిన బ్రాం హ ్మల్కు గోసాయీలకు బైరాగులకు సదావత్తి యిచ్చేటట్టు నిశ్చ యమయి వుంన్నది కుంఫినీవారు దొరలకు ముసాఫరుఖానా కట్టివుం న్నారు చింన్న ప్యాటస్థళం కావలశిన సామానులు దొరుకును బ్రాంహ్మల యిండ్లు వున్నవి మంచినీళ్లగుంట వుంన్నది రమణియ్య ప్రదేశం చుట్టూ కొండలు. ౨౩ ది అంజాలమ్మ కనమదాటి వడమాలపేటసత్యం ప్రవేశిం చినాను అమడదూరం కనమరాతిగొట్టు అయినా దాటడం నిండ్డా ప్రయాసకాదు ఆ కనమలో అంజాలమ్మ అనే శక్తి ప్రతిమెను వుంచ్చి వుంన్నది పందిలి వేళి వుంన్నారు పరమాత్ముడి చైతన్యం ఆ ప్రతిమ యందు ప్రతిఫలించ్చి ప్ర్రాధి౯ంచిన వారి యిష్ట శిద్ధిని చేస్తూవుంన్నది భాట సరాళం యీ సత్రం కొల్లా పెద్ద సామి శెట్టి కట్టించినాడు సత్ప్రం

[పుట 455]
విశాలంగావుంన్నది బ్రాంహ్మల్కు మాత్రం సదావతి యిస్తూంన్నారు తద్వారా సత్రానికి యశస్సు కలిగివుంన్నది కనకంమ్మసం మొదలు యీవర్కు కావేటినగరం వారి రాజ్యం యీ రాత్రి అలమేలుమంగా పురం మార్గణంగా దిగువతిరుపతి చేరినాను ఆమడదూరం దోవలో సువన౯ ముఖరి దాటవలశినది చెరువుకట్టమీద కొంత్తదూరం భేట నడవవలశ్నిది సరాళమయిన థాటెను దోవలో కొంన్ని బస్తీ అయ్ని వూళ్ళు వుంన్నవి ౨౩ దిఆదివారం అరది సోమవారం అది మంగళ్వా రం ౨౬ది బుధవారం అది గురువారం (పుట. ర) అలాది శుక్రవారం అది శనివారం 30 ఆదివారం యీ తేదీ దినములు దిగువ తిరుప తిలో వుంన్నాను. ౨౬ ది బుధ వారం కొండయెక్కి దిగినాను ౨౭ ది గురువారం కపిలతీధ౯ంలో సమారాధన చేసినాను కింది ఆదివారం పగులు కి గంటల్కు తిరుపతివదిలి కరకరంబాడికి పోయినాను దిగువ తిరుపతిలో గోవిందరాజుల గుడి కోదండరామస్వామిగుడి వుంన్నది రామస్వామి గుడికి సర్కారు కుంమ్మక్కు ఏమి లేదు గోవిందరాజుల గుడి ఆచార్య పురుషుల స్వాధీనంలో వుంన్నది సర్కారువిచారణ కద్దు బ్రాంహ్మలు త్రిమతస్తులగా ౨౦౦ యిండ్లు కద్దు గురునాధ శెట్టి అన్నసత్రం సాధు లకు వుంచి వుంన్నాడు మునియప్పిళ్ల ౧౯౬ మంది చింన్న వాండ్లను పోషించ్చె పాటకశాల వుంచ్చి వేదాధ్యయనం చెప్పిస్తూ వుంన్నాడు చందులాలా మొదలయిన ముగ్గురు పుణ్యాత్ములు గోసాయీల వగైరా లకు సదా నతిక్షా యిప్పిస్తూవుంన్నారు రెండు మూడు రామానుజ కూటాలని నామకరణంచేసి శ్రీ వైష్ణవుల్కు ప్రసాదం దినం కలుగుతూ వుంన్నది. భారీవూరు సకలపదాధారాలు దొరుకును సకలవిధములయిన పనివాండ్లు కలరు పంగులూరు గురునాధ శెట్టి వగయిరా కొంద్దరు సాహుకార్లు వున్నారు షహరుస్థళం అనిపించ్చు కుంట్టూ వుంన్నది కోతుల వుపద్రవం కలిగివుంన్నది పానానికి నరశింహ్మతీధ పుదకం వుపయోగిస్తుంన్నది గాని వేరేలేదు రెండు ఘడియల దూరంలో కపిలతీధ౯ం వుంన్నది యిది బహురమణియ్య ప్రదేశం గంగదార సదాపడుతూ కింద తటాకవతుగా గంగ నిలిచివుంన్నది. (పుట. )

[పుట 456]
వ్రాతపతి - మచ్చుపుటలు చుట్టూ విశాలమయిన మంటపం కట్టివుంన్నది బ్రాహ్మణ సంవారాధ నకు అతియోగ్యంగా వుంన్నది యీ చుట్టుపక్క దేవస్థళాలలో చందు లాలాధర్మాలు నిండాగా జరుగుతున్నది మాలికాలంగన్కు కొండమీద ఒక పగులు వున్నాను దిగువ తిరుపతినుంచ్చి కొండ మీద స్వామివుండె ప్రదేశం ౧y ఆమడ ఘాలిగోపురంవర్కు యెక్కుడు దిగుడు బహు కష్టం ఆవల కొంతపదేశం సనుభూమిగా వుంటుంన్నది మళ్లి యెక్క డం దిగడం కలిగినా మాలిగోపురంవర్కు కలిగినంత ప్రయాస కాదు దారిలో నిలవడానికి అనేక మంటపాలు వుదకవసతి కలిగివున్నది ఘాలి గోపురంవద్ద వఖ బయిరాగి శ్రీరామ విగ్రహాలను ఆరాధిస్తూ వచ్చిన వారికి మజ్జిగ మొదలైనది యిచ్చి ఆదరిస్తూవుంన్నాడు యెగువ తిరుపతిస్వామికి చెల్లుబడి అయ్యె ప్రాధకానలవల్ల కుంఫిణీవారికి సుమారు లక్ష రూపాయలు వస్తూవున్నది యె సత్కార్యం యెగువ జరిపించ డానికి సర్కార్కు రూక యివ్వవలశి వుంన్నది యిక్కడ పరమాత్ముడు సంపూణ౯ కటాక్షంతో ప్రతిఫలించ్చి లోకుల పాపాంన్ని వారివిత్తం కుండాహరించి యిష్టశిద్ధి చేస్తూవుంన్నాడు వుండె శ్రీనివాసమూర్తి ప్రతిమె దివ్యమంగళవిగ్రహంగావున్నది దేవతులో ల్యాక దేవతులకు సమానమయిన వారో గత కాలంలో ఆమూతికాని ఆరాధించ్చినట్టు తో స్తుంన్నది. యిక్కడ గోసాయి బయిలాగులకు గురుపీఠంగా వుండై మహాంత్తుమఠం వకటి అతివిశాలంగ్గా కట్టివుంన్నది ఆ మహంతుకు శిష్యాజమైన విస్తారం. కలదు యిండ్లు సంకుచితం చైత్రమాసం మొదులు జ్యేష్టమాసం వర్కు వుదయ కాలమందు ఛ (పుట. ౬) ఛల్లని మాలి కొట్టుతు న్నది అది శీతళించ్చి కొండమీద వుండెవారికి నిండా రోగ ప్రద మవుతున్నది కోతుల వుపద్రవం విస్తారం అడివి పందులు నిరోప ద్రవంగ్గా మనుష్యుల మధ్య సంచరిస్తూవుంటున్నది. మాలికాలంలో మనుష్యులు నిండా కొండమీద వుండడం లేదు కొండమీద అరతిరు పావడ ౨౨౦ గూపాయలు యిచ్చి విడిచి దక్షిణసమేతంగా ప్రసాదం ధ వినియోగం చేయడమయినది. 30 ఆదివారం రాత్రి కరకరంబాడి చేరినాను దిగువతిరుపతికి ఆమడ దూరానికి కొంచ్చం తక్కువగా వుంన్నది యిది పాళెగాడి

[పుట 457]
వూరు తిరుపతివగైరా వూళ్ల కావలికి గాను యీ కరకరంబాడి దీనితో చేరిన కొన్ని గ్రామాలు ఆపాళెగాడికి కుంఫిణీ వారు జారీగా నడిపిస్తూ వుంన్నారు వూరు వసతి అయినది కాదు అయిన అవతల కఠినమయిన అడివిగన్కు విధిల్యాక దిగవలశ్ని మజిలీ అయినది పోస్టు ఆఫీసు యిక్కడ వుంన్నది యధోచితంగా సామానులు ముసాఫరులకు దొరుకుతున్న ది యిక్కడ ముసాఫరుఖానా కట్టి వున్నది. 30 ది పగులు గంటల్కు ముందు రాత్రి రెండు గంటల్కు బయలు దేరి శెట్టిగుంట్ట చేసినాను దోవమిక్కిలి అగణ్య మధ్యంలో వుండ్డి వుంన్నది. దొంగల రొష్టు మిక్కిలికద్దు రాతిగొట్టు మాగ్గ౯ం మధ్యే పాళెగాండ్ల వూళ్లు మామండూరు క్రిష్ణాపురం దోవలో దాట వలశ్నిది వీరి సహాయం ల్యాక మాతుబరులు నిభయంగా యీ అడ్వి యీ దాటలేరు కలక్కటరుల్కు యీ అడ్విబాట నిభక్షాయం చెయ్యడాన్కి (పుట. ౭) చాత కాకుండా వుంన్నది మామండూరికి యీవల శి ఘడి యల దూరములో బాలపల్లె అనేవూరు వుంన్నది అది మొదలు కడప జిల్లా సరిహద్దు యీ బాలపల్లె భూమినీళ్లు బహు రోగప్రదమయినది యిక్కడ రెండుమూడు నదుల వంటి కాలువలు దాటవలెను ఖనమ వఖటి దాటవలెను బాట బహు రాతిగొట్టు యెక్కుడు దిగుడుగా వుంటుంన్నది బహు దట్టమయిన వెదురు అడివి యీ శెట్టిగుంటలో మంచి నీళ్ళకు చెరువు వఖటివుంన్నది రెండు బ్రాహ్మణ యిండ్లు కలవు ప్యాటస్థళం కావలశిన సామానులు దొరుకును "బాలపల్లె, మొదలు కడప కలక్కటరు అడి కొట్టి బాట వెడల్పు చేసి అక్కడక్కడ ఠాణాలు వుంచి వుంన్నాడు శెట్టిగుంట చేరె వర్కు భాట రాతిగొట్టుగానున్ను అడ్విగానున్ను వుంటుంన్నది కరకరంబాడినుంచ్చి ఆపాళెగాండ్లను నుంచితనం చేసి యిరువై యింట్కి తుపాకీ వాండ్లను శెట్టిగుంట దాకా తెచ్చినాను బాలపల్లెలో ముసాఫరుఖానా వుంన్నది యీ దినం పగులు 3 గంటల్కు బయలు దేరి సాయంత్రం 2 గంటల్కు ఆమడ దూరంలో వుండే కోడూరు వద్ద వుండె సత్రం అగ్రహారం చేరినాను కోడూరు బస్తి ప్యాటస్థళం ముసాఫరులు ఖానా వుంన్నది.

[పుట 458]
6 ' హృతపతి - మచ్చుపుటలు బ్రాహ్మణయిండ్లు లేవు పయి అగ్రహారంలో యెమీ దొరకదు అంగళ్లు లేవు బ్రాంహ్మలు శాంతు? లు కాగు. ౧ ది జూక్ శ్రీ గంటల్కు బయలు వెళ్లి ఆమడదూరంలో వుండె వోరంబాడు గంటల్కు చేరినాను యిక్కడ ముసాఫరు ఖానా వుంన్నది ప్యాటస్థళం అన్ని సామానులు దొరుకును బాట బాగానె వుంన్నది శెట్టిగుంట నుంచ్చి కోడూరికి రెండు మాగా౯లు వఖటి అడ్విలో దండుబాట వఖటి పల్లెలమీద కాలి బాట యీ కాలి భాటలోను స నారీలు రావచ్చు (పుట. రా)ను అడ్విభయం కోడూరితో స సరి యివతల భూమి తెరపగా దగ్గర దగ్గర గ్రామాలు పయిరు పొలం వుదక వసతి యిది మొదలయినది భాటలో కోడూరి మొదలు కలిగి వుంన్నది. యక్కడ చూచినా చింత చెట్లు కలవు బాలపల్లె వద్ద వుండె కొండ వాగునీళ్లు నాబోయీలు వగైరా తాగినందున వఖ బోయి వక కావడివాడు జ్వరం తగిలి ఖాయిలా పడ్డంద్ను సమీపవతుగావుండె. వోరంబాడిలో మధ్యాంన్నం నిలిచినాను యీ బాలపల్లె వద్ద వుండె వాగు వద్ద రాతిగొట్టు కనుకు వుంన్నది వాటివద్ద శ్రీనివాసమూతికా పాదం వుంన్నది అక్కడ నుంచి పడమటి దేశస్తులు కొండ యెక్కు తారు యీ దినం 3 గంటల్కు బయలు దేరి ఘడియప్రొద్దువుండగా పుల్లం ప్యాట చేరినాను ర ఘడియలు దూరం ముసాఫరు ఖానావుంన్నది ప్యాటస్థళం బ్రాహ్మణయిండ్లు కలవు. (ఈ ముద్రణం పుటలు. ౧-8) వ్రాత ప్రతి పుటలు జూ ౪౪౫౦. (చూడు, ఈ ముద్రణం పుటలు. 3౨౩౬) ది మంగళవారం రాత్రి మొదలు జూలాయి యనిమిదొ తేదీ మంగళ్వారం సాయింత్రం వరుకు హయిద రా బాదు షహరుతో చేరిన బేగంబజారులో వుంన్నాను ఆ రాత్రి ఆ మొదలు జూలాయి ౧౯ది సోమవారం రాత్రివరకు జెకె ద్రాబాదు అనే పేరు గలిగిన యింగిలీషు వారిదండు వుండె బ స్తీకి సమీపంగా వుండె కాకాగూడం అనే బొమ్మదేవరు నాగన్న తోట చావడిలో వుంన్నాను యీ హయిద రాబాదు షహరుకు చుట్టు బేగం బాజారు అనే బస్తీ ౧ సాహుకాల౯ ఠీలుకలది వుంన్నది యిది షహరు ఆపేక్షయా

[పుట 459]
వాసయోగ్యం యిక్కడికి కోశడు దూరములో కారువాన అనే బ రత్నాలు వగైరా అంమ్మె వతకాకులు వుండే స్థళం వకటి వుంన్నది ఆ బేగం బాజారుకు చేరినట్టు యింగిలీషు రిసై డెక్టు నిజాం వారి ఖర్చు కింద విస్తారంగానున్ను అలంకారంగానున్ను వక హవేలి కట్టించుకొని (పుటరజి) బాడిగె నిజాంకు యిస్తూ కాపురంవుంన్నాడు యీ హవేలి చుట్టు లోకులు వర్తకులు యిండ్లు కట్టుకుని వుండుట చేత వక పెద్ద బస్తి అయినది యీ సలం పేరు చంద స్థలం పేరు చంద్రఘాటు అంటున్నారు షహరులో పల షాలీబండ అనే పేరు గల్గిన వక పేట వుంన్నది యీ స్థలమందు యిక్కడ కల బ్రాంహ్మమండలి యిండ్లు కట్టుకుని కాపురం వుంన్నారు దివాను పెష్కారు చందులాలు యిక్కడ యిల్లు కట్టుకుని కాపురం వుంన్నారు నిజాం దేవిడి యీ షహరు మధ్యా వుంన్నది అన్కె మయిన పెద్ద మను 'ష్యులు అమీర్లు వుమారాలు అనే పేరుగల వార్లు సాధారణపు వర్త కులు నిజాంవంశస్తులు షహరుమధ్య కాపురంవుంన్నారు మహరుమధ్యే మక్కా మశీదు అనే వక తురకల జపశాల వుంన్నది వాటిస్తూ పీలు రెండు మొలాం చేసినది బహుదూరాన్కి తెలుస్తుంది మశీదుకు యదురుగా లోగడ దివాను మీరాలం అనేవాడు కట్టించిన కారఁజీలు లోతు కలది వుంన్నది. వాటికి సమీపముగా గుజలీ అంగడి చౌకు అనే పేరు గలది ౧ బట్టల అంగళ్లు పాత్రసామాను అంగళ్లు నాలుగు దోవలు చేరడానికి గాను కట్టిన ఒక గొప్పస్తూ పె కలిగి నాల్గు ద్వారాలు కలిగిన వక చావడి వుంన్నది షహరులోపల రాజివీధులకంత్తా గుండు రా అటువంటి వీధులలో వుండె కస్మలము అడును పూడుస్తూ వుంటుంన్నది యిండ్ల అలంకారం దక్షిణ దేశం షహరులలో వాసంచేసేవారికి యిష్టతిగావుండదు రాజ వీధులలో ఏనుగులు మొదలైన వాహనాలు సదా వస్తూపోతూ వుండుట చేతినున్ను ప్రతిమనిషి ఆయుధపాణులయి మెత్తని వారిని(పుట. ర౬) 1 నరకడం కొట్టడం శూరకృత్యంగా యిక్కడ యంచే వాడి కే అయి యుండ డము చేత షహరులో యితర దేశ సులు స్తులు సవారి మీద పోయి రావలిస్తే కొందరు ఆయుధపాణులు వాక్పారుషం కల వారినిగా కూడా పిల్చుకొని పోవల శివుంన్నది కృష్ణానది దాటినది మొదలు హయిదరా…. గుండు రాళ్ళు పరిచినారు నడిచేవారికి 'పాదాలను సందుల కుసంది యితర

[పుట 460]
వారితపతి - మచ్చుపుటలు '25 బాదువరకు పక్కీరులమయం గన్కు సవారిమీద యవరు వచ్చినా అడు గడుక్కూ పక్కీరులు పోగడి భిక్షం అడగకమానరు వార్కి కొన్ని గవ్వలయినా యిస్తూ రాకపోతే అవుమానం వంటిది పై సావారికి గొప్ప సంభావన చంన్న పట్ణం ర్పూ కి యిక్కడి పైసాలు శిం పైసా ౧కి ౨౦ పుంజీలు గవ్వలు పుంజీ ౧కిగవ్వలు ర యీ హయిద రాబాదులో పిచ్చి రూపాయలని వక దినుసు గోవిందబకుషీలు అని వక దినుసు చలామణి అవుతుంది యీ రూపాయిలు వక చేతినుండి వక చేతికి వచ్చినట్టు అయితే ఒకటి రెండు పయిసాలు, వట్టమియ్యకనే మారకం కానేరదు యీ చలామణి రూపాయలకు యిక్కడవారు చేసే పరీక్ష అన్యాదృశ్యము యటువంటి రూపాయికయినా వకదోషం పెట్టక మానరు చన్నపట్లం కుంపిణీరూపాయలకు ఆ తొందరలేదూ అయితే దొరకవు యిక్కడి రూపాయిలకు ర్పూ ౧కిపై సాలురం యీ షహరుగోడకు చేరినట్టుగా ముశీ అని యిక్కడివారు చెప్పే ముచుకుందునది పారుతూ వుంన్నది యీనది వాడపల్లివద్ద క్రిష్ణలో కలుస్తున్నది గొప్పనది పాయిన సంవత్స (పుట. ర౭) రం నది ప్రవాహం యెక్కువగా వచ్చి ఢిల్లీ దర్వా జా వద్ద యింగ్లీ లీసు వారు కట్టిన వారధిని పగలగొట్టి యీ షహరులో కొన్ని వీధులు ముంచ్చి వేళిపోయినది బేగం బాజార్కు షహర్కు మధ్యే యీ నది దాటడానికి పూర్వ కాలమందు తురకలు రాళ్లతో అతిజ లనతుగా వక వారధి యెనుగలు మొదలయినది గుంపులుగా ఎక్కి పోవడానికి యోగ్యంగా కట్టినారు షహరుచుట్టూ చిన్న తిప్పలు కొండలమయం అనేక తిప్పల అగ్రమందు మశీదులు కట్టివుంన్నారు హిందూ దేవాలయాలు లేవు వుంన్నా విద్ధికి రానివ్వరు షహరుకు యిం గిలీసు దండ్డుకు ౨ కోసులదూరం వుంన్నది మధ్య హుస్సెను సాగరు అనే పేరుగల వక గొప్ప చెర్వు వుంన్నది ఆకట్టమీద యింగిలీసు వారు గుర్రపుబండ్లు పొయ్యేటందుకు యోగ్యంగా భాట ముచ్చటగా చక్క చేసి 'మొగలాయి వాహనాలు మనుష్యులు యెక్కి నడిచి చరచకుండా భాటకు యిరుపక్కలా తమ పారా పెట్టియున్నారు జాతుల వాండ్లను వినహాగా యితరులను ఆకట్టమీద హుకుంల్యాక యొక్క నివ్వరు యీ జాతులవారి పేరు పరంగీలని యాల అంటారంటే ఫిరంగీలతో సహా

[పుట 461]
కట్టెలబండ్లకు వాసం చేసెవారుగన్కు పరంగివారని యీ దేశస్తులనసాగినారు యితర దేశాలలో పరంగీవారని అనబడ్డా(రు) కుంఫిణీలష్కరు వుండై స్థళం హయిద రా బాదుకన్నా దిన దినానికి యెక్కువగా (పుట. రూ) బ స్తీ అవు తున్నది ౨౦ సంవత్సరముల కింద నేను చూచినప్పటికంన్నా యిప్పట్కి హాశ్చర్యకరమయిన బ స్తీ అయినది షహరులో వస్తువుల్కు నిరుకు లేదు యెవస్తువమీద సుంకాన్కి యవడు వూహించి దరఖాస్తు చేసినా దివాజీ సుంక్కం గుత్తయిస్తాడు కట్టెల బండ్లకు విస్తరాకుల్కు షహరులో రావడానికి నాల్గు అయిదు తీరువలు అడిగితీసేవాడికి జోరా వరి గొద్ది యివ్వవలసివున్నది చంప్పినా అడిగే దిక్కు లేదు యిఁగిలీసు దండ్డులో యీ తొందర ల్యాక న్యాయ విచారణకూడా కొత్తవాల్ చావడిలో కంమ్మిసరయాట్టు అసిస్టెంటు గుండా జరుగుతూంది గన్కు లోకులు వ ర్తకులు యీదండులో వశించడానికి దినదినానికీ 'యెక్కు వగా యిచ్చయిస్తూవుంన్నారు యిక్కడి యిండ్లు అంత్తా యెన్ని మిద్దెలు అంతస్థులవారిగా కట్టినా స్తంభాలమీద పయిపూరి లోభంచేసి మట్టి గోడలు పెట్టి ఆ గోడలపైన నాజూకు అయిన సంన్న గారు కావలశ్ని చిత్ర విచిత్రాలతో పూస్తూన్నారు యిక్కడ మట్టి గులక కలిస్ని యెర్రర్యేగడ మహాఘట్టిగా వుండతగ్గది యింగ్లిలీసు దండులో నేను దిగిన స్థళం వాసయోగ్యం యీ షహరు చుట్టూవుండే భూమి బహు సారవత్తుఅయినది యె విక్షం వేశినా అతివీర్యంగా పయిరు అయి 5. వస్తున్నది అయితే పయిరు పెట్టె శ్రద్ద యెవరికి రెడ్డు కారణాలవల్ల లేవు మొదటి కారణం బీదలయిన వారు యెచెట్టు వేసినా (పుట. ర౯) వాటి ఫలాన్ని క్షేమంగా ఆయుధాలే ఆభరణాలుగా వుంచుకొని దప్ప౯ణమె యశస్సుగా బావించ్చుకొనివుండె లోకులు అనుభవించ నియ్యరు వుపపంన్నులు తోటలు వనాలు వెతామంటే విపత్పరంపరలు రాజకియ్యంచాత అప్పటప్పటికి వారికి కలుగుట చాత ఆ సుఖం అను భవించడానికి ప్ర్రాప్తం ల్యాక వుంన్నది యింతకు వోచి వేశిన చెట్లు మహాభాగా అయివుంన్నది ఛోటా ఆరంజి పండ్లు విస్తారంకద్దు సకల విధములయిన పండ్లు అంటిపండ్లు వినహాగా మంచ్చిది దొరుకును అయితే అతి ప్రియము చంన్న పట్టానికన్నా మూడింతల ధర యివ్వ

[పుట 462]
☐ వ్రాతపతి - మచ్చుపుటలు వలశ్నిది కూరగాయలు అదేప్రకారము ప్రియమయినా మహా రుచి కరంగా వుంన్నది వస్త్రాలు ఆభరణాలు శిపాయిలాయక్కు అయినవి యీ షహరులో దొరుకును భారీర త్నాలుకొ నేపాటి వుత్సాహం ధైర్యం ఎవరికి లేనందున వతకాకులు తేవడంలేదు ఆభరణాలు వగయిరా వుంచుకొని విక్రయించే తమ కాపునిమిత్త్యం కొంత శిబ్బంది వుంచవలశి వుంటుంన్నది. తద్వారా వక బుజురుగు వార్కి కలగడవమవుతున్నది అందువల్ల కావలశ్ని గొప్ప వారు వారి యింటికి వెళ్ళడం వారిని పిలి పించ్చుకుని కావలశింది వారు సెప్పినధరకు పుచ్చుకుని తమకు సమ్మతి అయినప్పుడు ఖరీదు చేస్తూ వస్తారు వతు కసరళిగా అటువంటి గొప్ప వస్తువులుకొని అమ్మడం లేదు సాత్విక ప్రభుత్వంకల రాజ్యంలో మెరిగిన వారికి యీ షహరులో వునికింన్ని' యీరాజ్య సంచారమున్నూ భయ ప్రదంగా వుం(పుట. గిం)టుంన్నది. (చూడు. ఈ ముద్రణం పుట 3౬) వ్రాతప్రతి పుట 3౫౫ క్రిష్ణనగరు చేరినది మొదలు ప్రతిదినం కొంత మబ్బు వేళి నాలుగు ఘడియలు అమితమయిన ఘాలి కొట్టి పడవలను హల్ల కల్లోలు చేసి మబ్బును తీసుకొనిపోతూ వుంన్నది యీ చానక్కు లో ముందు దినములు వెల్ట్బిడ్ డాకటర్ కార్బిన్ అనేవారి తోటలో గంగవడ్డున గుడారాలు వేళి నివశించినాను యీ యిద్దరు దొరలు బహు పరోపకారులున్ను సాంప్రదాయకులుగా తోచినది ఆ డాకుటర్ కార్బిన్ అనే దొర శిశుల చికిత్స నిమిత్తంగా వక గ్రంధం చేసినాడు భేది వాంతి (పుట. 3౫౬) చిగిత్స నిమిత్తమున్ను అదెకారం వక గ్రంథం చేసినాడు నా డేరాలు వెయ్యడానకు పరిశుధి అయిన స్థళం నా బజారా నిలిచిన తావులో దొరకక పోయినంతల్లో సమీప నివాసు లయిన పయియిద్దరు దొరలకు వారితోటలో కొంచ్చం స్తళం నిమిత్తం వఖ చీటీ వ్రాసుకుంన్నం తల్లో సర్వాంతర్యామి యొక్క ప్రేరేపణ Q పాత ముద్రణం అచ్చుపుస్తకంలో ఈ పేరాగ్రాఫు లేదు. అందువల్ల ముద్రణంలోనూ లేదు.. ఈ ముద్రణంలో అచానక్కు (బారకుపూకు) పుటః ౨క్షరా

[పుట 463]
చాత నాకు కావలసినంత స్తళం వారి తోటలో యిచ్చి నేను అక్కడ 1 వుంన్న మట్టుకు సహోదర న్యాయంగా నడిపించినారు యీశ్వరుడు వారిని రక్షించ్చు గాకా, వ్రాత ప్రతిపుట ౩౫౬. (ఈ ముద్రణం పుట ఒకా) (౧౯౭౧) ఏప్రిల్ తేదీ శనివారం ౧౨ గంటల్కు సార్వభౌముడి విభూతి పరంపర యెక్కువగా కలిగిన కలకత్తా పట్నం ప్రవేశించినాను దినముల్లో యిక్కడ నివాసం చేసె జనసమూహంయొక్క దేశ కాల ద్వారా జనించె భక్తి పురస్కరమయిన చరత్కు పూజా భాను పొడా అనే ఆరాధనలు యీశ్వర చైతన్యం యిక్కడ విస్తారం ప్రతి భాతియై (యెట్లా హైదరాబాదులో నా ప్రవేశకాలంలో తన ఆరాధనకొరకు పీల౯ పండగను సంభవింప్ప చేసినాడో యెట్లా నాగ పూరిలో గోక లష్టమి ప్రయుక్తంగా పసలపండగ ఘటించినదో యెట్లా మిరిజాపూరిలో కాతికమాస ప్రయుక్తంగా యీశ్వర శిష్టి అయిన నక్షత్రాలకు ప్రతిభాతిగా ఆకాశదీపాలు పెట్టె పండగ యెట్లా ఘటించ్చినదో ప్రయాగలో యమ ద్వితియ్యా అనే మహోత్సవం యెట్లా ఘటించినదో కాశీలో కృత్తికా స్నానాలలో పంచరత్నాలు అనే దినాలు యెట్లా ఘటించినదో గయామహాక్షేత్రంలో శివరాత్రి ఉత్సవం ఘాలిపఠాల పండగ యెట్లా ఘటించ్చినదో పట్నా షహరులో హోళి పండగ అనే మహోత్సవం యెట్లా ఘటించినదో తద్వతుగా) యీ కలకత్తాలో నున్ను సాంబమూర్తి ప్రీతికరమయిన పయవాసిన మహోత్సవం ఘటించినది యీ వుత్సవంలో యిక్కడి జనులు మన దేశములో శడలు ఆడినట్లు దేహాలను పొడుచుకుని నరుక్కుని తమ ర క్తదశ నాలు చేసి సంన్యాసా (పుట. 322) శమలాంచనలు వహించి వుదక కుంభదానాదులు పిండప్రదానాలు మొదలైన శ్రాద్ధాలు పితృ స్త్రీతిగా కూడా జరిగిస్తూవుంన్నారు పైన వ్రాసిన స్థళంలలో పయిన వుత్సవాలకు మించినది సంవత్సర మధ్యే ఆయా స్థళని వాసులకు బ్రాకెట్లలోని భాగం పూర్వపు ముద్రణం అచ్చుపుస్తకంలో లేదు. అందువల్ల యీ ముద్రణంలోనూ లేదు,

[పుట 464]
వ్రాతప్రతి - మచ్చుపుటలు ల్యాక వుంన్నది కలకత్తా షహరుకు చేరిన ఉత్తరపాళ్యం చిత్తుపూరు అనే ప్రదేశంలో గంగాతీరమందు యాభయి రూపాయలు నెల ౧కి బాడి నిష్కష చేసి వక యిలు తీసుకుని యిల్లు తీసుకుని అందులో ప్రవేశించ్చి నాను. వ్రాతప్రతి పుటలు రూర ౪౯ం; (ఈముద్రణం వుటలు 3౬౯-388) (రూర) నా జన్మభూమి అయిన చంన్న పట్నం విత్తాంత్తం యటువంటిదంటే యింన్నూరుయేండ్ల కిందట చంద్రగిరిలో బీజానగరం సమస్తానాధిపతి అయిన శ్రీరంగరాయుడు ధోరతనం చేస్తూవుండగా డే అనే ధొర యీ సముద్రతీరమందు ఎక రేవు బందరు కట్టించవలెనని యత్నంచేసి శ్రీరంగ రాయంణ్ణి అడిగి వుత్తరువు తీసుకుని యీ ప్ర్రాంత్యా లకు జమీదారుడైన దామరులు వెంక్కటాద్రినాయడి పేర సన్నదు పుచ్చుకున్నాడు. ఆ వెంక్క టాద్రి నాయుడు డే ధొరకు కృతపరిచయుడు గనుక శ్రీరంగ రాయడు తన పేరు పెట్టి శ్రీరంగ రాయపట్నం అని(రూశి) రేవు బందరు కట్టమన్నా వెంక్కటాద్రినాయుడు తన తండ్రి అయిన చంన్నప్ప నాయడి పేర చంన్న పట్నమని పేరు పెట్టమని చెప్పటమేగాక తానె సంన్ని ధానాధిపతి గనుక అదే నామకరణం ఆరంభంలో చేసి నందున చంన్న పట్నం అని పేరు కలిగినది తత్పూర్వం యీ రేవును యింగ్గిలీసువారు మద రాసు అంటూ వచ్చినారు యిప్పటికి వింధ్యన్యో ర దేశంలో మదరాసు అంటే యీస్తళం నిర్నయమవుతుంన్నది గానీ ఛంన్నపట్నం అంటే యవరికి అక్కడ తెలియదు పిమ్మట ౧౬రర యింగిలీసు సంవ్వత్సరంలో రేవు బందరుకు చేరినట్టుగా వక కోటకట్టి సముద్రతీరమందు రెండు కోసుల భూమిని యింగిలీసు వారు స్వాధీనం చేసుకుంన్నారు అటుపిమ్మట ౧౬౬౧ సంవత్సరం యింగ్లిలీసు వారిలో కొంత అంతఃకలహంజరిగి అరాచికమయి ౧౬౭౧ సంవత్సరంలో మళ్లీ సుత రాయించి యీ రేవుబందరు సుంకం యిజారా కుంఫిణీ వారు చేసినారు వెంబడిగానే కుంఫిణీవారి ప్రాపకం కోరి జగధీశ్వరుడు సత్య వాదుల పక్షపాతి గనక యింగ్లిలీసువారు చాలా సత్యసంధులు అయి

[పుట 465]
రా నందున యీ బస్తీలో మూడులక్షల ప్రజ వాసం చేసేటట్టు చేసి నాడు పింమ్మట ౧౬౯౬ సంవ్వత్సరంలో నలుభయివేల వరహాలు సాలుకు యెత్తేపాటే భూమి కుంఫిణీవారి అధీనం అయినది అటు పింమ్మట ౧౭౦౨ సంవత్సరంలో ఢిల్లీ పాదుషా అవరంగజేబు తరఫున దావూదుఖాన్ డు దండ్డుయెత్తివచ్చి యింగ్లి లీసు వారిని చాలా కలత పెట్టి నాడు అప్పట్లో అనేక తెగలు అనేక దేశాలనుంచి యికడ చేరి (రూ౬) నందున యడమ చెయ్యి కక్షి అని కుడిచెయ్యి కక్షి అని రెండుపక్క లుగా యిక్కడ వారు ఛీళి యింగ్లిలీసు వారికి చాలా చాలా శ్రమను శ్రమను కలుగ చేసినారు అందుకు నలుభై సంవత్సరముల పింమ్మట ప్ర్రాంసు వారు యీ కోట తీసుకుని యింగ్లిలీసువారిని వెళ్లకొట్టినా హిందుస్తాన్లో యింగ్గిలీసు జాతికి దిగ్విజయం కలిగివుండెను గనక వొకపాటిగా సమా ళించినారు వెంబడిగానె అయిదు సంవ్వత్సరములకు రాజీ విూద స్తళాంన్ని యింగ్లిలీసు వారు స్వాధీనం చేసుకొంన్నారు ౧౭ సంవ్వత రంలో కలాపన పొశిగి జగధీశ్వరుడి కటాకుంచాత ప్ర్రాంసుదండు యీ పరారి అయిపోయినది అది మొదలుగా ఆరికాటి నవాబును విహిత పరచుకొని క్షేమంగా కాలంతోస్తూ వుండగా ౧౭౨ సం॥ మొదలు ౧౭౮౧ సం॥వరుకు హయిదరుతో నవాబు నిమిత్తం పోరవలసి వచ్చినది అది మొదలు యధాశ్రమంగా ఆరికాటి నవాబు రాజ్యమంతా యింగిలీసు వారి స్వాధీనమై వుత్తరం గంజాం మొదలు దక్షిణం తిన్నెపల్లిశ్రీమ నరకుంన్నూ తూర్పున సముద్రం మొదలు పశ్చిమం సముద్రం వరకూ ఏక చక్రాధిపత్యంగా యీ చంన్న పట్నాన్ని రాజు ధాని చేసుకొని కుంఫిణీవారు యెలుతూవున్నారు యీ రాజధాని కింద యిప్పుడు వుండే జిల్లాలు ౨౧ యింత్త భూమి మధ్యే మయిసూరుమళయాళం కొచ్చి యీ ముగ్గురు రాజులు తప్ప కొదవ అందరు జమీందారిపోయా కలవారుగాని యుద్ధ సన్ను ద్ధుడు కాగల భూపతి (రూ౭) వక్కడూ లేడు యీ చంన్నపట్నం కొడికింద యిప్పుడు వసూలు సాలుకు వకటింకాలు కోటి వరహాలు అవుతున్నది ఖచ్చు అప్పులకు యిచ్చే వడ్డీ సహాగా వసూలుకు ఎక్కువగాని తక్కువ కాదు యీ చంన్న పట్నం కొడికింద కుంఫిణీవారు అప్పు సుమారు రెండు యుద్ధసన్ను

[పుట 466]
వ్రాతప్రతి - మచ్చుపుటలు కోట్ల వరహాలు వుండును స్థావరజంగమ రూపకమయిన స్తితి మూడుకోట్ల వరహాలు వుండునని తోస్తుంన్నది దండు యాభై వేలమంది ఫౌజు వుంన్నది యీ చంన్న పట్నం బస్తీకి మూడుపక్కలా షహరుపానా గోడ పెట్టివుంన్నది తూర్పుపక్క సముద్రమెగాని గోడలేదు బస్తి కోనెడుదూరం చచ్చవుకానికి వుంన్నది బస్తీకి పావుకో జెడుదూరంలో దక్షిణపక్క యుద్ధ సన్నద్ధమయిన కోట సముద్రవారగా కట్టివుంన్నారు వుత్తరపక్క సముద్రం గట్టున యెగుమతి దిగుమతులు అయ్యే రేవు సరుకు వేసే కొట్లు కట్టివుంన్నది యీ చంన్న పట్నానికంతా పాపం వీధి శాలవీధి యీ రెండు విశాలమయినది నిండా కుసంద్ది అయిన వీధులు కాదు యిండ్లకు రెండువిధాల పంన్ను రూకలు తీసుకుని వీధులు వూడిచి మరామత్తు చేసి ఠాణాలు వుంచ్చి కుంఫిణీ వారు కావిలి కాస్తూ వుంటారు యిండ్లు తలవాకిలి తిన్నెలు పందిళ్ళు బయటికి అలంక్కారం గానుంన్ను లోపల కల కొద్దిలో ఘాలికి అడ్డం లేకుండా కట్టివుంన్నారు పది దేవాలాయాల దాకా వుంన్నది అందులో విభవంగా ప్రతిసంవ్వత్సరం బ్రంహో (రూ౮)త్సవాలు జరుగుతూ వుంటుంన్నది సముద్రంకుండా వచ్చి పొయ్యే సరుకులకు తీరువ సుంక్కం తీళె నిమిత్త్యం సముద్రతీరమందు కష్టం హవుసు అని వక కచ్చేరి వుంన్నది గట్టున వచ్చేపొయ్యే సరుకులకు బస్తికి పడమట పక్క ల్యాండు కష్టం హవుసని వక కచ్చేరి కట్టివుం న్నది మిగుదలా కచ్చేరీలు కొన్ని రేవులో నుంన్ను కొన్ని కోటలోను కొన్ని బైట తోటలోను చేస్తూ వుంటారు యిక్కడికి సర్వాధికారి అయిన గవునారు యిల్లు ఆరికాటిన నాబు యిల్లు కోటకు పడమర పావు కోశెడు దూరంలో తిరువళిక్కెణి అనే వుపగ్రామంలో వుంన్నవి జాతుల వాండ్లు అందరు బ స్తీకి దక్షిణం ఆమడ దూరంలో వుండే పరంగి కొండవరకు మాడుకోసుల దూరంలో వుండే పరుంబ్బూరి వరకు సుందరమయిన తోటలు వేసి బంగాళాలు యిండ్లు కట్టుకుని వుంన్నారు బ స్తీలోపల వుండే వాళ్ళు హిందువుల యిండ్లలో అయ్యా పిళ్ళ యిల్లు పెద్దది కోటలోపల వుండే యిండ్లల్లో వాడలకు తెలిశె నిమిత్తం రాత్రిళ్ళు దీపం పెట్టె యెక్సి చెంజియిల్లు పెద్దది బయట · వుండే జాతుల వాండ్ల మిద్దెలలో మురతు కట్టినయిల్లు పెద్దది బస్తికి

[పుట 467]
రా యీ విలాస దక్షిణం బస్తికి సమమయిన తిరువళి శ్రేణి మైలాపూరు తిరువటేశ్వరు డిపేట మొదలైన కొంన్ని వుపగ్రామాలు వుంన్నవి పడమట పక్క చూళా పొరశవాక కోమలేశ్వరుడి గుడి యివి మొదలైన కొన్ని గ్రామాదులు వుంన్నది వుత్తరభాగమందు చాకలపేట రాయపురం తండ్డయారు వెడు మొదలయిన కొంన్ని గ్రామాదులు వుంన్నవి యీ బస్తిలో వుండే హిందువులు అందరు వుత్తరభాగ మందు తిరు (రూF) వట్టూరి వరకు ఆరామక్షేత్రాలు భేటగా యేపరచుకొని కాలాల యందు అక్కడికి వెళ్ళి విహరిస్తూ వుంటారు కోమలేశ్వరుడి గు పడివద్ద వక చిన్న యేరు ప్రవహిస్తూ వుంన్నది దక్షిణపక్క మైలా పూరి చెరువు ఎకటి వుంన్నది పడమటిపక్క నుంగంబాక చెరువు వకటి వున్నది వుత్తరపక్క ప్రతితోటలో తటాకాలు దొరువులు తొవ్వివుంన్నారు అందులో జగధీశ్వరుడి కటాక్షం చాత మంచి నీళ్ళు కలిగివుంన్నది సమస్త ద్వీపాం త్తర పదార్థాలు పనివాండ్లసహా అమితం గా కలరు అయితే జనసమ్మధణంచేత భూమి ఆరోగ్యమయినది కాదు వృష్ణ వాయువ భూమి సంక్కలిత రోగాలు పాపిస్తూ వస్తుంన్నది కాలనీమాలు లేకుండా కాయకూరలు ఫలాదులు పుష్పాదులు అమితంగా దొరుకుతూవుంన్నది. యిక్కడి వారి ప్రకృతులు వుపాయవేత్తలుగాని సాహసులు గారు ద్రవిడ ఆంధ్ర కర్నాటక దేశాలకు మధ్యే ప్రదేశం వుండుటచాత బాల్యంభ్యం దెశియ్యమయిన యీ మూడు, భాషలున్నూ ముందు దొరతనం చేశినవారి తురక భాష యిప్పుడు దొరతనం చేశేవారి యింగిలీసు భాష మాటలు నోట నానడంచాత నుంన్ను పరాధ౯౦గా కొంన్ని సంస్కృత వాక్యాలు అభ్యశించ్చుట చాతనున్ను యిక్కడివారి పుచ్చారణ స్ఫుటంగా వుంటూ వస్తుంన్నది యిక్కడి స్త్రీలు గవిష్టులుగానున్నూ పురుషులపట్ల నిండా చొరవ చేసుకోగలవారుగానున్ను అగుపడతారు అయితే వస్త్రాభరణ కృషి ప్రియులెగాని నైజగుణమయిన సాహసం నిండా కలవారుగా (ర౯ం) తోచలేదు యిక్కడి భూమి సారవంతం కాకపోయినా మోకులు చేశె కృషినల్ల ఫలకారిగా వుంన్నది వృక్షాదులు పుష్టి కారులు కాక పోయినప్పటికిన్ని యిక్కడ సమస్త దేశపు వృక్షాలు కలవు సమస్త

[పుట 468]
వ్రాతపతిమచ్చుపుటలు మూర జాతుల పుష్పాలు చూడవచ్చును యిక్కడివారు చాలా వెడల్పుకల బట్టలు కడతారు గనక యితర దేశాలవాడికె బట్టలు వీరికి పనికి రాక వుంటుంన్నది యథోచితం యిక్కడివారు' కర్మఫలంగా నుంన్ను దేవబ్రాహ్మణ విశ్వాసం కలవారుగా వుంటారు జగధీశ్వర కటాక్షం చాత యిక్కడి హిందువులకు పూర్వ పురోవిృద్ధిలేక పోయినప్పటి కిన్ని ముందర చెందిన వాసనను ప్రయాసమీద కాపాడుకుంటూ వస్తారు జాతుల వారి జనబాహుళ్యం విధవం తెంపు స్త్రీ, పురుష సల్లాపాలు చూడవలి స్తే ప్రతిదినం సాయంత్రకాలమందు, పరంగిండ్డ శాలలోను సముద్రంవద్ది వాడ రేవు శాలలోనుంన్ను నిలిస్తే వారు అందరు... వాహన విశేషాలు యెక్కివస్తారు గనక చూచి ఆనందించవచ్చును యిటువంటి రాజధానిలో జగధీశ్వరుడు తరాల వెంబడిగా జీవనంకలగ చేసి నంన్ను నిలిపి వుంన్నాడు. జగద్గురో పాహి జగద్గురో పాహి జగద్గురో పాహి. జగద్గురోపాహి కాశీయాత్ర చరిత్ర వ్రాతప్రతి సంపూణ మైనది. స వ ర ణ "యిదీ ఏనుగుల వీరస్వామి అల్లించిన కాశీయాత్ర చరిత్ర' అనే శీర్షికతో అసలు గ్రంధం వ్రాత ప్రతి ప్రారంభమవుతుంది. ఈ మచ్చుపుటల శీర్షికను కూడా నేను ఆలాగే వ్రాశాను, అచ్చు చిత్తులుదిద్దడంపూర్తి ఆయి ఫారం కట్టేవరకూ కూడా ఆది సరిగ్గా నే వున్నది గాని తీగా ఫారం మిషను పై కెక్కిన తరువాత అచ్చువేయడానికి ఆజ యిచ్చేవారు ఆగి పొరబాటు ఆనుకుని, వీరస్వామిని వీరాస్వామి అనిన్నీ, కాశి యాత్రను కాశీయాత్ర అనిన్నీ దిద్దినారు! a అసలు గ్రంథానికి మళ్ళీ ఒక ప్రతిని వ్రాయించి అచ్చు వేయవలసివచ్చి నందువల్ల ఇలాంటివి – లేఖరి పొరబాట్లు కొన్నీ, అచ్చు చిత్తులు దిద్దేవారి పొరబాట్లు కొన్నీ, నా పొరబాట్లు కొన్నీ, దీనిలోకి దొర్లడం సంభవించింది. ఇందుకు క్షమాపణ వేడు తున్నాను. సంపాదకుడు.

[పుట 469]
పుట కొన్ని పదముల అర్థములు ౧ సరాళము సరళము; తిన్నని; సుళువైన; చిక్కులు లేనిది; సరళము, సరాళము; బాట, భాట; అప్పటి వాడుక భాషలో రూపాంతరాలు నిగంటువు. ఇది చాల సార్లు ప్రయోగింపబడినది. — చూడు: బౌణ్య పలపటల యిండ్లు చిల్లర జనము యొక్క యిండ్లు, 'పలపట్టాడ యిండ్లు' అని. వ్రాతప్రతిలో వున్నది. 'పలపట్టడు' అనే ఆరవమాటలోనుండి పలపట అనే తెలుగు రూపము వచ్చినది. పలపటజనము అనగా చిల్లరజనము, (rabble) అని బ్రౌణ్య - మిశ్రనిగంటువు. ఉత్తర పినాకినికిని దక్షిణ పినాకినికిని మధ్యనున్న దేశంలో ఆరవంలోనుండీ, కన్నడంనుండీ, తురకఁనుండీ, ఇంగ్లీషునుండీ కూడా చాలామాటలు తెలుగు లోకి వచ్చి కలిసి వాడుకలో నున్నవని వీరాస్వామయ్యగారు కాశీయాత్ర చరిత్ర లోనే వ్రాశారు. ఈ ప్రయోగాలన్నీ బ్రౌణ్య నిగంటువులో కనబడుతున్న వి. అ పేట స్థలము పేట, అనగా పట్టణ సమీపమందుండి సంత సాగే యూరు; నగరము యొక్క శాఖ; బ స్తీలో భాగము; లేక దానినంటిన ఉపగ్రామము. ' ప్యాటస్థళము’ ఆని వ్రాతప్రతి లేఖరి వ్రాసియున్నాడు. వ్రాతప్రతికీ అచ్చుప్రతికీ వర్ణక్రమంలో ఇలాంటి తేడాలు చాలావున్నవి. అచ్చుపతిలో కూడా ఒకేపదము కొన్నిసార్లు ఒకలాగున మరికొన్ని సార్లు ఇం కొకలాగున వ్రాయబడినది. ఉదాహరణానికి: బ్రాహ్మణుడు, బ్రాహ్మ ణుడు; కర్మ, కమజా మొద లైనవి. కి (కనమ) రాతిగొట్టు; (దోవ) రాతిగొట్టు (2) రాతిపారు, రాతిపొర, రాతిపర అని కూడా బహుళంగా ప్రయోగింపబడింది. (బ. ప్ర) ఇందులోని 'గొట్టు' శబ్దము భూమియొక్క స్వభావమును సూచిస్తుంది. వస్తు స్వభావమువలెనే మనుష్య స్వభావమును సూచించే 'గొట్టు' శబ్ద మున్నది. ఉదా: ఈ పట్టికలోని కొన్ని పదములకు అర్థములను బ్రహ్మశ్రీ శతావధాని వేలూరి శివరామశాస్త్రులుగారు వానియిచ్చారు. తక్కినవి బౌణ్యనిగంటువు మొదలైన గ్రంథములలోనివి. బ. ప్ర బహుళ ప్రయోగము; చాలాసార్లు ఉపయోగింపబడిన పదము. బ్రౌణ్య సీ. పీ. చౌడను గారు రచించిన తెలుగు ఇంగ్లీషు నిగంటువు (1852) బౌణ్య - మిశ్ర బ్రౌణ్యనిగంటువు చివర అనుబంధముగా చేర్చబడిన మిశ్ర పదముల నిగంటువు (1854) ఈ పట్టికలో చేరని పదముల అర్థములకు పై నిగంటువులు చూడవలెను. హిందుస్థానీ పదములకు నేను కూర్చిన పారిభాషిక నిగంటువు చూడవలెను.

[పుట 470]
కొన్ని పదముల అర అర్థములు డేబిరిగొట్టు, వాపిరిగొట్టు, తంట్రగొట్టు, అని వాడతారు. విశేషణముగా కఠిన మైన దుష్టమైన అని అర్థమున్నది - (బౌణ్య). అవస రాలుగా రీతులుగా, (బ. ప్ర) ౧౦ చీకారణ్య ౧౦ హాశ్శీలు కీ కారణ్య, (బ. ప్ర) పన్ను, సుంకము, రుసుము L ౧౧ పుంజధాన్యములు మెట్టధాన్యములు ౧. ౨ బేబుదు " మేటీలు సరియైనకట్టు దిట్టములేని; తారుమారు గా వుండే, (బ్రౌణ్య - మిశ్ర) అంశములు, భాగములు; " హామీభరాయించి బాధ్యత వహించి ౧ర పరష వాండ్లు, (పషణావాండ్లు) తిరుణాళ్లకు వచ్చే గుంపు (పరస యాత్రకువచ్చు జనము, అని శబ్దరత్నాకరము.) a ౧) వయిపు; వెపు ఉపాయము; వీలు; ' వైపు దెలిసి బలుక వలయు వేమ'. బ. ప్ర. ౧౭ ఆసోదా చేసుకొని విశ్రాంతి తీసికొని, సేద తేర్చుకొని అం కసుబా బజారుగల బస్తీ; పెద్దవూరు, కచ్చేరీలు వుండేవూరు, గడిస్థలము 99 మజుబూతిగా గట్టిగా " ౨ర (ఒక) నడత m ఒక నడక, ఒక సారి యీవలినుండి ఆవలికి పోవుట క్ల ప్తము, క్లుప్తము నిర్ణీతము; నిర్ణయింపబడినది; నియమింపబడినది. అ లష్కరు సైన్యము; దండు. ఫౌజు సిబ్బంది [(బ. ప్ర) దీనికి బౌనుగారు ౨౭ పొలకట్లు దున్నిన మదులు. సాగుకు దున్నిన పొలము. కాశియాత్రచరిత్ర 55 వ పుట నే ప్రమాణంగా పేర్కొన్నారు. 30 పేడించు: " నించు. చెయి కావలి చెయి కావిలి, చెయిజాగ్రత. ముందు జాగ్రత్తకోసం వుంచు కొనే బియ్యం వగైరా భోజన సామాగ్రి (Reserve) (బ. ష్త్ర ) 33 చేరినట్టు అనుకొనినట్లు. (బ. ప్ర్ర) స్థలము; సంత 33 గుజిరీ అంగడి (౧౬౧) గుజరి, గుజిరి, గుజిలి బజారు చోటు: గుజిలీబజారు; (దొంగల బజారు; బజారు వేళ సాయింత్రము Market Place, Thieving Bazar; a Madras word-బౌణ్య - మిశ్రా.) మశీను పైన, బురుజు పైనగల శిఖరము " సూపీ 31 జోరావారి a (జోరావరి) బలాత్కారము; బలోద్ధతి 32 అమానిగా గుత్తకివ్వక దివాణపు విచారణ కింద నుండే భూమి మామిలియ్యతు సర్కారు నిర్వహణము. చూడు: మామిలీయతు (995) 3౮ దివాను పేష్కారు ప్రధాన పరిపాలకోద్యోగి, సివిలు అధికారి " నజరు యినాయతులుగా కిచ్చు బహుమతులు గాను 3 పారా a పైయధి కారులు కిచ్చు నజరులు గాను; క్రింది వారి కావలి, పారాచౌకీ అనగా కావలిస్థలము అంతు వెరసి (బ. ప)

[పుట 471]
రం హరకాగా, (హర్కారా) దూక, పనివాడు, జవాను, " పుసతాయించి బుజగించి 83 కంట్లము (కంటలము) చిల్లర సరకులుంచి ఎద్దు మొద లైన వాని పైన వేయు సంచుల జత. రL జీని గెల వాండ్లు (జీనిగిరివాడు) చీట్లాటకు పేక ముక్కలు, పల్లకీలు, బచ్చిన బొమ్మలు మొద లైనవి a తయారు చేసేవారు. ( Upholsterers, makers of Playing cards, Palanquins - బౌణ్యమిశ). వీరు నూజివీడు ఆ ప్రాం తాలలో వాహనాలకు రంగులు వేస్తారు. గంజిఫాచీట్లు: పేక అటలో చీట్లువంటి చీట్లు. గంజిఫా అటనుగురించి పండిత రాయలు 'గంజిఫా ఖేలనమ్' అనే పుస్తకం వ్రాశాడు. అములుదారుడు శిస్తు దస్తు వసూలుచేసే (రివిన్యూ అధికారి, గ్రామ పోలీసు ఆధికారి ౫ర పొడిచెట్లు దట్టంగా లేని చెట్లు (బ. ప్ర.) 2121 కొతవాలు పోలీసు అధికారి 2 మోడి రాసులు మోడిగా, వేలమోడిగా (౧) రాసులకొద్దీ, వేలకొద్దీ మో చొప్పున (బ్రౌణ్య. మిశ్ర) బ. ప్ర. F తాళ్వారము చెన్న పట్టణపు యిండ్లలో మండువా వసారాను ఆరవంలో తాళ్వార మంటారు. సాధారణంగా కూటము అనేకచ్చేరిచావడి (హాలు)కి అను కొని గాలి వెల్తురుల కోసం మండువా కట్టి వుంచుతారు, దాని వంటియున్న వసా తాకే తాళ్వార మంటారు. ఓం కూటానికి కూటమనే చావడికి, హాలుకు (చూడు: తాళ్వారము) ఓO కొట్టడి (కొట్టిడి ౨ర్; ౨౨) కోష్ఠము సామగ్రులుంచు గది. " గోవులు కోవియొక్క బహువచనము. పుట్టకోవులు చెదల పుట్టలమూతులు; తూము కాల్వల మూతులకుకూడా తోవులంటారు. (బౌణ్య.) 3 విడవలి ఇంటి పైకప్పుకు నేసే ఒక విధమైన గడ్డి. ఉ:-విడనలిపూర్తి. Q » పొట్లముగా సంఘముగా, ఐక మత్యము ఓర కమ్మి స్సెరైయాటు ( Commissariat.) దండుకు కావలసిన భోజన సామగ్రి సరఫరా చేసేశాఖ, (చూడు రస్తు. పుట ౧౩ 2 ) గుండు ఖల్వము, గుండాయి. ౭౦ పసలపొంగలి సంక్రాంతిపండుగను చెన్నపట్టణం ప్ర్రాంతములో పొంగలి పండుగ అంటారు. కనుమునాటి పశువుల పండుగే పసల పొంగలి. 23 ఖుల్ల సు వివరము; నిగ్గు; సారాంశము. శిర రవేసాకులు రవేసు లేక రవీసు, ఆకులు; చెన్న పట్టణములో దోరికే ఒక దినుసు లేత తమల పాకులు. కొట్టాయీలు పెద్ద పూరిపాకలు; తాటియాకుల కప్పుగల చావళ్ళు. తా నడితిని (నడిచేవారు) జీవనము చేసేవారు; నడక నడిచేవారు; ప్రవర్తన; నడవడి।

[పుట 472]
విడువనిచ్ఛ కొన్ని పదముల ఆర్థములు ౯౧ సాహిత్యాలుగా వ్యంగ్యంగా. ౯౫ శాల నీడకోసం దారికి రెండుపక్కలా వేయబడిన చెట్లవరుస; n. s An avenue or walk of trees, a walk or promenade). దోవకు రెండుతట్ల చాల్పు గా పెట్టిన చెట్లు; తోటలో నడవడమునకు చాల్పుగా కట్టినది; అని బ్రౌణ్య నిగంటువు. ఆరవములో శాల అనే పదం ఇప్పుడు ఈ అర్థంలోనే వాడ బడుతూవుంది. F౬ యెండగొట్టు పడినందున ఎండ కొట్టినందువల్ల. F౮ శాదులు (బంగాళీమాట) ఇనుపకమ్ములు, కటకటాలు Railing (బ్రౌణ్య మిశ్ర నిగంటువు) తామసము కాలాతిక మణము, మిక్కిలీ ఆలస్యము. ౧౦౨ బహుశః (బహుశా) సర్వసాధారణగా; ఎక్కువగా; ౧౦౫ తాయికివందవనాగప్ప (ఇది ఆరవసామెత) తల్లికోసం వచ్చినవాడిని తండ్రిగా యెంచి అతని యాజ్ఞకు లోబడుట యని యర్థము, ౧౦౬ పితోపరి పైత్యాధికము. ౧౦౬ వర్ల్డ్ a యముళ్ మళయాళ సామెత. సేతువు కొట్టియ మణల్ వెళ్ళికట్టి దగ్గరనున్న తెల్లని యిసుక ఎండలో వేడియెక్కి నప్పు డది కరిగి సలసల మరుగుతూవున్న చాపీ వెండిలాగుననే భగ్గున మండుతూవుంటు దనే భావము ఈ సామెతలో నున్నది. ౧౧౩ రూపురూపు గా సాక్షాత్తు గా ౧౧౫ కలిమెడు పండ్రెండుతూములు. ౧౧౭ చెంగీ చెంగి చెంగుటయనగా వెంటనంటి తచ్చాడుట loiter. (బౌణ్య) ౧౩ర్ కటాయించి భేటాయించుట; పంచియిచ్చుట బరక్తదాసు (బరకందాజు) తుపాకీవాడు. ఉత్తర దేశంలో సామాన్యంగా ఆయుధపాణియైన బంటె తు; ఠాణా బంట్రౌతు, కావలి జవాను, బంటె)తు; కా 033 బొరుగులు మరమరాలు; లాజలు ౧౭ర నేలమాని కె నేలమాళిగ; నేలకొట్టు " బలంపీటలు - బెంచిబల్లలు, (A Bench) బ్రౌణ్య. a ౧3× రస్తు. (.9౬౧) (రసదు) వస్తుసంభారము (శబ్దరత్నాకరము) సైనిక దళములకు మా మార్గమధ్యమున మన అనుదినము భోజనమున కివ్వవలసిన సాధన సాగి; దండుకు కావలసిన సామాను; ( Food provisions,. Commissariat Supplies) బ్రౌణ్య “పరఁగెడు రస్తుకొట్టడులు భద్రముగా నొగి బీగ ముద్ర ల " హంస. ౧ ఆ,—శబ్దరత్నాకరము, "కస్తురి వీణె పదారువన్నె బం గారము రస్తుకుప్ప తెలిగంబుర వెన్నెలలోని తేట! '. Suca 1-112–బ్రౌణ్యమిశ్ర

[పుట 473]
రసాయరు చావిడి వసూలు చేసే కచ్చేరి. కష్టంహవుసు; ఎగుమతి దిగుమతి సరకులపైన సుంకములు ౧రం చంగావి వేసిన మంచి లేకు కు, అన గా అంచుకమ్ములు లేనివస్త్రము; దుప్పటిలో చంగానివేసిన సగము; కుంఫిణీ వారి 'కాలంలో ప్ర్రసిద్ధి కెక్కిన వస్త్రవిశేషము. A sheet of cloth called Dangari, A Salempoor - (బ్రౌణ్య) ౧రర అమింజీ (అరవము) అమంజి; వెట్టి చాకిరి లు: ౧౨ సల్తన - దర్జా, ఉద్యోగ హోదాకు తగిన గౌరవము ౧ర నకీబులు దూతలు; బట్టులు, చాటించువాండ్రు. చోపుదార్లు వేత్రధకులు; వెండి బెత్తములవారు. " ౧౫౭ బావమరది వొప్పారితో బావమరది వరసతో (ఇది అరవములో ఒప్పారి ఆ నేమాట నుండి తెలుగులోకి వచ్చినది. - బౌణ్య - మిశ్ర) ౧౯. వినహా వినా ౧౭ూ పదవాక్య ప్ర్రామాణ్యము చేసిన వా చెప్పే మాటకు విలువ యుండడము ౧౮౩ వితరణగా ఎక్కువగా వాగ్దానము చెలిరనే నమ్మకము; ూ వేలాంతరాలు వేలకొద్దీ; ఇల్లాగే లక్షాంతరాలు, కోట్యంతరాలు (విరాః ) ౧న్నా మంచివిడి (కుంకుమ పువ్వు) మంచి స్వచ్ఛమైన లేక నిర్మలమైన ౨౦౬ హాజరుగా ఉన్నవి. అ౦౮ హాజరు భాషీ గా T ఇప్పుడున్నవి నిర్మల మైన కుంకుమ పువ్వు. ప్రత్యక్షముగా నుండుట, హాజరై సిద్ధముగా నుండుట అం౯ జులాయిస్తు మైళము చేత మసలుట. ౨౧౯ సంకీళ్ల వాండ్లు ఖైదీలు; రూపాంతరము: సంకిల వాళ్ళు ౨౨౮ భూమి వాటము భూమి అమరక పు పద్ధతి. " " మామిలియతువాటము మామిలీయతు అనగా సర్కారు వ్యవహార నిర్వహ ణము, (Management of public business; affairs of Stale) అందువల్ల సర్కారు నిర్వహణంక్రింద భూములకు ఆమరక పరుచుపద్ధతి, సర్కారు బందోబస్తు, అని దీనికి అర్థము చెప్పవచ్చును) బేరీజు జిల్లా ౨౨౯ వారపత్తుభూమి (ఆరవము) సర్కారుకు పన్ను చెల్లించేభూమి - (బ్రౌణ్యమిశ్ర · దివాణపు పన్ను మొత్తము; గ్రామమొత్తం మీద గాని మొత్తం మీద గాని సర్కారుకు చెల్లుశిస్తు మొత్తము; భూమికి నిర్ణయమైనశిస్తు. ౨౩౦ శేఖరం చేసేకొరకు; శేఖరం చేసివుంచి (అలా3) సిద్ధము చేసేకొరకు; కూర్చుట " కొరకు; ములుకుగిరి (తిరుగుతూ వుంటాడు) - పూర్వం మరాటీదండు అప్పుడప్పుడు వచ్చి పన్నులు వసూలు చేసే దౌర్జన్య పద్ధతికి ములుకుగిరి అనే నారు, దీనినిబట్టి సైనిక బలంతో శిస్తు దస్తులు వసూలు చేయడానికి అధికారులు అప్పుడప్పుడు సిబ్బందితో పర్యటనము చేసే పద్దతికి ఈ పదం ఉపయోగించేవారు.

[పుట 474]
కొన్ని పదముల అర్థములు Mulkgiri:(Country seizing.) Process, of (Maratha) Land revenue collect- ing at the point of sword - Baden Powell vol. iii, p. 280. Taking possession of a country, the periodica) incursion of a military force for the collection of tribute or revenue (M. L. J. - Law Lexicon) ఈ పదాన్ని వీరాస్వామయ్యగారు సందర్భాను సారం గా ఎంత ప్రయోగించారో చూడండి! గూఢార్థంతో 930 తొలలుగా చీల పోతున్నది తొనలవలె విడిపోతుంది; చీలిపోతుంది. 3 ఎన్నులు తీయు చున్నవి ఎన్నులు లేక వెన్నులు వొస్తున్నవి. అరర మనిషి కట్టు మనుష్యస్తోమము. ౨౧ అ రసగుఁడు పాదరసగుఁడ్లు లేక పాదరసము పూసిన గాజు బుడ్లు. ౨౬౬ సూత్రపు పడవలు మన్న తవ్వి యెత్తిపోసే పడవలు; డ్రెడ్జరులనే అలాంటి పడవలకిప్పుడు ఆవిరియంత్రాలను అమర్చారు. అటూ పొలందావారు – హాలండువారు. ౨౬ర్ శడలు ఆడినట్లు పిడులాడినట్లు, (సిడి, సిడులు) సిళ్ళు ఆడడమనగా గ్రామదేవతల కొలువులలోను జాతరలలోను మొక్కుకున్న వారి వీపులలో నుంచి ఇనుపగాల ములు దూర్చి సిడిమ్రానుకు అనగా సిడుల జాతరకు నాటిన స్తంభముమీది యడు మానుకుకట్టి త్రిప్పడము. దీనికి గాలపుసిడి అంటారు. ఇది చేయలేనివారిని గంపలో కూర్చోపెట్టి తిప్పే గంపసిడి ఒకటికూడా వున్నది. సిడి అనగా మొద్దులాంటి యీటె అని బ్రౌణ్య నిగంటువు. నరసిడి గాక మేకపోతుసిడి కూడా వున్నది. దక్షిణదేశంలో ఇప్పటికీ ఇవి జరుగుతూవున్నవి. దీనికి ఇంగ్లీషులో (hook. swinging ) అంటారు. 1824 సం॥ ఏప్రిలు 9 వ తేదీన కలకత్తాలో “చరక్ పూజ” అ నేజాతరలో సికులాడడం చూచి బిషప్ హెబరు గారు తమ జర్నల్ వర్ణించారు. (చూడు: బిషప్ హెబర్సు జర్నల్ 1వ సం॥ పుట 98-100) "సిడివే లెఁ దెఱవయోర్డు" పాండు. 3 అశ్వా - శబ్దరత్నాకరం. అర కయామత్ కాద్రి హిందుస్థానీమాట. పుస్తకంలో కయామల్ కాడిక్ ఆని పొరబాటుగా అచ్చు పడింది దీని అర్థం అర పుటలో నే వున్నది. ౨౭౫ వుండ రాములు (చేసినంతలో ) ఉండగూడదని నిషేధము చేయడం (ప్రాబంధిక భాషలోని 'పోరాములు' అనే ప్రయోగం ఇలాంటిదే) ౨౭ ౭ తట్టువాణి గుర్రములు గుఱ్ఱపు తట్టువలు; (Tattoo-a Poney బ్రౌణ్యమిశ్ర) ౨ూరి అరమనజాతి ఆర్మీనియనుల నే క్రైస్తవ జాతివారు ౨౮౫ బొందెగడ్డ అరటి దుంపు; దూట విరాూ బోరుగద్దలు బోరువగద్దలు; రాబందులు; (Vultures - బ్రౌణ్య) ౨౯౨ ఝూడుమాలీ ఊడ్చేవాడు రవిర వుగ్గాళించి (ఉగ్గళించి; ఉగ్గడించి) మోగు; శబ్దించు; వచించు; గట్టి కేకలు " ఆకరము ఆధారము [వేయ

[పుట 475]
౨౯౬ మాతాశేశెద్ మక్కళ్ క తల్లి చేసినది పిల్లలు అనుభవిస్తారు అని ఆర వంలో ఆవ్వయారు అనే కవయిత్రి పలికిన సూక్తి. ఆరారా ఇడిసిన చెడిపోయిన; ఇడియు అన గా పాడుబడు ఉ: ఇడిసిన బావి(బ్రౌణ్య) సీ॥ ఇడిసిన యిడువులఁ యెడలఁ బొట్రే 30ర నిశాని తురక రాయి నుత్తరేను గసింద కోరింద పొదల చిహ్నము. ఆము 2-03 బొంతరాయి Stone Called బ్రౌణ్య - 308 50850000 2500000 (The Stone Called Laterite) (2 mg - 2018. » చిత్తుళిపని - శిల్పము; చెక్కడపుబని (?) 300 హస్తాంతరముగా బదులుగా 3౧౨ బోరిగెలపోసుకోగానే సరేనా? – బోర్లగీల దోసుకో గానీ సరేనా? 302 ఉప్పుకయి వార గా ఉప్పుకయ్య పక్కగా. 30 బొందలు ఓడదొరువులు, వాడలు మరమ్మతు చేయడానికి తీరమున గదులు గదులుగా తవ్విన దొరువులు (Docks) ' ౨లా వెదురు దబ్బలు వెదురు బద్దలు; వెదురు పేళ్ళు; సన్నగా చీల్చిన పేడు, బద్ద. చేవ్రాలు చేయుట, సైరుచేయుట. సహీ చేసుట 3 ౨౮ టీకా చేసేకొరకు ఒప్పందము, ఖరారు, కంట్రాక్టు, ఏర్పాటు చేయడానికి, 330 నిండార్లుగా - నిడుగా; పూర్తిగా, 3210 జుములా వెరసి 3×ం తాజీం (తాజీము) సమ్మానము, ఆతిథ్యము, గౌరవము, ప్రత్యుత్థానము; శా రాజా జారుఁడు మఁత్రినిర్దయుడు నీ రాష్ట్రంబులోఁ బెద్దలా 3)తరాతర ప్రకారము రోజుల్ కొండలు జీవహింసకును సంకోచింప రెవ్వారికిం దాజీమీయరు. -ఆడిదము సూరన్న చాటువు. (తరాతరముగా) వారి వారి హెచ్చుతగ్గుల నను గురించి వరుసక్రమంగా; తరాతరము తెలిసి మాట్లాడుట అనగా హెచ్చుతగ్గు తెలసి మాట్లాడుట; (To appreciate, recognize, assign his due merit) ఆధిక్యతను గమనించి గౌరవించుట 328 తూక డానకు ఒకని 321 3 వర్తక సంచు వ్యాపారపు మెళుకువ; రీతి; వైఖరి, మోసము; తికమకలు నీళ్ళుతోడుటకు; ఎత్తు, లేవ నెత్తు; (ఆరవము నుండి (౧రం తూకున తీయబడిన ఉరిదీయబడిన) తూకుమాను ఉరికంబము 3) ఆయత్తు కాదు వీలుకాదు; వల్ల కాదు 3౭౧ కలాపన (పొసగి కలఁత, క్షోభము కలిగి 383 సంకలితరోగాలు అంటురోగాలు

[పుట 476]
అకారాది విషయసూచిక (౧) శీర్షికల పక్కనున్న తెలుగు అంకెలు, కాశీయాత్ర చరిత్ర మూలగ్రంథం పుటల సంఖ్యలు. బ్రాకెట్లలో నున్న తెలుగు అంకెలు, శ్రీనివాస పిళ్ల గారు వ్రాసిన వీరాస్వామయ్య గారి జీవితము పుటల సంఖ్యలు. ఇంగ్లీషు అంకెలు, ఈ గ్రంథం మొదటనున్న సంపాదకుని పీఠిక, వీరాస్వామయ్య గారు, వారి మిత్రులు, బ్రౌను గారికి వీరాస్వామయ్య గారు వ్రాసిన లేఖ, మొదలైన విషయాల పుటలు. (అ) చూడదలచిన విషయం ఎన్ని శీర్షికల కింద కనపడగలదో ఆలోచించి చూచి పరస్పర సంబంధం కల శీర్షికల పుటలన్నీ చూడవలెను. (3) ఒక్కొక విషయము ఆశీర్షిక ప్రక్క వేసిన అంకె గల పుటతో ప్రారంభ మగును. ఆ విషయమింకను తరువాతి పుటలలో కూడా ఉండవచ్చును గనుక పుట తిప్పి చూడవ లెను. విషయము. పుట. విషయము. 3 ఆన వేమారెడ్డి పుట. ఆంజాలమ్మ అండవాయువులు ఆండ్యాసరాయి ౨౬ అప్పయ్య దీక్షితులు ౧౨౬ అప్పారావు (నూజవీటి) EE-0018 అంతరాత్మ, ఆత్మ, పరమాత్మ ౨౫౦. అభినిమందు 03-0212-918-303-30ర అమరా పాటి అంబరీష అక్బరు పాదుషా అక్షయవటము ఆగరా (ఆగ్రా) అగ్రహారములు ఆటారా నాళా అణిమాద్యష్ట సిద్ధులు అత్తిర అత్తి రాల అద్వైతము అధర్వణ వేదము అధిక క్షయమాసాలు అనకాపల్లి BE ఆమ్మనబోలు ౧౨౯౨౧౬౩౦8 అమృత రాయడు (పీష్వా ) ౨౭ర ఆయిస్సు (మంచుగడ్డ) 3౨9-3.9×-3౨౯ అయోధ్య 3౦౧ అయ్యాపిళ్ళ 938 - ౨ర౭ ఆరణ్య నది. BE QEF 08€ 3E8 ఒ ఆరమనజాతి ౧ర౬౧ర౭౨౦0 0 3 ౨ అరవభాష. ౧౬౩౩౨౦ అరిషడ్వర్గములు (అ) ౨ర3 అరిటిపళ్ళు 33౨ అరుణాచల శెట్టి(లింగిశెట్టి కొడుకు) 348

[పుట 477]
ఆలమంద అలమేలు మంగాపురం అసివరణలు అవతారములు త్రిమూర్తులు, మహమ్మదు, క్రీస్తు, పరబ్రహ్మ నాకె వార ఆర్మూరు ఆవ్వయారు వచనము ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి శాశీయాత్ర చరిత్ర పుట. పుట., 33౧ ఆయుధాలు ౧౨౧. ౧౯ర - అకాం - అలాగ 3 ఆరా ఇ౧౯౧౬ అరికాటినవాబు 52 ఆరికాటి మొదలారులు D 210, 900-320 €3 ర €3 ఆరి కాటి ' రాయజీ' అష్టగయ అహఃప్రమాణములు అహల్యాబాయి ఈమె విగ్రహము గదాధరస్వామి ౨౯౬ ఆర్సనలు - ఆయుధశాల ఆవాలు ౨౬౦౧ ఇంగ్లీషువారు: చూ. యింగిలీషు గుడివద్ద ఆ పె ఆన్న సత్రంలో ఉంది ౨౦౯ ఆహింసా పరమోధర్మః అహోబళము [ఉత్సవకాలమందు రంం వరహాలు హాశ్ళీలు వసూలవుచున్నవి. వాటి వారు, కుంఫిణీ వారు. వీరు ప్రభువులైన కారణం K35-030-33 కలకటర్లు షాపులు చదువులు ౨౭౯ - 3 ౨౭ “నేరముల విచారణ F0-3DE నాగపూరు నంతా కందనూరి నవాబు పుచ్చు కొని వెనక గుళ్ళ సంగతి నే విచారింపడు.] ఆంధ్ర దేశ ము అఁధ్రులునాడు భేదములు ౧౭౪ - 3౨౫ ఆకాశవాయువహ్ని భూతాలు అకులల్లూరు కలకత్తా చెన్నపట్నం SU 3 టూ-388 రాజ్యాక్రమణ (చూడు: జబల్ పూరు, కలకత్తా, కటకం, రాజమహేంద్రవరం). ౨౫ర ఇంద్రద్యుమ్నం 30F 32) ౬ ఈశ్వర కటాక్షమువిధి ౧౦౨౧౧3 £8. ఆకుల పదా అగామిసంచిత ప్రారబ్ధకర్మ ఆగరా (ఆగ్రా) ఆచంట ఆచానకు ఆచారనియమాలు ౨౯ం ఉద్యోగాలు—హిందువులు చేసే పెద్ద ఉద్యోగాలు౨౭ర ఉపస్మృతులు 3ర౬ ఉప్పుడు బియ్యం "టూ ఉషగుండం ణ ౬౫౬౭౯౬ ఊళ్ల కావలికి - గ్రామాలు ౧౨ ఆత్మ ఆంతరాత్మ పరమాత్మ ౨౫౨౫౭ ఆత్మకూరు [దేవియచ కులు తెనుగు బ్రాహ్మణులుస్వామియచకుడు జంగ ము ఆత్మవత్సర్వభూతాని అది శేషుడు " తుపాకీలవారు 934-E al ఋషికుల్యనది: - చూడు; గంజాం ౩౧౮ (గంజాంపట్టణము, ఈ నదీతీరము ఇది మొదలు కళింగ దేశము) ౨౯౫ ఏక మేవా ద్వితీయం బ్రహ్మ ౨౯ఏకవారాశనము ఏక వారాశనము

[పుట 478]
అకారాది విషయసూచిక ఏకః పాపాని కురుతే ఫలఁభుంజే మహాజనః ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు. జీవితము - ప్రజా సేవ: పుట, పుట. ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు: బందరు జిల్లాజడ్జి బ్రౌను గారికి వీరా స్వామయ్య గారు వ్రాసిన లేఖ 8-10 కాశీయాత్ర చరిత్రలోని సంగతులు 9 గ్రంధ ముద్రణాన్ని గురించి డు.. సీతాపతిని గురించి తమ్ముడు (సంపాదకుని ఫుట్ నోట్సు వివరణల లోని శీర్షి కలుకూడా చూడండి) 16-17 కాశీయాత్రచరిత్రలో వీరాస్వామయ్య గారిని గూర్చిన సంగతులు:- వంశ పారంపర్యంగా చెన్నపట్నంలో చూడు; కోమలేశ్వరపురం శ్రీని వాసపిళ్ల గారు వారిసిన జీవితము, ౧౧౦ వీరు చెన్నపట్నం కాపురస్థులు; తండ్రి) సామయమంత్రి; స్వయం కృషివల్ల ఇంగ్లీషు చదువుకున్నారు. కుంఫిణీ కొలువు (0) సుప్రీంకోర్టులో ఇంటర్ ప్రిటరు (అ) (౧౨) కాపురం పండితసభలో క్షయమాస నిర్ణయము (ర) తండయారు వేడులో తోట యిల్లు ౧,35 3 రూ జడ్జీల సదభిప్రాయం - సర్ రాల్ ఫ్ తమ్ముడు సీతాపతి 'సామర్', సర్ రాబర్టు కమిక్ (X-౮) సూప్రీము. కోర్టు దొరలు M నందన సంవత్సర గ్రామంలో ప్రజాసేవ(E) కాశీకిప్రయాణం 1830 సం॥ మే 18. ౧ హిందూలిటరరీ సొసైటీ స్థాపన (5) ఈయనతో యాత్రకు వచ్చినవారు మరణం (1836) P (no) నూరుమంది వీరాస్వామయ్యగారు - వారిమితులు: దారిలో కేమిల్, గ్రీజ్, స్మిత్తు, స్లీమ ఆంధ్ర) నియోగిబ్రాహ్మణుడు. వెన్నెలకంటి సుబ్బారావు గారికి, రాజా కొచ్చర్లకోట వెంకట రాయనం గారికి, బందువు జన్మ సంవత్సరం 1780 "కావచ్చును బహుభాషా పాండిత్యము, చర్చలు బ్రౌను దొరగారు శ్రీనివాస పిళ్ళ గారు, జార్జి నార్ట్ గారు, వెంబా కం రాఘవాచార్యులు గారు పచ్చయ్యప్ప ధర్మముల కథ కుంపినీ పరిపాలనలో ప్రజలస్థితి హిందూ లిటరరీ సొసైటీ చేసినపని ఇంగ్లీషు విద్యా విధానానికి, జాతీయ a " " చైతన్యానికి, వీరు మూల పురుషులు జాన్ బూస్ నార్టర్ గారి ప్రశంస. 7 చరి సాధనాలు OnE మొదలైనవారలు చేసిన సహాయం ర కుషు చందర్ దత్తు బాబు చెన్న పట్నంలో పరంగివానితో చర్చ: విధిఈశ్వరక టాక్షము సర్ జాక్ న్యూబోల్ టు, సర్ చార్లీస్ గే) గార్ల యోగ్యతాపత్రికలవల్ల కలిగిన గౌరవం రు నీపన్ ప్రయాగలో నీకస్టమ్సుక లెక్టరు F F గారికోరిక పైన సాయరు చావిళ్లను గురించి బంగాళా గవర్న మెంటు ఫైనాన్సు కమిటీవారికి వీరాస్వా మయ్య గారు వ్రాసి యిచ్చిన సలహా యాదాస్తు ఈ నదులు గుళ్ళు దేవుళ్ళేనా అని ౧రం నీప౯గారి ప్రశ్నకు జవాబు ౧ర౦

[పుట 479]
ఏరుగుల వీరాస్వామయ్య గారి కాశీయాత్ర చరిత్ర ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారు: గయలో డాక్టరు జాన్ డేవిడ్ సన్ గారితో వర్ణాశ్రమధర్మాన్ని గు రించి వాదము పుట. దేవతలు చాలామంది వున్నా దేవు డొక్కడే అని నిరూపించడం అ33 గయలో జడ్జి అయిన జార్జి ఐ. మారీసు దొరగారి సమక్షమున పండిత సభ, మూల ఆది స్మృతుల " నిర్ధారణ పురాణాల నిర్ణయము ౧౯౭౨౦౨ అక్కడి కోర్టు పండితులతో సహ గమనాన్ని గురించిన చర్చ మద్రాస్ ఆక్టింగు గవర్నరు గీందొర గారికోసం చెప్రాలో మకాం అం దొరల ప్రాపకం వల్ల గయలో లభించిన లౌకిక ప్రతిష్ఠ కలకత్తాలో నున్న తన నిహితుడైన మెస్తర్ మింఛెన్ గారు గయలో జార్జి ఐ. మారీసు జడ్జి అయిన జారీ గారికి వుత్తరం వ్రాయడం దాని కల్ల ఆధికారుల ఆదరణ గయావళీకి రెండు వేల రూపాయి లివ్వడం అన అ అక్షయవటంవద్ద ధర్మశాలలో గయా వళీలు తప్ప ఎవ్వరూ భోజనం. కట్టుబాటును చేయగూడ ద నే పునాశ్రీమంతుడు కూడా మిూర లేక పోయినాడు; వీరాస్వామయ్య గారు అందరికీ సహపం కి గా సం తర్పణలు ప్రారంభించారు. ఏనుగుల వీరాస్వామయ్యగారు: పుట, గవర్నరు జనరల్ లార్డు విలియం బెంటింకు గారు కాశీకివచ్చిన ప్పుడు ఆయన ఏజెంటు బూక్కు దొర వీరాస్వామయ్య గారి మనుష్యులు ఆయుధాలు పట్టడానికి ప్రత్యేక ఫర్వానా యిచ్చారు. కలకత్తాలో ప్రధాన న్యాయాధిపతి సర్ చార్లీసు గారు అసాధ్య మైన గవర్న మెంటు యిప్పించుట US6 ఫరవానా ఛత్రపురం అరణ్యమార్గంలో కపిల రామదాసు పంతుల సహాయం USO శ్రీకాకుళంలో జిల్లా జడ్జీ కోర్టు గవర్న మెంటు ప్లీడరు బలిజేపల్లి సీతారామ శాస్త్రులుగారు, నాజరు తాడిమేటి తిరు కామయ్య, రైటకు చింతా జగ న్నాయకులు గార్లు ఆదరించారు 3 అః దివ్యలలో భాగవతుల కి తన్న గారి స్వాగతం రాజమహేంద్రవరంలో రాజా కొచ్చర్లకోట వెంకటరాయనంగారి ఆదరణ, మర్యాద మచిలీబందరులో త్ర తమ్ముడు సీతాపతి; మణపాక సాళ్వపతి నాయుడు గారు గ్రామస్థుల స్వాగతము - జిల్లా జడ్జి 'సీ. పీ. చౌ బౌ)ను గారి దర్శనం 38F చెన్న పట్నం తిరి చేరడం (1831 సెప్టెంబరు 3 వ తేదీ) ౨౧౮ బ్రౌను గారికి లేఖ దోర లాక్రమించుకున్న రామసాగర ఓంకారము మనే గొప్పతీర్థంలో మళ్లీ పిండ ప్రదానాలు చేయడానికి దొరల అనుజ్ఞ. సంపాదించారు. (నీళ్ళలో మునిగివుంటే ఓంకాం నాదం వినిపిస్తుంది.) ౨౧౯ ఓథ్రదేశము

[పుట 480]
ఓడ దేశము: ఓఢభాష స్త్రీ పురుషులు అకారాది విషయసూచిక ఫుట. కందనూరి నవాబు: పుట. ఆరా? పెట్టినాడు..... స్వామికిన్నీ ౨౮ 8 - ౨౮5 దేవికిన్నీ ఎవరయినా ఆభరణాలు వ పయిరు పంటలు అలాగే పొగ చుట్టలు స్త్రాలు సమర్పించిరేని వాటిమదింపంత రూకల హాశ్శీలు పుచ్చుకొనడము ౨౯ర చింతపండు, మిరపకాయలు ఋషికుల్యనదికి ముందు ప్రయాగ ఆ నేవూరి వరకూ బృహస్పతిమానం. ఋషికుల్య నది తరవాత చాంద్ర మానంనదీతీరపు పట్టణం గంజాం మొదలు కళింగ దేశము కచ్చారసూయి కటకము (ఇంగ్లీషువారి రాజ్యతంత్రము) మాత్రమే కాకుండా కొన్ని దినములు పోనిచ్చి ఆ కందనూరి నవాబు ఆప హరింపుచున్నాడు, " ఔరంగ జేబు కంచర్ల కందనూరి నవాబు కటుకరి కట్రా కడప DOE ౯౧౨౧౩౧౬౨౦౨3. కనకమ్మ సత్రం తాలూకా నాలుగు మేటీలు గా పంచి ఒక్కొక్క మేటీకి నొక్కొ క్క ఆమలుదారుని నేప౯రచినాడు. కుంఫిణీకి సుమారు లక్షరూపాయలు సాలెనా కట్టుచున్నాడు. అతని రాజ్యము భళ్లారిజిల్లా కలకటరాజ్ఞ లోబడినది. ఆ నవాబు రాజ్యస్థులకు స్వంతము గా నొక ఖాజీకోరటు పెట్టి న్యాయవిచారణ గాని, జిల్లా కుంఫిణీ కోరటుకు నిమి కు చేయుచున్నాడు. యే తము లేదు. నవుకరులకు జీతము క్రమ ముగా ముట్టజెప్పడము లేదని వదంతి ౧౨ శ్రీశైలము గుడి హాశ్శీలు మూల కముగా సంవత్సరము ౧ కి ర౦౦౦ వచ్చి నా గుడి గత్తి పొందేదిన్ని విచారింపడు. ఎవ రైనా మరమ్మతు చేసినట్టయితే సెల వంత హాశ్శీలు తీసుకొనుచున్నాడు. రాజా చందులాలా ఈ నిర్బంధము. నవాబుకు చేత కొంత మరమ్మతు, చేసి విసికి విడిచి కనగాల కసారి కనోజాలు (చూడు: కాశీ) ౧33-23౯ కమిజ్", సర్ బక్లే కపిలతీర్ణం కపిల మహాముని (1) us. కపిల రామదాసు పంతులు కయామల్ కా దిక్ కరకరంబాడు కరణాలు కరి పాండ్యరాజు కరాడీలు కరివేపాకు కర్ణాటకము ( చెన్న పట్నం తీరం) ౨౦౨ కర్ణాటకులు (కన్నడులు) ౧౯3-313 ణ కర్నల్ సీమ కర్మనాశిని F8 USO (సుక ర్మాలు నశించిపోతవని ఈనది లో ఎవరూ కాలు పెట్టరు.) కర్మముఈశ్వర కటాక్షము ౧౧౦-nna

[పుట 481]
కలకండ కలక తా ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి 'కాశీయాత్ర చరిత్ర' పుట. OUT-335 చరత్కు పూజా భానుపోడా స్థల పురాణము కాళికాదేవి స్త్రీపురషులు కులీనులు ఇళ్ళు 9EF కాశీ: ఆసివరణలు పునా శ్రీమంతుడు (పీష్వా) ఆహల్యాబాయి ఘట్టములు పుట. ereu ౨౭౦౧ కాశీవాసము, ఆలయాలు, పంచగంగా తీరము, బింధుమాధవుడిగుడి, తుర కల మశీను ఔరంగజేబు మశీదు ౧ 983-8-98€ ఇంగ్లీషువారి రాజ్యతంత్రము ౨౭ర -౬ పట్టణవర్ణన క్రీస్తు మతప్రచారము కలిదిండి కలిస్సాధు స్త్రీయస్సాధుః కాశీలింగాలు, ఆలయాలు అర్చకులు పంచగౌడులు ౨౮ం పడాలు - ఘార్జరులు – మహాజనులు కంగాళీల నే దక్షిణ దేశసులు q స్థులు 3రూ వ్యాపారము - రత్నాలు 3 8 ౨ NEO nen సంకోట కసూరి కహలుగాం కళింగ దేము కళ్లేపల్లి కాకినాడ లక్కు మో నవాబు లక్కుమో సిక్కులూరులో జాతులవారు ౧౮) పట్టణ పరిపాలన - గల్లీలు, పాట YCSU క్కులు, ఠాణాలు, బరక దాసులు, కొత్తవాలు. 32౫౨ కాయకూరలు, ఘాటియాలు కేకయన్ ( కాకిరేజ్) కాలవ ౧౩౬౬ కాజీ పేట కాటికెవారు కాటినినది కాబూలు కౌమారెడ్డి పేట కామిటి కాయరా కారన్ వాలీసు కావలి - గ్రామ కావలి కావేరి కాశీ మహాక్షేత్రము రౌండ్ సాండ్ ఛీడీలు గోసాయీలు, మహాజనాలు, సాహు కారుపనులు - బయి రాగులు 3)౫ర ఆధర్వణవేదము ఆధర్వణ వేదము - ఘూర్జరులు F౮ యజుర్వేద శాఖలుసామగులు 9F2 NE9 DE 3 DE3 ౨౯౭ ఉత్కల దేశంలో మత్స్యభక్షణ ద్రావిశ దేశంలో మాతులక న్యా వివా ర 2 3-EX - Eూ హము, మాగసదేశంలో మద్యపా నము, మైథిలి దేశంలో సుతోత్పత్తి దేవరేణ " NEX X-౬౨౨ గంగాపుత్రులు ఉత్పత్తి ౧౯౩ కాన్యకుబ్జులు. ఠాణీలు, రూపాయిలు, భత్యములు, పుష్పాలు ౧౬ర బిల్వపత్రములు, వృషభములు ద్రావిడదేశములో శూద్రుల దృష్టి, చండాలుల సమీపవర్తిత్వమును గూర్చిన పట్టుదలదాని ఫలితము, క్షేత్రం చేరడం (27-10-1830) గంగాపుత్రులు మణికర్ణిక ఘట్టము - చక్రతీర్ధము ౧౭

[పుట 482]
కాశీ: అకారాది విషయసూచిక పుట. 1 కాశీ: పుట. ఉత్తర దక్షిణ దేశములలో ఆరాధన అందు తేడా - మన బ్రాహ్మణులు అధిక్యతను ప్రకటించుట – లేనిపోని ఆగ్చనలు, ఆచారములు DEJ కర్మశూన్యులైన ఇంగ్లీషువారు ఈకర్మ భూమికేల ప్రభువు లైరి బ్రాహ్మణుల స్తోమాలు తడలు అన్నదానము, భిక్ష ము శ్రీరాముల అవతారానికి పూర్వమే DEJ ౧౬౮ 06F రామనామతారక ముండెను DEF కాశీలో ఇళ్లు - జనాభా - భాష ౧౬౯ కాశీ స్థలమహాత్మ్యము విశ్వేశ్వరుడు సమష్టిరూపము; సాంబ మూర్తి గాని విష్ణువుగాని కాదు ౧౭౧ చలివేడి పంచక్రోశ యాత్ర మాసోపవాసి ౧౭ ర ఇక్కడ గంగలో పూజ చేసే బిల్వము ముణిగి పోవునని ప్రసిద్ధి ఆంధ్రులలోను, ద్రావిడులలోను నాడు భేదములు బంగాళీ ఉక్కలగౌడులైన కులీన బ్రాహ్మణులకు 20, 30 కన్యల నిచ్చి వివాహము చేయు దురా చారము, దృష్టిదోష విచారము, కచ్చారనూయి, " బ్రాహ్మణసంతర్పణ దృష్టి దోషమురాతి జ్వాలాముఖి నేపాళమున దేవప్రయాగ - దావిళ్ళ ప్ర్రాబల్యము. వల్లభాచార్య మతము బనయా ఆనే వైశ్యజాతి; కోమటిగుజరాతీలు కూరా ద్రావిళ్ళు, గౌడులు - దక్షిణ దేశమున క్షత్రియులు, శూద్రులుబ్రాహ్మ ణులు దక్షిణ దేశానికి వచ్చి వైశ్య జాతిని కల్పించుట దాక్షిణాత్యులు—బ్రాహ్మణుల భూస్థి తులు, వారి ఆహంకారము తురకలు, ఇంగ్లీషువారు 0FO మూర్ఖరులు మొదలైన బ్రాహ్మణ తెగలు; ద్రావిళ్ళు, ఆంధ్రులు, కర్ణాటకులు, మహారా రాష్ట్రులు, చి త్పావనులు, నంబూద్రీలు 083 వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు 082-058 మూల స్మృతులు, ఉపస్మృతులు అది పురాణాలుస్థలపురాణాలు ౧౯౭౨౦౧ కాశీఖండము కాశ్మీరము కాళికాశ కి 92X కాళింది యము నలు కాళికట్టు కాళి (వింధ్యవాసిని) €39 DEF పక్కా రసూయి కిద్దరుపూరు శూద్రులు, మాంసభక్షణము కుంకుమపువ్వు కుంపినీవారి పాఠశాల గ్రంధాలు ౧౭౬ కుంఫిణీవారు గోకుల బృందావనం, హరిద్వారం, గంగోత్తరి బదరీకేదారము, బదరీ నారాయణము కాశ్మీర పట్టణము 08E రణజిత్తుసింగు (9)8-U-90-91-92-80-28. nox, OBE, noll, 908, 200, 202, own, SEE,

[పుట 483]
కుఁఫిణీ వారు: ౨౭ర, ౨౭౯, అకార, నిర్మా పుట, 1 కుంఫిణీ వారు: రాజ్య 308, 300, 339, 3321, 33E, 38, 388,325-328 చూడు. ఇంగిలషువారు; యిఁగిలీషు వారు: సంపాదకుని ఫుట్ నోట్సు: కుంపిణీవారి కచ్చేరీలువర్తక కా ర్యాలయాలు - దేవాదాయాలు సూప్రీముకోర్టు. కుంఫిణీవారి రాజ్యాకమణ, తంత్రము, పరిపాలన:- చూడు: హైదరాబాదు, నాగపూరు, జబ్బల్ పూరు, కలకత్తా, కటకం, రాజ మహెంద్రవరం, చెనపట్టణము రీవిన్యూ పరిపాలన: చూడు. జవిం దారీలు: గ్రామపరిపాలన. న్యాయవిచారణ: చూడు. సూప్రీమ’కోర్టు పన్నుల పద్ధతి: చూడు: భూమివా టము, గ్రామపరిపాలన, కరణాలు, అభినిమందు పెరిమిట్టులు, సుంకములు హాశ్సీలు: ఆయుధశాల, ఆర్సనలు పట £3 ఆయుధాలు పట్టనియ్యరు ౧౨౧, కూర హిందువులు చేసే పెద్ద a ఉద్యోగాలు ్యగాలు: వుద్యోగాలు జీతాలు లంచాలు ఆధికారుల ఉ పేక్షు €8 అరం, అరణ 3.92, 388 క్రైస్తవమతము: చూడు, క్రీస్తు మత సులు— దేవా దాయములు దేవాదాయముల విచారణ చూడు: తిరుపతి a స్వ దేశ సంస్థానాలు చూడు: హైదరా బాదు, నాగపూరిరాజు, బిక్కా నెరి, లక్కు నోరెసి డెంటు కుక్కు పేశ్వరుడు కురాయి F0, 394, 330 కులాలీ నది 33F కులీన బ్రాహ్మణులు ౧౭౫౨౭౨, ౨౭౩ రూ NEO 25, 98, 98,85,88,689 కుళదర్పణము కూరగడ్డలు కూర్మావతారము కృష్ణానది DEE ౨౬౬. కృష్ణానదీ మహాత్మ్యము కృష్ణ దేవాలయము కృష్ణనగరు యాత్రికుల పైన ౧ ౨౦8, ౨౧౦, 3౦౧ a నావల పైన నిరుకులు పోలీసుశాఖ: చూడు: పోలీసు, కావలి, ఊళ్ళ కావలిచౌకీ విద్య: కలకత్తా కాశీ పాఠశాల “తా కాలీజవి బడిపంతుళ్ళు తపాలాశాఖ: చూడు: టపా, కేదా రేశ్వరుడు ౨౭౯ కేరళ దేశ సులు 08€ 88, 000, 308 ౯ర, తపాల 210, UE FF, 201 మజిలీ పట్టీలు DE రహ దారీలు కుంఫిణీలయను శాంతి భద్రతలు: చూడు: బందిపోట్లు దోపిళ్ళు, దొంగల భయము దేశస్థులు కొఁడకరమల వాండ్లు కొండు వేడు కొడవలూరి సత్త్రిం కొచ్చర్లకోట వెంకటరాయనింగారు OLE 380-384-38E-3210 రెండుసార్లు కుటుంబ సహితముగా 33౨, 331 తులాభారం తూగారు. లక్ష బ్రాహ్మ ణభోజనం చేయించారు. అనేక యా గాలు' చేయించారు

[పుట 484]
అకారాది విషయసూచీక పుట. 1 గంగానది: '. వెం. రాయనింగారి తమ్ముడు 38 ౬ ప్ర్రవాహము స్నానమహిమ పుట. కొట్టాయీలు కొత పాళెము కొత్త ఆగ్రహారము కొత్తసత్రం పంచగంగ కాపీళు గంగా పుత్రులు గంగోత్తరి ౧౨-3EX గంజాం (గంజం) కొత్తవాలు(చూ. పోలీసు ) ర౧౭౮౧౬౨ కొరత లేరు కొరివి రామన్న పంతులు “కోటయో బ్రహ్మహత్యానా మగమ్యా గమ కోటయః సద్యః ప్రళయ మాయాంతి మహా దేవేతి కీర్తనాత్ ” 'ఆవశ్య మనుభోక్తవ్యం కృతం కర్మ శుభాశుభం' కోటీత్రియంబక రాయనివారు 33E కోటూరు వీరరాఘవ మొదిలి 332X కోడూరు కోనసీమ కోమట్లు— (చూడు: వైశ్యజాతి,) కళింగ, గౌర, కోమట్లు 2018 - 388 కోమటి జమీందార్లు కెరర- 3×ం కోమలేశ్వరపురం శ్రీనివా సపిళ్ల 4-8; 2 EL కోరంగి కోసులు 3 క్రీస్తుమతస్థులు ౬౯, ౧౪౭, ౧రూ, ౧౬X క్షయమాసం(చూ. అనుబంధం) (ర), ౨రకె ఖనఖల తీర్థము ఖనా నానది గంగానది (చూడు: మిరిజాపూరు ఒర 008-08€ ౭౧౭ - 3 ౧౮ పాడుపడుటవాడల మరమ్మతు. ఋషికుల్యనది—ఇక్క డనుంచి విం ధ్యకు దక్షిణ దేశ మంటారు - ఇది మొదలు కళింగ దేశారంభము దృష్టి దోషము పొటింపులు దక్షిణ దేశం వలెనే యావత్తూ కలిగివున్నవి. గంజాం మొదలుకొని, చాంద్ర మానంప్రయాగ అనే వూరివరకూ బృహస్పతి మానం సమీపమున మాల ఝాలో ఎవరికీ రాని తెలుగు యిక్కడ అందరికీ వచ్చును. ఇక్కడి మకారత్రయం; (మల్లడి, మార్తా, మరాహి)మల్లడి జ్వరం 4 మారా బందిపోటు - మరాహి 3. గిరా మరాటీదండు కొల్ల పెట్టడం. ౨౦ జిల్లాలో రేవులు అగ్రహారాలు 'జమీందారు దార్లు బ్రాహ్మణులలో వెలనాడు కొసర నాడు భేదములునియ్యోగుల వ్యవస్థ ఇక్కడినుంచీ ఆరంభము ప్ర్రయాగ, కాశీ,)౧౧౯౧౩౧౧౯౭ బురంపురంతో వోఢ దేశస్థుల 020-023-223-DEF పడవలు సేవలు కలకత్తాకు మార్గాలు జలచరములు ప్ర్రచారం నిలిచిపోయినది. గంజూం మొదలు తునివరకూ కళిం. X దేశము; తుని నుండి నెల్లూరు వద్ద పినాకినివరకూ " ఆంధ్ర దేశము 33

[పుట 485]
. గంజాం మొదలు: భూ రూపక మైన వసతి లేని బ్రాహ్మడులేడు స్త్రీలు బులాకులు ముక్కరలు. ధరిస్తారు పుట. గయ క్షేత్రము: చిన్న యిండ్లకుకూడా పంచెతిన్నెలు పెట్టి కట్టుతారు గోడలకు యర్రమన్ను పూసి, నాలు పుట లంగా శనగ చెట్లు, కూరకు ఎర్ర్న మందార మొగ్గలు అమ్ముతారు అం ఫల్గునినది గయావళీలు - గౌడబ్రాహ్మణులుమహారాష్ట్రులుఅఁధ్రులు 30ూ గయామ్రాజనాల క్రమం కుంపినీవారి రుసుములు అష్టగయ - 33౬ గైదు వరసల సున్నపు చుక్కలు పెట్టి, కడపకు పసుపు గుంకుమ వుంచుతారు కరణాలు తక్కువ జాతివారు, బ్రాహ్మణ వేషధారులువీరిని శిష్టు కరణాలంటారు గయామాహాత్మ్యము ఆహల్యాబాయి మంటపం ఫల్గుని శ్రాద్ధము ప్రేతపర్వతం పిండపిచ్చి ప్రేతగయావళీలు రామపర్వతం పంచతీరాలు 20€ 00€ 902-J 90F UUG ౨౦౨౧3 ఉత్తర దక్షిణమానస తీర్థంధర్మా గోసాయీ మహంతు రణ్యంబౌద్ధగయ గయావళీలు బ్రాహ్మణాగ్రహార ప్రవర్తకులు భుక్తులు — శూద్ర ఆగ్రహారీకులు నాయఁడ్లు తలార్లు చారకులు 3 ౨ర విజయనగరంవరకూ అన్ని చెరువు లలో తామర వేస్తారు తామర తూండ్లకూర చేస్తారు నీళ్ళు తోడడానికి తాటియాకుల దొన్నెలకు తాడుకట్టి వుంచుతారు, ఇక్కడి కోసులు తేలికైనవి. దక్షి ణదేశపు 15 గడియలదూరము 318 “Xజోమిథ్యా పలాయనం మిథ్యా " OFF SU " SE తాం అంశ గణపురము X. ణేశ గంజు గదాధరస్వామి గయక్షేత్రము చేరుట (4-1-1831) అంర సాహేబుగంజుదొగల ఊరు అ౦ పట్నావలై గడియారాలు బాగు చేసేవారు ఎక్కు వమంది లేరు. అంగళ్ళలో అనేక దినుసులు మిఠాయి, పచ్చి పఠానులు, సమూ ఆదర ఆర మూడుబలులు– అష్టాదశ పాదాలు ౨౧) విష్ణుపాదము మీద అన్న శ్రాద్ధము - నటశ్రాద్ధము భోజన కాలమున పట్టుబట్టలే మడి ౨౧౬ అక్షయవటము వద్ద ధర్మశాల: శాలలో ఇత గులు భోజనము చేయరాదని గయావళుల కట్టడి. అగర పదిస్థలాలలో పిండప్రదానం - మధు సవ, గయా శిరసి, కూపగయ, మృడ పృష్టం, అదిగయ, ధాత పద, భీమ గయ, గోప్పది రామసాగర మనే తీర్థమును దొర లాక్రమించి పిండ ప్రదానాలు నిషేధించియుండిరి. న్యూన పరిపూర్తి - విష్ణుశ్రాద్ధము ౨౨0

[పుట 486]
అకారాదివిషయసూచిక పుట: -బ్రహ్మయోని—ధర్మారణ్యం ౨ ౨౦౨౨౧ గర గయక్షేత్రము: తీర్థమహిమలు కాశీ గంగాస్నాన మహత్యం గయలో పుష్పములు గయా మాహాత్మ్యములు ఏక మేవాద్వితీయం బ్రహ్మ గయా క్షేత్రమున సంకల్పము " మగధదేశంలో మహాస్థలాలు - కాశీ నుండి గయకు దారి ౨౨ర నల్లరాతిసామానులు, ఇత్తడి విగ్రహాలు, విష్ణుపాదాలు, స్ఫటిక లింగాలు ౨౨ర హిందుస్తాన్లో లో ధాన్యపు దినుసులుయాచకులుయాతాలు ౨౨౫ కాలు వాపులు, బీజవృద్ధి నివి అ౨౬: ఇక్కడ పళ్లెములలో భోజనం చేస్తారు; విస్తళ్ళు దొరకవు పుట. గాజీపురము (ఘాజీపురము) ౧౭౯౧౯రి: పన్నీరు? గులాబీ అత్తరు (పూర్వం ఇది గాధిపురము. విశ్వా మిత్రుని తండ్రి అయిన గాధికి రాజధాని). - గణపతులు " ౧ర౭ గాజుల లక్ష్మీనర్సు సెట్టి గారు గాధిపురమ్ము (గాజీపురము) -గార్డెజ్ రీచ్ (చూడు: కలకత్తా) ౨౦౭ గిరివాడి పాళెం గుండు శోభ నాద్రి గుమ్మడి పూడి 'గురుబ్రంహ్మ గురుర్విష్ణుః’- గులాబీతోటలు ౨౨౬: గుల్లసున్నం (మత్స్యేభక్షణ) హిందూస్తాన్ యావత్తూ రొట్టెల గూంగాం వలెనే ఆన్నముకూడా ప్రతిదినము గూడూరు భోజనము చేస్తారు; అందువల్ల చిం గోకులాష్టమి తపండుమిరప కాయదొరుకుతవి ఇక్కడి శేర్ల తూనికలలో తేడాలు ౨౨౭ పంచగయలు చే సేవిధము; ఏకోద్దిష్టము ఫల్గునీశ్రాద్ధము గయ జమీందారీ - జమీందారీల ఉత్పత్తి - - రైతులు - గ్రామ పరి పాలన - వ్యవసాయము 9 అలౌ౨-౨౯ 9:95-99F అభినిమందు (కుంపినీయిజా రా ) 330 ౨3౧ గయామాహాత్మ్యము గయాసురుడు. 3 ౨౯ రా.3 BEO గోగుకూర (చూడు: రీమా) గోదావరి 8, 8, 10, ౧౯౨,383 (కృష్ణానదీతీరమున నివృత్తి సంగమ మునకును. గోదావరీతీరమున నిర నిర్మల:: కును మధ్య దేశము, ప్రజలు: చూడు. హెదరాబాదు మధ్యదేశము ప్రజలు) గోదావరి లంకలు గోపాలపూరు. నాగ పూరుల 38€ గోపాలమూ రి గోమతి గోపాలరాజుల పితూరీ గోపీ గంజూ గయావళీలు (చూడు: గయ) ౧౯౯౩ వీరి మధ్వమతము అర: అరర - గయాప్రజనము ౨౦.3 -౨04-993-983 గోలకొండ - గయాశిరసి గోవిందరాజుల గుడి

[పుట 487]
గోసల పూరు పుట. ౯ర చిన్న మంది పుట. గోసాయీలు(చూడు: కాశీ ౧౮౬౧౬3 చిలకలపూడి రామస్వామి పత్రం 380 గోసాయి మహంతు 'అ౧ర -౨38 చిలక సముద్రం గౌడబ్రాహ్మణులు ౧౯౨; ౧83-౧ర 00-33058-0F3;00€ చెంచువాళ్ళు చెన్నపట్టణము అర౨;3 00;313 nε, 88, nng, nod, గౌతమ మహాముని 389–3 గ్రామపరిపాలన శ్రీం దొర ఘర్డామండలము noe, 080, non, ne8, 98Ẻ, 22,980, 308, 398, 330, 33ɛ, Beɛ, 325-328 చెన్న పట్టణము ఇండ్లు (౫ం ఏండ్ల కిందట ఇది నిజాం షాహు కింద ఉన్నది. ఇతని పాపోసు ఒకటి నవరత్న ఖచితమైనది సాగ రారాజు సంస్థానములో ఉన్నది.) మూర్జరులు (చూడు: కాశీ; గయ; బ్రాహ్మణులు) చందులాలా 3, F, ౨౦, అ21, 30, 2121 చక్రతీర్ధము చత్తియా చప్పారా దపా చప్పరాలకొట్టాయి టాయీలు చరత్కు పూజా భానుపోడా 94F చాంద్రమానము (చూడు: అను బంధము) సౌర నక్షత్రమానములు చావిడి గూడుజళ్ళు రూపాయిలు పల్లకీలు రవేసు ఆకులు పూర్వచరిత్ర: శ్రీరంగ రాయలు, దామర్ల వెంకటాద్రినాయుడు, కుం పిణీవారికి పట్టా యిచ్చుట ఔరంగజేబు చక్రవర్తి సేనాని 32F దావూదుఖానుడి దండయాత్ర 3 gr కుడి చెయ్యి కులకక్షులు ఎడమ చెయ్యి BEF-320 ప్ర్రాంసువారి అక్రమణ 380 హైదరాలీ, అరికాటి నవాబు రాజ్యం కుంఫిణీ వారి వశమగుట కుంఫిణీ వారి ఏక చక్రాధిపత్యం 38౧ 3౨౮ కుంఫిణీ వారి పరిపాలన అర్క - 3 చింతా జగన్నాధం పంతులు చింతా జగన్నాయకులు చింది చిత్పావనులు చినగంజాం ఉపగ్రామాలు 5 స్త్రీ పురుషులు: ఇక్కడి ప్రజలు (ఇక్కడనుండి వుప్పుపంట - పుప్పుర జాతి స్త్రీలు– దోటిముక్క—రలు) 3 F చిన్నం చలమయ్య ఉపాయవేత్తలు కాని సాహసులు కారుస్త్రీలు గర్విష్టులు, చొరవ గలవారు; వస్త్రాభరణ ప్రియులు - యిక్కడివారు చాలా మూరల. వెడల్పు బట్టలు కడతారు - యదో...

[పుట 488]
చెన్న పట్టణము: చితం కర్మకులు; విశ్వాసం కలవారు అకారాది విషయసూచిక పుట, జగన్నాధము: దేవ బ్రాహ్మణ భాషలు (చూ. తెనుగు) చెన్నాడుగడ చోరంగ (చూడు: కలకత్తా) చోళీ పురం చౌకీదార్లు – (చూడు: పోలీసు) 'ఛత్రపురం ౧ర ఇక్కడ జోగి, జంగం, మొద లైన శైవులకున్నూ చాకలవాండ్లకున్న పుట. 323 చండాలులకున్నూ ప్రవేశంలేదు 3ణం వెయి దొర పండాల విచారణ- 300 ౨88 సముద్రతీరమున జాతులవాండ్లు ౨౬ మోక్షద్వారము అనే కూపము ఛప్పన్న భాషలు (X౬ దేశాలు) ౨ర ఛాయా దేవి జగనంపల్లె 30౧ 3౧8 జగన్నాధము మహాత్మ్యము - నీలాద్రి పర్వతము, నీలమాధవస్వామి కిరాతకులు ఇంద్రద్యుమ్న మహారాజు 30 0-309 చక్ర తీర్థముబలభద్ర కృష్ణ సుభద్రలు, 'విశ్వ క ర్మ - ప్రసాదమహిమ బ్రహ్మ, శివుడు, విష్ణువుల కథ 303 విమల ణ బలులు జగ న్నాధ ఆలయము-400 పొయిలు కింరయాత్రికుల పైన హాళ్ళీలు; కుంపినీ వారి మహసూలు Q పండాలు మూర్తులు - చైకన్యము భోగములు 302-30€ జ్యేష్ఠాభి షేక ముపతిత పావనయాత్ర - 300° కిరాతకుల అర్చనఇంద్రద్యుమ్న గుడి - రథయాత్ర భువ నేశ్వరము 300- 30F లోక నాధస్వామితెంగల నామాలుగోపీ చందనంజగ న్నాధ రాజు - దర్శన కాలము – మార్కండేయ తీర్థం - పంచదావిళ్ళు ఇక్కడ ఆంగళ్ళలోని పదార్థాలను వాసన చూస్తే మళ్లీ ఆ రాములలో వేయనియ్యరుస్వామికి నివేదన చేస్తారు కాబట్టి. పాతమూర్తులలోని చైతన్యకళను కొత్తమూ ర్తుల వక్ష స్థలాలలో వృద్ధకిరాతకులు ప్ర వేశ పెట్టుతారు పిమ్మట రెండు మూడు నెలల లోనే చస్తా రని వినికి. బలభద్ర సుభద్రలు జగన్నాథ స్వామి సుదర్శన బింబాల అంత రార్ధముజీవాత్మ ఆత్మ ఆంతరాత్మ పరమాత్మరూపములు ౧౨౧౩ అన్నము ప్రసాదము - ఇక్కడ హెచ్చు తగ్గులు జాతినియమాలు లేవు 303 -ఈ త్తర దక్షిణ దేశీయుల ధర్మాలు 30ని యేదల నే యెనుముపోతులు 'జగన్మిథ్యా బ్రహ్మసత్యం' జడచర్ల 0FF (ఇదిన్నీ ఇంకా 350 గ్రామా లున్నూ రాజగోపాల రావు గారి జమీను; ఇతడు గోలకొండ నవా బుకు 3 లక్షలు పన్ను కట్టును. ఇప్పుడు ౧౨ ఏళ్ల వాడు పాలకుడు, ధర్మసంస్థానము, రాచూరు · వీరి రాజధాని) ఇక్కడకోమటివర్తకులు సంప: న్నులు

[పుట 489]
'జన్మ నా ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి కాశీయాత్ర చరిత్ర నా జాయతే శూద్ర3 కర్మణా జాయతే ద్విజః,'' జబ్బల్ పూరు నర్మదానది పుట. జలంగినది పుట. 9€ 3-928-952 OFL జాంగరాబాదు (జాంగీరు) 93 ౯౧౯ర జాంబవంతుని ఆలయం ౯౧. ౯౨ జాజిపురం (చూ: నాభిగయ ) ౨౯౦౨౯౧ (ఆష్టాదశ పీఠాలలో ఒకటి అయిన విరజా దేవి ఇందున్నది.).:.. ఇచ్చటి రాళ్ళు కోడిగుడ్డు చందం గా చేసి స్వయంభువు అని గోసా లు అమ్ముదురు సాగరారాజు - నాగపూరు ఇంగ్లీ షువారిరాజ్యతంత్రం; పరిపా పలవర కాయలు–బారెడు నిడుపు: జాతులవాండ్లు (చూడు: ఇంగ్లీషువారు) జానం పేట జా బీరలు—దోసకాయలు దొరుకును ౯3 జీతములు (ఉద్యోగుల) లన - రాజవీధులు; తోటలు F 3 జార్జి ' నార్ట 5-7(5) జిల్లాకోర్టు ౨రణ గౌనర్ జనరల్ ఏజెంటు ౯ర జీని గెల వాండ్లు చిన్న పడుచులను తెచ్చి అమ్ముడు ర జీవాత్మ (చూడు: జగ న్నాధం; ఆత్మ ) ౨X౧ కనివినికి దేశము ప్రజల స్థితిగతులు: చూడు “నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు' అను శీర్షిక జమీందారీలు: ౨రర౧ - ౨౨5-393 హిందూస్తా౯ జమీందార్లు మన్యదొరలు - దోపిళ్ళు. గంజాం జమీందారులు. జువ్వలదిన్నె జూబానది జూసీసనాయి జేలేశ్వరం పట్టణా KS (ఇది రణజిత్ సింగు రాజ్యంలో ఉంది. అతడుఆ దేవిని బా గాఆరాధిస్తున్నాడు. ఆమె అతనికి ప్రత్యక్షంగా ఇష్ట 'సిద్ధి చేస్తూంది టప్పా. (చూడు.) త పాల.. విశాఖపట్టణం " పిఠాపురం " 38ం పెద్దాపురం..... " 3రం టంకారి రాజానగరం " పూర్వపు జమీక్షా దారీలు; జమీందారీలు. (ఇక్కడ స్ఫటికాలు పుట్టుతున్నవి) టెంకాయ చెట్లు; పోక చెట్లు ౨౬౨ - వారా కెర) ఠాకిలి ఘాటు కోమటి జమీందారులు 388-31౧ ఠాణాలు (చూడు అయిదు జిల్లాల జమీందారులు - వాశిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయడు - (నూజివీటి) అప్పారావు - యేర్ల -. ఎగడ్డ జమిందారుడు డబ E పోలీసు) డాకర్. జాన్ డేవిడ్ సన్: ౧౯౫౨౦౨-: 30. డాక్టర్ వొయిల్

[పుట 490]
అకారాది విషయసూచిక. పుట. తిరుపతి: పుట. డెన్ మార్కు వారి బ బస్తీ. డాగావాండ్లు డిల్లీ పాదుషా కుంఫిణీవారు; దేవాదాయములు 8-1 డ్రమన్. డే ఆఫ్ జడ్జిమెంటు గఁజు ౧33,031, ౨౭౧, ౨౯ర తిరువళ్లూరు ౨౫ర తిరువట్టూరు శ్రీనివాసమూర్తి NOE-BEE తిరువలి క్కెణి తండయారు వేడు ౧, 3౬రా, 38, తిర్యగ్ధంతుకోటి తంజావూరి రాజు €3-02E-990 తాండవనది తాంబూలము మర్యాద తాంబూలము పట్టీ అర3 - 32186 తపాల్(చూడు) టసా 28, ౭౯, FT తపాలు హర కారాలు ఆఫీసు రైటరు మేనేజరు FF తమలపాకులు (చూ: తాంబూలము) తమసొనది 82, 85, 28, nno, non, అర 3 - ౨౭౮ తలార్లు(చూ: నాయకులు చౌకీదార్లు) 3 ౧౬ తాటిచెట్లు తాటిచాప తిలవారా ఇక్కడ నర్మదలో వేసిన ఎముకలు - శిలలై పోవుచున్నవి కుంప్లినీవారు ఘాటుసుంకము గుత్త కిచ్చారు - రేవు పడవులు... నర్మదానది రాళ్లన్నీ లింగాలు - కృష్ణాతీరపు ఆంధ్ర బ్రాహ్మణులు రాలా రంగిడి, కరాడి, చిత్పావన బ్రాహ్మ ణులు; వీరి ఉత్పత్తి కథ ఇది వింధ్యపర్వతపు భూమి ఇంగ్లీషువారి నేర విచారణ నర్మదకు విశ్రా మశకము కు ఈవలిగట్టు మొదలు ౧౮౨౩౪౭ తీర్థమహిమలు 388 తుంగభద్ర రా తాడిమేటి తిరు రుమయ్య తుని తామరతూండ్లు తామసారాధన ౧, ౧౨3, ౨రూ, 980, 30 ర (గంజాం మొదలు తుని వరకు కళింగ దేశము. ఇక్కడి నుండి తామ్రపర్ణి తాయికి వందవన్ తప్ప ' నెల్లూరి వద్ద పినాకిని వరకూ ఆంధ్ర దేశము) తిరుణామల తిరుపతి (అ) 83, 82 తుమ్మడి వెంకటాచలపతి కపిలతీర్థము. కోతులతొందర - గోవింద రాజుల గుడి సర్కారువిచారణ కుంఫిణీ వారికి సాలుకు లక్షరూపా యలు లాభం చందులాలాధర్మాలు మహంతు మఠం 3 రూ తురకలమతము 3-X తురక లు తూనికలు 057-79-683-98€ 3 తెనుగు. 85-1-2-332-3×3 కడప మొదలు మాటలు సాధారణం గా రాగసరళి గాను ప్రశ్నార్థక పు --శబ్దాలు సంకుచిత జవాబులలో శ

[పుట 491]
తెనుగు: పుట, పర్చి హిందుస్తానీ తురక మాటలు కలిపి మాట్లాడతారు. రూ కాయరా మొదలు తెనుగుభాష సకృత్తుగా నున్నది. ఇక్కడి తూర్పుదేశస్థులు మాత్రం తెనుగే మాట్లాడతారు. వోఢదేశస్థులకు తెనుగు మాటలు ఒకటి అర వచ్చును. పుట, తెనుగు బ్రాహ్మణులు (కాశీఠాణీ) ౧౧౭ “త్య్రాహీతి వ్యాహరంతం " 3333 త్రిపురసుందరి త్రిమూర్తులు(చూ•అవతారములు) ౮3-౨ర౭ తివేణి ౧౨౭౧౩౨, ౧౩౪, ౧౩౮ ౧౩౯ X ౬౭ “త్రివేణీ మాధవంసోమం -” ౨౮౮ X02500 సమీపమందున్న మాలు ఝాలోకూడా ఎవరికీ తెనుగు రాదు; గంజాఁలో అంతా తెలుగే 3౧౯ విశాఖపట్టణం జిల్లాలో మాటలు దీర్ఘము గానున్ను దేశియ్య మైన శబ్ద హ్రస్వముగాను పలుకుతారు. అక్షరములు గొలుసు మోడి గా వాస్తారు. 33 x గ్రామలెక్కలు మొదలైన వ్రాతలు ౧38 దండకారణ్యం దశాశ్వమేధఘట్టం దక్షిణదేశము, (చూ: పంచ ద్రావిళ్ళు) దక్షిణ ఉత్తర దేశములలో వస్త్రములు - పాత్రలు - వానిశుభ్రత ౧ర౨౧౨౦౧ దాతా వైద్యనాధ౦ ౧ ౨38 3రా దానాపురము దామెర్ల వెంకటాద్రి నాయుడు దామోదరు నది దారో గా (చూడు పోలీసు). ' 3 F దాక్షిణాత్యులు (చూడు: ద్రావిళ్ళు; బ్రాహ్మణులు) దాక్షిణాత్యులుఉత్తరదేశ స్థులు ౧౦౧౭ P ·4 దిగువ తిరుపతి దివ్యల రాజమహేంద్రవరానకు దక్షిణమున తాటాకులలో వ్రాస్తారు. కృష్ణానదికి ఉత్తరము తూర్పు సముద్ర పర్యంతము మాటలు రాగరం యు క్తములు ఆక్షరలో పములు గల హస్వశబ్దములు. నెల్లూరుదగ్గర ఉత్తరపినాకిని మొదలు దక్షిణపినాకినివరకు మధ్య దేశము - ఇక్కడిభాష ఆరవము, కన్నడము తెనుగుల మిశ్రమము. అసలు భాషల వారు హాస్యం, చేస్తారు, 3౬౧ చెన్నపట్నములో, తెనుగు, ఆరవము, కన్నడము, తురకము, ఇంగ్లీషు భాషలు ప్రజల నోట నానుతూ వుఁటాయి, పదార్థంగా కొన్ని సంస్కృత మాటలు కూడా అభ్య నించుటవల్ల వుచ్చారణ స్ఫుటంగా వుంటుంది. B-X (ఇది నూరిండ్ల అగ్రహారం. అందరూ ఉపపన్నులు, ఒక యతి శాపం చేత పెంకుటిళ్ళు కట్టక పూరిళ్ళలో కాపురం చేస్తున్నారు.) “దీప దీపికా న్యాయం” దువ్వూరు (దువ్వూరు మొదలు ప్రతి గ్రామ మందున్ను కొండకరమల వాండ్లు ఇనపరాళ్ళతో నినుము జేయు చున్నారు.) దూదుగాం 383. దూరదేశంలో స్వజాత్యభిమానం 63-ఒర

[పుట 492]
(3) దృష్టి దోషము అకారాది విషయసూచిక పుట. 1 దేశము; ప్రజలు: XF, 08, 059 (చూడు: శూద్రులదృష్టి; బ్రాహ్మణులు) చెవురి దేవతలు, యక్షులు, కిన్నరులు, కింపు రుషులు, గంధర్వులు.: దేవతలు - రాక్షసులు 'దేవప్రయాగ (నేపాళము). (శ్రీ శంకరులు శ్రీరాముని యంత్ర సహితంగా నారు. ) దేవానది దేవాదాయములు ఇచట F5 గొట్టడంలో లేదు. తంజావూరు తి న్నె వల్లిసీమ, ఫ్రజల పిరికితనము- a హైదరాబాదు నాగపూరులలో బిచ్చగాండ్ర ధైర్యము W పుట. ౨ర౭. తీర్థయాత్రలు - దూరదేశ ప్రయాణ ములుఆహారములోను స్త్రీ సంగ స్థాపించి దేవాలయములు 3, 8-21, 20, ౧ దేవాలయముమీద బొమ్మలు ౧౯౭ దేశము; ప్రజలు. (చూడు: హైదరా బాదు నాగపూరుల మధ్య దేశము, ప్రజలు; నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్య దేశము, ప్రజలు; హిందూస్థాన్ దేశము; ప్రజలు, బుగాళా దేశము బం గాళీలు; ఓడ్ర దేశము; వోడ దేశము; వుత్కల దేశము; గంజాం తుని మధ్య కళింగ దేశము; తునికి నెల్లూరు వద్ద పినాకినిమధ్య ఆంధ్ర) దేశము; ఆవల మధ్య దేశము; గంజాం, ' విశాఖపట్ట ణము, మచిలీబందరు, నెల్లూరు, చెన్న పట్టణము, బ్రాహ్మణులు, రులు, Th ' స్త్రీలు, ఆచారనియమాలు, కాశీ, గయ మొదలైన శీర్షికలు) ప్రజల ప్రకృతి: ధైర్యస్థైర్యాలలోను a ఆహార విహారాలలోను కన్యాకుమారి, నుండి ఢిల్లీ వరకు, నెల్లూరికి ఉత్తర దక్షిణ దేశములలో వున్న తేడాలు ౧౦౧౧౦౭ దక్షిణ దేశంలో బెత్తపు దెబ్బకుగల భయము - ఉత్తర దేశమున తల తెగ మములోను తేడా a 00€. EX ఆచారాలం కారాహారాదులు దేశానికి తగినట్టుగా, పెద్దలు స్మృతుల ద్వారా ఏర్పరచినారు ఉత్తర దేశంలో అన్నానికి దృష్టి దోషము, ఉద కానికి స్పర్శ దోషము, లేదుచలిదిఅన్నము (పర్యుషితా న్నము) చింతపండు మిరియాలు కలిపి పచనం చేయడము దోష మైనా దక్షిణదేశంలో శీతోషని తిని బట్టి అవసరమై ఉపయోగిస్తూ అందుకు అప్పయ్య దీక్షితుల వారి అనుజ్ఞ ప్రమాణమంటారు న్యాయశాస్త్రము కూడా దేశాను. గుణ్యంగా స్మర్త లేర్పరచి నారు, లేర్పరచినారు. దక్షిణదేశంలో ‘మేనల్లుడే ఆ స్తికి కర్మకు ఆధికారి; ఉత్తర దేశంలో స్త్రీకి ఆస్తిలో భాగము; మధ్య దేశంలో పోషణకే అర్హత ఉత్కల దేశంలో మత్స్య, భక్షణద్రావిడదేశంలో మాతుల క వివాహముమాగధ దేశంలో మద్య సొనము… మైథిలి దేశ ంలో దేవరేణ సుతోత్పత్తి అద్యాపి నిషిద్ధములు కావు కన్యా E8 DE8 ఉత్తరదేశంలో వంట చేయ డానికి పనికివచ్చిన శూద్రదృష్టే దక్షిణ దేశంలో పనికిరాదు. ఇది మూల

[పుట 493]
దేశము; ప్రజలు: స్మృతులలో లేదు. కూద్రుల దృష్టి శూద్రులదృష్టి ఫుట. నదియ్యా: పుట: చండాలుల సమీపవర్తిత్వము తున్నారు శిక్షాధికారులు పండితులు గౌడ DE2 దక్షిణ దేశంలో చాలా నీచపరచ నంబుకులు (నంబూద్రీలు) బడినది ౧౯౬ ౭ నరసన్న పేట దేశాటనము 3౯, 30, 30, 80, ౭౧ నరసింగఘాటు దేహబ్రహ్మవాదము ౧రూ, ౨౧౩ నరసింహమూర్తి (వరాహ) దొంగలతళావు శి౬౭లా F దు కాణదార్లు కొట్టాయీలు (పాకలు) బసు కిస్తారు లా, దొంగలభయము ఉ, ౪ం, ర, 088, 305, 30, 330, 338 దొరలు (చూడు: ఇంగ్లీషువారు) దొరవారి లో నేరు 3E0 నరసింహస్వామి (ఆహోబల) నర్మదానది 52-80, 050 " ఇందు లింగాలు పుట్టుచున్నవి. తారా 'నర్మద్ కా కంకర్ సబ్ శంకర్' నగ్మదానదీతీరము మొదలు విక్రమ శకం (చూడు: దేశము, ప్రజలు) తాగా ద్రావిళ్లు ర౯, ౧౨౨, ౧౪౩, ౧రర, ౧౭ర నవద్వీపము (చూడు నదియ్యా) అర 058, 080 - 8, 988, 0841 ద్వాదశవర్ష మము మ ద్వైతము, చూడు. గ యావళీలుంర ః, అరర ధనోరా ధర్మపురి (వెచ్చా)) ధవళేశ్వరం ధర్మారణ్యం (చూడు. గయ) ధైర్యస్థైర్యాలు (ప్రజల) ౧౦౧౧౦౭ నాగనపల్లె నాగపూరు పూర్వచరిత్ర) DE2 So EO-23 ఇంగ్లీషువారి రాజ్యతంత్య్రం ౬౨3 నాగపూరి రాజు శీతాబులిడి కామిటి ధూమా ఫల జాతులు నందనసంవత్సరపు కరవు ( )5 నందలూరు నందవరీకులు 99, 923 నంది గ్రామము ౬3, F౨, F3, 2952, 978 €3-28 €8 EX (అంబరీషతీర్థానికి సుల దూరము, అంబరీషుని రాజధాని) నక్కపల్లి (చూడు: వుపమాక) నదియ్యా (నవద్వీపము) విద్వదామము జమీందారుల పాఠ శాలలు-400 గౌడదావిడ విద్యా 'స్త్రీ' పాఠములు రులు శా చదువు స్త్రీపురుషులు; స్త్రీలు కుంఫిణీ వారి దొరతనం హిందువులు చేసే వుద్యోగాలలో నాగపూరు వగైరా కమిస్సెరై యాటుఉద్యోగాలు ఉత్తమములు ౬ర ఇంగ్లీషు షాపులు నాగపూరి పోస్టాఫీసు యిలాకా ౫౧ నాగపూరువారి రాజ్యం XL, LO, L3 F౨—౯౩; చూడు: దేశము ప్రజలు నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్య దేశము, ప్రజలు: (చూడు. మజిలీ వూళ్ల పట్టికలో మధ్యగల వూళ్లు;

[పుట 494]
అకారాది విషయసూచిక నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్యదేశము ప్రజలు: నాగపూరు, రామ టెంకి, తిల వారా, జబ్బల్ పూరు, రీమా, మిరి జాపూకుహైద రాబాదు. నాగ పూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు) a పూర రాజ్యంలో యెర్ర కందులు నల్లనువ్వులు దొరకవు. తెల్లవి అమ్ముతారు — - నువ్వుల నూనె ఆరుదు — ఆముదం బొత్తిగా దొరకదు - దీపాలకు అవిశెనూనె విప్పనూ నె పోస్తారుఅన్ని ధాన్య ములు పిండిగా కూడా విసిరి ఆమ్ముతారు. ఈ దేశ స్థులకు బియ్యము నిమి త్తము లేదు పిండి జగూరేగాని • రామ టెంకి మొదలు రాతి వుప్పు మాత్రం దొరకుతున్నది - చింత పండుకు బదులు వాడతారు ఆముచూరు దుకాణదార్లు కొట్టాయీ లనే పూరి పాకలు వేసి బాటసార్లకు బస పుట: US నాగపూరు మిరిజాపూరుల పుట మధ్య దేశము ప్రజలు: చిత్పావన బ్రాహ్మణులు వీరిని గర్తింపుచున్నారు హయిదరాబాదు మొదలుగా తియ్య దొండకాయలు విస్తారం తిల వారాఘాటు ఇవతల పలవర కాయలు దొరుకును జబల్ పూరులో దోసకాయలు బారె డేసి నిడుపుగల బీరాలు పలవర కాయలు అమ్ముతారు నాగపూరు, జబ్బల్ ప్పూరు మొదలు స్త్రీలు కంచు పాంజేబులు, మోచేతి కడియాలు ధరిస్తారు పురుషులవలె నే స్త్రీలు కండపుష్టి దేహవర్ణము కలిగియున్నారు పనిపాటులు చేసే పురుషులు తలమీద టోపీవలె అమర్చిన మోదు గాకుల గొడుగు పెట్టుకుంటారు FO F3 జ FJ జబ్బల్ పూరు మొదలు వాడేకోసు చెన్న పట్నంకోసుకు సమమైనది ౧౦౯ చింతపండుకు బదులు గోగు రీనూలో కూర, చింతాకు, యిస్తారు దొరకును నర్మదకు యీవలిగట్టు మొదలు వి రాజ తిలవారాలో కృష్ణాతీరపు బ్రాహ్మ ణులు ౧౨ యిండ్ల వారున్నారు ఈ దేశస్థులతో చేస్తున్నారు సంబంధములు రామ టెంకి నుండి బ్రాహ్మణదర్శ నమే కాలేదు నర్మదానది దాటిన వెనక రంగిడి జాతి. బ్రాహ్మణులున్నారు. వీగు వ్యవస్థలేని వేడితివారు; కరాడి బ చింతపిందెలు నాగపూరు మొదలు పక్కలు లేవుపచ్చిపోకలు కాచు, వాడతారు.— హుక్కా తాగుతారు జబ్బల్ పూరు మొదలు నల్ల తమల పాకులు హెదరాబాదు మొదలు నాగపూరు వరకు అమ్మే నెయ్యి మంచిది కాదు. నాగపూరి తరువాత వెన్న మజ్జిగ దొరకడం ప్రయాస జ నాగపూరు రాజ్యంలో ప్రతివూరు లోను కూరగాయలు దొరుకుచు

[పుట 495]
నాగపూరు మిరిజాపూరుల మధ్యదేశము ప్రజలు: న్నవి. శింగాడికాయల పిండి పూరీలు చేసి ఉపవాస దినాలలో తింటారు. నాగపూరు రాజ్య నివాసస్థులు పురుషులు బలిష్ఠులు, పుట, నిర్మల రూపవంతులు కృత్రిములు గాని మాటకు ముందు ఆయుధాలు తీసేవారు కారు పుట గోదావరీ తీరము: (చూడు, దేశము ప్రజలు; హైదరాబాదు నాగ పూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు) నివృత్తి సంగమం నీల మాధవస్వామి నీలిమందు జర నీమా నదామా కమాలా పండ్లు వగైరాలు సమృద్ధి ఓర నాగలాపల్లె నాగిరి నాగులోటి గుడి వీరభద్ర స్వామిది ఒక జంగము ఆత్మకూరిలో నుంచి వారానికి ఆ ఆవృత్తులు వచ్చి పూజ చేసి పోవు చున్నాడు నాడుభేదములు g ౧ నెల్లూరు 3cc 33° 008, 308 320, BE. తుని మొదలు నెల్లూరివద్ద పినాకిని వరకు ఆంధ్రదేశము 32: ఇది మొదలు కోసుల నేనూట పోయి గడియల దూరమ గేమాట వచ్చినది. మొదలు అరవమాటలు నెల్లూరు వింటూవస్తాను. నాకిని మొదలు దక్షిణపినాకిని వరకూ 85,088,3.04 నాణ్యములు 30,3,89, ౧౨౭, ౧౫౧ ned, 9gE, 208, 308 నాభిగయ జాజిపురం) ౨౮౯, ౨౯O జైతరిణి - నాభిగయావళీలు వుత్కళ బ్రాహ్మణులు, త్రిపురుషో దేశ శముగ దస్త్రాలు వుంచుతారు ౨౯౧ నాయిక వాడీలు నాయడి పేట నాయడిపేట (గంజాం) నారాయణగఁజు నార్టన్జార్జి; నార్తుపోల్ నా స్తికులు ౧౦౧, ౨ర౭ DEH, DEE నిజాము: (చూడు హైదరాబాదు) నిజాము, కింద నిర్మల ఆధికారి ఆం పిన్న గంగదో నెలు నిజాం హు నియోగులు FO A " Ber మధ్యదేశము ద్రావిడాంధ్ర కర్ణా టకములు మూడు మిశ్రమమైనవి (చూడు: తెలుగు ) నెల్లూరివరకు బ్రాహ్మణులలో కూడా లింగధారులున్నారు కెరర కృష్ణకు దక్షిణం పినాకిని వరకూ నియోగులైన కరణాలు ప్రబలం 32XX రాజమ హేంద్రవరం వదిలినది మొదలు ఈ నియోగులు · గొప్ప యిండ్లు కట్టుకొని వున్నా బాటసారులకు ఇండ్లివ్వడం పరువు తక్కువ అని అనుకుంటారు నెల్లూరిజిల్లా భూమి కొలత కుచ్చళ్ళు 3218 చినగంజాం మొదలుగా సముద్రతీర మందు వుప్పుపఁట - వుప్పర స్త్రీలు దోటిముక్కలతో పురుషులతో కలిసి భూమి తవ్వుతారు (ఓఢ) దేశపు వొడ్డేవాండ్రున్నారు) '3XF 39X, 3XX, 320 నెల్లూరి సీమ పురుషులు స్త్రీలు దేహ

[పుట 496]
నెల్లూరు: ఆకారాది విషయసూచిక పుట, పట్నా: పటుత్వము కలవారు; యధోచితం కురచరూపం కలిగి సౌందర్యవ తులు; దేహచ్ఛాయ నలుపుక లిసిన చామనచాయ; గుణము నిష్కా పట్యము ప్రధానమని చెప్ప వచ్చును నెల్లూరికి ఉత్తరదక్షిణాలలో ప్రజల ప్రకృతులు, ధైర్య స్థైర్యాలు, ఆహార విహారాలు భేదించియున్నవి. కును. అరటి సళ్ళుమాత్రం బొంతవి దొరుకును పుట. మేవావస్తువులు: పిస్తాబాదం, ఆగు రోటు ద్రాక్ష, దానిమ్మ సీమఆపిల్సు ఈ దేశంలో ఆవుతున్నవి హుక్కా బుర్ర లు పాదరక్షలు, అమ్మడానికి ఒక బజారు వున్నది చలికాలంలో రజాయి దుప్పట్లు చో క్కాలు చేసి అమ్ముతారు ౧౦౨౧౦౭ జాతులవాండ్ల గంగాతీరపు తోటలు ఒంటిగుర్రపు యెక్కా బండ్లు, వేలాంత రాలు బాడి గాకున్నవి ""? "" నేపాళము న్యూబోల్టు సర్ జాన్ ౧రం ర పండ్లదినుసులు 3 L, Eర, వార, ౨౨౬, విరా పంచకోశయాత్ర ౧౭౭, ౧౭ర ప్రజల ఆయుధములు తీసివేసినారు; " కలకండ - కసూరి పంచగయలు పంచగౌడులు ngo, n83-8, NEN, ౧౬౩, ౧౯౦, ౧౯౩, ౨8, 390, 3213 పంచగౌడ స్త్రీలు పంచద్రావిళ్ళుం౨, ౧రణ ౧౬౭, ౧౬ర్, పంచాంగము ౧౮౯, ౧౯౩, ౩౨0, 393 స్త్రీలు సాపటలో సింధూరము ధరిస్తారు దేశము, ప్రజలు: (చూడు. హిందూ స్తాను దేశము ప్రజలు) పన్నీరు పద్మనాభము 3౨౯- 33333 85,989 రణ, ౨రవి పరంగి కొండశాల పరంగీలు ౯, ౧౫3, 3౭ర 321, 0ng పరతత్వము పండాలు 30 -8; 300, 300;309 పండ్యాలు పట కాబాడి పట్టీలు; పట్టేలు పట్నా ౧౨౨, ౨౦, 30 58'08 ౧౩, కారా8-21, 930 ఇచట గోమాంసము బహిరంగ ముగా అమ్ముచున్నారు. ఈ వింత హిందూదేశములో ఎక్క డా "నేను చూడలేదు.' అని యెల్లీసు దొర వాసెను. కంపినీ కచ్చేరీలు, దేవస్థలాలు, పాటక్కులు, పరమాత్మ ౨౫౨, ౫8, ౨౫౬, ౨౫౭ పరిమళ తైలములు పర్వతాలు పాతాళలోకము పాదగయ పానగల్లు ౧౯౩ పాపమ్సు బ్రాడివే పార్వతి (విమలా) (త్రిపురసుందరి) సార భాష పట్నాలో సమస్త ఫలాలు దొర 3E2

[పుట 497]
పుట, 23 ఓరా పొన్నేరి ౧ పోలీసు(చూ, చౌకీలుకావలిరాణాలు పార్టీ జాతీవారి పాపులు పాలవాయిసత్రం పాల్మర్ (సర్ రాల్ ఫ్ ) పిండపిచ్చి 905-90g పిఠాపురం ఒక పాడునూతిలో పురుహూత శక్తి. ఇది అష్టాదశ పిఠాలలో ఒక టిట, సురేకారం అనే పెట్లుప్పు పైరు అవుతూంది. 'పితృవంకే మృతాయేచ ' పినాకిని (చూ, నెల్లూరు) పిన్న గంగ పిప్పర పిప్పిలి పీష్వా (చూడు: పునా శ్రీమంతుడు) పుట్టి పుత్తూరు పునః పునః నది పునాశీమంతుడు (పీష్వా) పురాణములు పులి చేరి పుష్పగిరి పెంటపల్లి పెద్ద చెరువు b x అర పుట. బరకన్ దాసులు - రాణా జవానులుకొతవాలు పోలీసు దారో గాలు - పెరిమిట్టు – చౌకీదార్లు) U, E, 99, 34, 35, 80, 25, 80, 000, 005, nos, Nεg, 998, 280, 088 EKT-KIT-I85-855-855 302-30E-308-3321 380-9;380 పోలీసు నౌకరులకింద తలార్లు నాయకులు చౌకీదార్లు పోలీసు జవానులు 30E కలకత్తాలో పల్లకీలకు నెంబర్లు 988 పోలీసు ఖాయిదా బంట్రోతులు రాణా దారో గా జమేదారుడు ఆమీను అలా 3 హెడాపోలియసు BOX-38-380 30E సూ పెరి టెండెంటు 33X USP పోస్టాఫీసు చూడు: తసాల్ ఓరం, 1౧, 28, 23, 8F, FF, 002, 330 ౧౨౧ పౌరుషనామధేయములు పెద్దాపురం 3 రం ప్రయాగ: 550 500 200 పెన్న (చూడు: పినాకిని) పెన్న గురు ఘాటు సుంకము - అక్ష యవటము... పెరిమిట్టు (జవానులు) ౧౨౧౩౬౧౫౮ చౌకీ, తలాషీ అనే శోధన పెరుగు మజ్జిగ మజ్జిగ - నాగపూరు పొట్టేటసు (బంగాళాదుంపలు) (వి త్తనం ఇంగ్లీషువారు తెచ్చారు) దశాశ్వమేనఘట్టము - విష్ణు ప్రజా పత్రి క్షేత్రము యమునా నది ఉత్పత్తి - గంగాయమునాసరస్వతి త్రివేణి “త్రివేణి మాధనం సోమం” ౧౩ర

[పుట 498]
అకారాది విషయసూచిక ముచికుంద ప్రయాగ: స్వేచ్ఛామరణము బ్రహ్మచారిఆక్బరుపాదుషా ౧౩౩ ప్రత్యామ్నాయవటము పుట. పుట. బంగాళాదేశము, బంగాళీలు: కలకత్తా చుట్టుపట్ల బంగాళీలకు కాళి ప్రత్యక్ష దేవత (చూ: కలకత్తా) ౨౭౧ పురుషులకు స్ఫురత్తు లేదు - దీనత - స్త్రీలు సౌందర్యవతులు కారు - 12 మూరలతో దేహాచ్ఛాదనం డిల్లీ పాదు షాక నోజాలుప్రయాగ వాళీలు (చూడు: పంచగౌడులు: కన్యా కుబ్జులు - క నోజాలు) లక్నో నవాబు మంత్రి అహల్యాబాయి సత్రం - పాదుషా కోట - కుంపిణీ వారు వేణీ దానము కుంఫిణీవారి రుసుము స్త్రీలకు క్షారము చప్పరాల కొట్టాయీలు తీర్థవిధిపిండప్రదానము ౧౩౬ ఇచ్చట స్త్రీలు ఇచ్చే వేణి ముణిగి పోతున్నది ప్రయాగవాళీలు ప్రయాగ (ఉత్కల దేశం) చేసి మః సుకుకూడా వేసుకుంటారు. రవికె తొడిగే సంప్రదాయం ' లేదు.(మలయాళసామ్యం) ౨౭౧౨ బంగా ళీ భాష హిందుస్తానీ ఆభా సము- 'దేవనాగరి లిపిపోలిక పురుషులు కృశాంగులుప్రయాసకు ఓర్వలేరునిత్యము తలంటు జిడ్డు వదల్చుకోరుశీకాయలేదు ఇది గౌళవిరాట దేశము - బ్రాహ్మ కూడా మత్స్యభక్షణ ణులు చేస్తారు - గౌతమధర్మశాస్త్రము - స్నాననియమం - స్వయంపాక నియమం – ఉప్పుకలియని పక్వా 30౭ " న్నాలకు వ్యవస్థలేదు ఈవూరి వరకు బార్హ స్పత్యమానం 3 ౧రా కులీనుల చరిత్ర: ఆయిదు గోత్రాల కాన్య ప్రళయకా వేరి ప్ర్రాంసువారు BE3 ౨౬౮౨౬X-380-7 ప్రేతపర్వతం ప్రేత గవళీలు, పొటెస్టాంట్సు ఫరక్కు నగరం ఫల్గుని ఫల్గు ఫల్గుని శ్రాద్ధము ఫారషీ భాష 9F 300 '006 'Usu అరణ ఫారషీ వాళ్ళ పాపులుచూడు: పౌరషీ బంగాళా దేశము - బంగాళీలు జరిగినది · కుబులుజాతి నియమాలు ఆచార జ నియమాలుకంసాలిపని చేసే సు నారు ఒనియాలు నికృష్టులు. ౨౭౨ - 3 బంగాళ బ్రాహ్మణులైన ఉత్కల గౌడులలో కులీనులకు ౨0, 30 కన్యలనిచ్చు దురాచారము వంశావళి పరంపర వ్రాసే ఆచారము 3 వివాహమ: లకు ఆపరకర్మలకు అత్యధి కవ్యయము – తంత్ర బాహుళ్యమే గాని మంత్ర బాహుళ్యంలేదు ౨౭3 స్త్రీలకు దాయభాగమున్నది రఘునందనుని ఉపస్మృతి జు లను పేరున శా తంత్య్రజ్ఞు మొదలు సువర్ణ రేఖ నది వరకూ బంగాళా గౌఢదేశము అరా? శాక్తమతేస్థులు "

[పుట 499]
పుట. బం గాళాదేశము, 20 గాళీలు: బంగా ళీ లకన్న వుత్కలపండితులు బంగాళాదేశము, బంగాళీలు: పూరియిండ్లు—కూర కాయలకురు చితక్కువ బిల్వపళ్ళు కరుబూదు పళ్ళు, షర బతు - పలవర కాయలు వింతైన నమస్కారవుపద్దతి పశువులు బలిష్ఠములు కావు, ౨౭ర " అలా హిందువులు అరటిఆకులు తప్ప, ఇతర ఆకులు. వేసుకోరు తమల పాకులు బహుదళ మైనవి- " తాఁబూల చర్వణం విస్తారంహుక్కాలుతాగనివారు లేరు ౨౭రా శివప్రతిష్ఠలు బంగాళీ వారి శివప చరత్కు పూజా భానుపోడా ఈదేశసులు JEF కస్థులు మీసాలు ప్ర్రాయశ ః వుంచడం లేదు దినం విడిచి దినం క్షారం - స్త్రీ పురుషులు బహుశాః లలాట శూ శూన్యులు తులసీమణి ధారణం విస్తారం కొందరు స్త్రీలు మక్కపైన పచ్చ పొడిపించు కుంటారు రణంగా కడతారు. సాధా ౧౨ మూరల తెల్ల చీర లే అణ సువాశినీలు శంఖపు గాజులు ధరిస్తారు. ఆభరణములు విస్తారం ధరించడం లేదు గొప్ప పురుషులు ఇంగ్లీషు వస్త్ర వాహనా లుపయోగిస్తారు ఫిడేలు ఆ నే ఇంగ్లీషు వీణ ప్రచారం ఒక సారి వాడుకున్న కుండ యింకో సారి పుట. సంస్కృతంబా గా వుచ్చరిస్తారు. అకార బంగాళాగౌనరు మెంటు ౭ ౮ - ౧రం, 38 బంగాళాదుంపలు బండాతుకూరు బందం చలమయ్య బందిపోట్లు౩౧౭౩౨౦-3 ౨౬-33౧౨ బకుసరు (బక్సార్ ) ఇచ్చట విశ్వామిత్రుని ఆశ్రమము ౧౯ం బడబుడు బడిపంతుళ్ళజీతము: బజరాలు బదనీ కేదారము బదరీ నారాయణము బదరుగఁజు బనయాల నే వైశ్యజాతి బరక న్ దాసు (చూడు పోలీసు, జీతాలు, ల. చాలు.) బలభద్ర మూర్తి బలరామ క్షేత్రం బలులు (చూడు తామసారాధన) ౩౭ణ బసవాపురం బసా బళ్ళారిజిల్లా క లెక్టరు బాగల్పూరు బాగునా " బాపట్ల " బారకుపూరు ౨రాశి బార్హస్ప్యమానం బాలపల్లె పాలు పెరుగు దొరుకుతూ వున్నవి అకార బంగాళా దొరలకు హిందువులకు పల్ల కీల షోకు లేదు బంగా శ్రీవారికి పితృదేవతా భక్తి యెక్కువ (చూడు: అనుబంధము) ౨౯౦ బాలేశ్వరం ఆరం DEJ. (బాలేశ్వరం జిల్లాతో ఓడ దేశం అర 3-ర అ ర 3 - ర ఆరంభం)

[పుట 500]
బిక్కనూరు పేట బిల్వఆడివి; బిల్వ పళ్ళషరబత్తు బీజవృద్ధి బుగ్గగుడి అకారాది విషయసూచిక పుట, బ్రాహ్మణులు:: ఆద్వైతము; 'వేదములు) ౧౮౨౧౩ బ్రాహ్మణుల పేర్ల చివర గౌరవ రం పుట, వాచకములు - 'అయ్య-‘పాడె' (SF 938 - అర. పంచగౌడులు ౧౨౨౧83,0౬౩, ౧౯ ౦౮ 3 9)౫౬ పంచగౌడులు పంచ ద్రావిళ్ళు౧౮౯౧౯ర 30F, 300 గంజాంనుండివల - గోదావరీ తీరపు బ్రాహ్మణులు – ఆధర్వణ వేదము చర్చ - బోయీలు - కావడివాళ్ళు - వర్తకులుపట్టుబట్టల యిండ్లు బృందావన క్షేత్రం బెంటింకు లార్డు రు విలియం పూరి ౨ ఘూర్జరులు 3Ex కనోజాలు noo, 038, 235 022-038° 93F క న్యాకుబ్జులు మయిధిలి బ్రాహ్మణులు సారస్వతులు – సర్వర్యులు ౧౨౧రర బ్రహ్మకొల్పిత బ్రాహ్మణులు - శాక ద్వీప బ్రాహ్మణులు మర్స్యేదేశపు బ్రాహ్మణులు EX ప్రయాగ వాళీలు(చూడు: ప్రయాగ) ౧౩ర బేగం బాజారు ( హైదరాబాదు) బొండాడ బొందిలి ఖండము గయావళీలు ౨౦౬౨05, ౨౧౦, వీర8-X ప్రేత్రిగయావళీలు(చూడు. గయ ౨౧౦ ౧౦౭, ౧రర, ౧౩౦ గంగాపుత్రుల: (చూడు: కాశీ)౧౫౬౧18 బోయజాతి ౮౫, ౮౬,33 ౧౨,338 రా రా, బోయీలు (౮, 9౯౦, ౨F౨,390,330-౨ (చూడు: వుప్పాడ) బ్రాహ్మణులు గంగాయమునా తీర వాసులు, వారినిఋషుల వేవారు F మ్లేచ్ఛుల దండయాత్రలవల్ల దక్షిణ దేశానికి వచ్చారు వారి; ౧౯; 3౨౨ దక్షిణదేశపు రాజుల ఆదరణ౧ ౯౦ 393 బ్రాహ్మణ, క్షత్రీయ, శూద్రులు ౧౦౫౧రూ బ్రాహ్మణులు వైశ్యజాతిని కల్పించుట 08Q బోరుగద్దలు బోర్డు అఫ్ త్రేడు (0-9) బౌద్ధులు; బౌద్ధమతం (చూ. దేహ బ్రహ్మవాదము) బౌద్ధగయ దక్షిణదేశమున బ్రాహ్మణులకు భూ.. బ్యానర్ మన్ స్థితులు ౧౯౧, 80, 3210, 3213 బ్రహ్మ బ్రహ్మగుండం బహ్మపుత్రి నవి బ్రాహ్మణపుదూరు ౨౦౯ బ్రాహ్మణులు ఆహంకరించుట - తమ ఆధిక్యతను ప్రకటించుట లేనిపోని ఆచారాలు కల్పించుట ౧౬౭౧౯౦ బ్రాహ్మణులు: (చూడు. వర్ణాశ్రమ ధర్మములు; ఆచారనియమాలు; పంచ గౌడులు; ద్రావిళ్ళు; కాశీ; గయ; మూలస్మృతులు; పురాణములు; వీరి రి ఉపస్మృతులుస్థల పురాణములు ౨౦౦ దక్షిణ దేశ బ్రాహ్మణులు: ఆంధ్రులుదావిళ్ళుక ర్ణాటకులుమహా రాష్ట్రులు రా౨౮౩; ౧౨౯౧౩౦, ౧30-303 అగ్రహారాలు 329, 303, 3ax, 3౨౯

[పుట 501]
బ్రాహ్మణులు: పుట, చిత్పావనులు, క రాడీలు, నంబూద్రీలు ౧౯ర దక్షిణ దేశములో నాడు భేదములు - (గౌడులలో శాఖలు) ౧౭8-391 వెల నాడు, కాసరనాడు, నియోగులు 3221 హైదరాబాదు నాగపూరుల మధ్య దావిళ్ళు లేరు - వైదికులు నాడు భేదములు పాటింపరు పంచాంగములు రణ - అర 3 ఉత్తరదేశమున బ్రాహ్మణులందరు స్త్రీలు సహా భోజన కాలమున పట్టు నారపట్టుబట్టలుఁ దాళ్ళు కడతారు ఉత్కల బ్రాహ్మణులు 955,980 బంగా ళీ ఉత్కల గౌడులు -కులీనులు ౧౬ర ౧౭౫, ౯౭ని, అభ3 NEY, 08, 229, గంజాం మొదలు బ్రాహ్మణులు 399, 39 21,330, 380, 32101 నేపాళ దేశములో ద్రావిళ్ళు ౧౯౭ వల్లభాచార్య వీఠస్థులు (వెల నాటి దావిళ్లు)-హితహరివంశ పీఠము ౧ర గయావళుల వధ్యమతం గంగాపుత్రుల ఉత్పత్తి అరర భద్రకాళి భద్రాద్రి భవనాశిని నది భ్రమరాంబ పుట." మహిసాసురమర్దనియే "భ్రమరాంబ. మైసూరులో మహిషాసురుణ్ణి చంపి ఆమె శ్రీశైలమున ప్రవేశించి భ్రమ అని పేరు పెట్టుకుంది. రాంబ మైసూరు రాజ్యంవాళ్ళు ఎవళ్ళు వచ్చినా వాళ్ళకు హాశీలులేదు. ఆలాగే జంగాలు మొదలైన వారికి లేదు భాకరా పేట ఆరాధ్యులు భాగవత కాల క్షేపం (ఉత్తర దేశమున ) ౧౨ భాగవతుల కి త్తన్న భాగీరధి IST 'USE '885 30F భీముని కొల్లము భువ నేశ్వరము భూమి వాటము కొలత - శిస్తులుజ దారీ—శాశ్వత పైసలా -జమీం OF ౧౬ భోగమాయ భోగస్త్రీలు బౌ)ను సీ॥ పీ మంగళగౌరి బ్రాహ్మణ యాచకులు 3రం - 329–3 బ్రాహ్మణులు — దొరలు వర్ణాశ్రమధర్మము మనుష్య కల్పితమేం౯ గోదావరీతీరపు రాజమహేంద్రవర బ్రాహ్మణులు పరులు—కర్మిష్ఠులు ణులు చాలా క చాలా ఆధ్యయన చూడు: నందవరీకులు; నియోగులు; కరణాలు బూక్కు దొర ‘బ్లాక్ సి, రిడు సి’ అరణ భగవత్పాదులవారు ౧౧8-ంగూ (శ్రీ శంకరాచార్యులు) ౧౯౭౧౯ర భట్టిప్రోలు భద్రక 38F, 4-10 (ఈ దేవిగుడి ఆష్టాదశ పీఠాలలో ఒకటి) మంచుగడ్డ - (చూడు: అయిస్సు) ౧౬ మక్కు షూదాబాదు DE3, 08X, E మగధ దేశంలో మహాసభాలు 998 మచిలీబందరు ౨౨ పేటలు, వాని రాబడి - పూర్వ చరిత్ర - ప్రస్తుత స్థితి వీధులుఇళ్ళు, వీధులు - ఇళ్ళు, - స్త్రీ పురుషుల వరనము నీ పీ. బ్రౌను గారు

[పుట 502]
" మచిలీ బందరు: అకారాది విషయసూచీక వుట. వారు 38౯ నవాబు, కుంఫిణీ మనుష్యులు అరోగ దృఢ గాత్రులు కారు స్త్రీలకు స్వరూపలావణ్యం లేదు; అలంకారప్రియులుస్త్రీ పురుషులు చాయ వేసిన బటలు కడతారు బట్టలు యాచక బ్రాహ్మణులు ఈ అయిదు జిల్లాల జమీందార్లు అయిదుజిల్లాల బందరుజిలా ఆదాయం ఆరులక్షలు m కోమట్లను సెట్లు ఆని, శూద్రు లను లను నాయిళ్ళని గౌరవింపరు; భోగ స్త్రీలు వీణ మొ వాయిం చేట ప్పుడు తప్ప కూర్చోకూడను తెనుగుమాటు రాగ. సంయుక్తము, అక్షర లోపము గల శబ్దములు " " హ్రస్వ స్త్రీలకు నోరు ఆవరించేపాటి ముక్క రలుచాలా లావు పాటివి భూమి కొలతను కత్తెలంటారు 318 మచ్చిగోల మణపాక సాల్వపతినాయడుగారు రూ మణికర్ణిక (చూడు. కాశీ) మది రాసు (మద రాసు) రారా, 3౧౯, 3 Lర్ మత్స్యభక్షణ మధ్య దేశము మద్యపానము మధ్వాచార్యులు మన్నెం కనకయ్య ర, E3, 8×, JEO ౧ర -౨రర పుట. మయిధిలి బ్రాహ్మణులు ౧౨౨౨౩౯ మయిలాపూరు. ౧౦౬, ౧౬, 32 మలడీజ్వరం (మల్లడి, మల్లాడిజ్వరం) మల్లు పేట మహ దేవపురం 2521, 300, 300, 33 ర మహమ్మదు మతస్థులు ౧గూ, OFF OF9, OFF, 9218, OF8 మహమ్మదూ (అవతారము) ౮౩౪-౧౯౨ మహానంది మహానది మహాభూతములు మహారాష్ట్రులు OF8-300 088, 20E, 323 మహిసూరు (మయిసూరు) ౨౦, ౬ర, 380 మ హేంద్రతనయానది మళయాళ దేశము మాఁడు గాం మాంఘీరు (మూంగేరీ) 3౨౨ NOE, 989-3 అకర ఇది ముద్ద లాశ్రమము. ఇక్కడ మంచి చీరలు నేస్తారు. మనదేశం వచ్చే చీర మూంగా లిక్కడివే. మాంసభక్షణము మాణిక్యపట్టణము మాతా శే శెద్ మక్కళ్ క మాతులక న్యావివాహము మాధవరం మాన సతీర్థము 320 మాయాళ కీ. DE8 మన్యాలు; మన్యదొరలు 3 ౧౭333;3321 మారీసు దొర, జార్జి, ఐ. ౧౯౭, ౧౯౮; మనుబోలు మనోజీ పేట మన్నారు పోలూరు మధు వ 3E0 (గయలో జడ్జీ) మాపా పేట 3౬౨ మింఛెజ్ దొర ౨౧౯ మిఠాగువ్వ శం

[పుట 503]
మిరిజాపూరు వర్తక వ్యాపారములు: గంగాస్నానము మడుగువస్త్రమ ములు ముచుకుందనది (మశి) పుట. ఇ౧౯౧9 గంగాజలము - మోహము (. స్త్రీ పురుషుల) మౌగంజు; మౌగఁజు రాజు పుట, 335-F 002-00€ మ్లేచ్ఛులు(చూ, మహమ్మరు మతస్థులు) రా ౧౨౦౧౨౧ యజు ర్వేదమ (చూ, వేదము) ౧౬౩౧౯౭ ౧33 ముచుకుంద బ్రహ్మచారి ఇతడు త్రివేణీ సంగమంవద్ద స్వేచ్ఛా మరణం పొంది అక్బరై నా డనిన్నీ, ఇతని శిష్యులు అలా గే చేసి మంత్రు లై నా రనిన్నీ.. ఇత్యాదిగా ప్రతీతి. ము ఫైమూడుకోట్ల దేవతలు మురువారా ముసలి మడుగు ముని (ముశి) మూంగేరి (మాంఘీకు) మూడియా పాడు మూర్షి దాబాదు మూలస్మృతులు మేకల గండి మేడిచర ౨33 “యద్యద్విభూతి మత్సత్వం” "యథారాజా తథాప్రజా”” యమునానది (చూ: ప్రయాగ, కాశీ) ౧౩౦ యలమంచిలి యాచకులు (ఉత్తర దేశ) యాచక బ్రాహ్మలు 380-3219-3X3 యాతాలు (ఉత్తరదేశపు) "యాదృశీ భావనా యత్ర సిద్ధి గణవతి తాదృశ్రీ " ౨౨ యింద్రద్యుమ్నం గుడి 38 యింగిలాండు అరం౧ ౨౩౪ యింగ్లీషు మాటలు కలిపిమాట్లాడడం ౨౯ం యింగ్లీషు శాస్త్రము ౨౬.3, ౨౭X. ౬ యిఁగ్లీషు గ్రహలాఘవశాస్త్రము ౧౬౬, ౧౬౭౮, ౨౦౦ యింగ్లీషువారు (చూడు: ఇగ్లీషువారు, మేస్తర్ గ్రీన్ దొర మే స్తర్ నీపన్ దొర మైహరు ౯౪౧౦౦ ౧౦౭౧౦౮ ఇది బొఁదిలీ ఖండమునకు రాజధాని ప్రకృతపు రాజు బిషన్ సింగు, ఇతని తాత పర్నా రాజుదగ్గర సర్దారు పర్నా రాజు తముణ్ణి చంపి నందువల్ల ఈ రాజ్యం ఇతనికి ఈ నాముగా వచ్చింది. ప్రకృతబిషన్ సింగున్ను అతని తమ్ముడు ప్రయా గదత్తున్ను చెరియా బైవీలు వచ్చే రాజ్యము పంచుకున్నారు మోహరం శణ కుంఫిణీ వారు) FO, F3, non, NEX-E NEJ, 0521, 0821, 2011, 038, 04F, 022, 988, 392, 330, 380, యిండయా: (చూడు, హిందుస్తాక్ ) అరL యిచ్ఛాపురం యిటికె రాళ్ళు యీదలగండి యీదలవాయి యీనులు నారాయణయ్య గారు " యీశాన " యీ శాన విష్ణు కమలాసన-77 ga 3E8 యెక్కా (గుఱ్ఱపుబండి) ౧ర౨; వార యెర్ర మందారపువ్వులు యేక మేవ ఆద్వితీయబ్రహ్మ యేడం (Adam)

[పుట 504]
అకారాది విషయసూచీక పుట, యేదులాబాదు రాజమ హేంద్రవరం: పుట. గ్రామ లెక్కలు వగైరాలు తాటి యేలూరిపాడు యాకులలో వ్రాస్తారు. యోగమాయ 3 - ర గుంటూరు సరిహద్దువరకూ రఘునాధపురం ౧౭౮, ౧౯౫, రా౬ రణజిత్తుశింగు రహితులు(గ్రామపరిపాలన) ౨౨5-౨౨౯ 'రాండ్ సౌండ్ చీశీలు ౧౬.3 రాఘవాచార్యులు గారు (వెంబాకం) 5-7 రాజగృహి అర (ఇక్కడ స్ఫటిక శిలలు పుట్టుతున్నవి) రాజమహేంద్రవరం సరఫరాయి బంట్రౌతులను నాయి శవాడీలని నెల్లూరిజిల్లా "మొదలు మహతాదులని అంటారు. కలివాళ్ళు పల్లకీలు మోస్తారు 38 2 రాజరాజనరేంద్రుడు రాజానగరం, రాజామహలు (నీలిమందు దొరలు) ౨రం రాణీ సరాయి మీర రాజరాజన రేంద్ర, సారంగధగులు 38 ౨ రామకృష్ణాద్యవతారములు రా౨3; 93౬ గౌతమ మహాముని - ద్వాదశ వర్ష ఔమము -O స్థలపురాణము గోదావరి ఉత్పత్తి al రామగయ రామగుండము రామ టెంకి కాకినాడుజిల్లా సాలుకురా లక్షల వరహాలుశాశ్వత బేరీజు ముఠాలుఆముఠాలు కోమట్లుకొని ప్రభుత్వ లాంఛనలు వహించారు చిక్కాకొళము మొదలు దేవాంగులు SUG నాగ పూరి రాజు - నర సింహ స్వామి అంబరీష మహా రాజు 2X భోగవతీ తీర్ధముశ్రీరాముడు ౭ ఓ' P 383–ర రామతీర్థాలు (చూ, విజయనగరం) 3 ౨౯ లింగధారులు నెల్లూరివరకూ కొందరు బ్రాహ్మలు కూడా లింగధారులు రామన పేట రామనామ తారకము “రామ నామ సత్తు హే” 38ర రామపర్వతము ఈ కళింగాంధ్రి దేశాలలో తెలగా లనే వెలమలు, క్షత్రియులు నే విజ యనగర రాజబంధువులు, దొర తనం చేస్తున్నారు రాజమహేంద్రవరము తురకల కింద నుండి కుంఫినీ కిందికి వచ్చినది - వీరు పితూరీలు బంధిపోట్లు ఆణచి ప్రజ లను రక్షించలేకుండా వున్నారు. " రామసాగరము రామానుజాచార్యులు రామాయణము రాయచౌడు 8€ 38E రావణాసురుడు (భూకైలాసంకథ) అ3ర రాయపూరు రాల (ర్యాలి) " రావుల వల స రాజమ హేంద్రవరంలో కచ్చేరీలు రాక్షసులు రాజమహేంద్రవరానకు దక్షిణమున అరుఅ సామర్లకోటలో పటాలాలు 38 1 'రిడ్డుసి' (చూడు రెడ్డుసి) రీసై డేంటు

[పుట 505]
రీమా పుట. వంగలి (ఇది కందనూరు నవాబు గారిది... రూపశింగ నే సరదారునికి USI X0X 1700-800-300-200-83 రీమారాజు కుంఫిణీ వారిని నిండా లక్ష్య పెట్టడము లేదు రుక్మి నారాయణన్ నది చూడు. రిడ్డుసి) ౨ర రెసిడెంటు చూడు: రిసైడేంటు రుద్రవరం రెడుసి (Red sea వుకు గాను... జాగీరు గా బడినది) వ్యగోలు ౧౦ వంట చెరుకు కొలు నివ్వ పుట, వంటమామిడి వడమాల పేట సత్ప్రు రేగుపళ్ళు రేవా లేశ్వర తటాకం ౧౮౭ వనపర్తి (ఇందు రెండు పెద్ద గుండ్లు కొండ అంతవి తేలుతూ భక్తులచే పూజింప బడుతున్నవని నిశ్చయంగా తెలు రోమన్ క్యాథెలిక్సు - రూ 33E DE మల్ వెళ్లికట్టి NOE DE 'వరత్ కొట్టియ మణల్ యము ళ్ వరదానది (వసిష్ఠానది) వర్ణాశ్రమ ధర్మము ౧౯ ౧౯౯, ౨౯౬ వరాహ నరసింహమూరి 2X; 333 INFU, OFF, 82-E లంచాలు (ఉద్యోగుల)౧౫ర ౧, ౨రణ వరో డా లంజదిబ్బ లక్కునోడాన్ లకునో సమసానము Q లకునో నవాబు లక్ష్మణగుఁడము వల్లభాచార్యులు పీఠము రాగి వాంతిభేది వుపద్రవం ౧౬౧ వాడపల్లీ, య౬ వాడల మరమ్మతు లక్ష్మీ (జగ న్నాధమహాత్యం) లక్ష్మీ నారాయణమూర్తి ౨3 లవణేక్షు సురాది సముద్రములు లాంజైట్యూడు, లార్డు బెంటిక్కు లాలుడిగ్గీ (కలకత్తా) ల్యా టైట్యూడు ౨ర౭ డా లాలుగఁజు లాహోర లింగత్రయము లింగధారణము లింగిశెట్టి Ale 38E ౨౮౦ - 30 వాయుపురాణము: ( చూడు పురాణములు) వాశిరెడ్డి వెంకటాద్రి) నార నాయుడు "వాసాంసి జీరా'? వింధ్యపర్వతము ౨౭ ౭ వింధ్యవాసిని Y SU 02E-2 లిపులు (ఉ త్తం దేశమున పార్టీ భాష) ఆరం లోక నాధస్వామి లో కాలు— (ఏడు) 88; 099-4 పంచ గౌడులు యోగమాయ, భోగమాయ, కాళి౧౨3-8 బ్రాహ్మణులు: కన్యాకబ్దులు, సర్వగ్యులు, గౌడులు సారస్వతులు మైధిలు లని ఆయిను తెగలు. అందులో పూజ చేసే పండాలు లేక పండ్యాలకు కన్యా గుబులు లేక కనోజాలంటారు ౧౩౨౩ ఆర౬ విచ్చూరు

[పుట 506]
అకారాది విషయసూచిక పుట పుట విచ్చోడా విజయనగరం 3౨౯-33౧ ఇది కళింగరాజు రాజధాని 3౮ ౯౯ 21 9 విమలా (జగన్నాధములో శక్తి) విరజాదేవి (చూడు: జాజిపురం) విశాఖపట్టణము 30 ర రాజవంశము 250 సం॥ నాటిది: రాజు నారాయణబాబు అప్పు చేసి, రాజ్యం విశాఖపట్నంక లెక్టరుకు వప్పగించి కాశిలో వున్నాడు. 330, 33౨ రాజ్యాదాయం, రౌ లక్షలుకుంపినీకి పేష్కషు X లక్షలుదేవాదాయం బ్రహ్మాదాయం రాజులు సంగీత సాహిత్య ప్రియులు - భోగ స్త్రీలకు సంగీతము భరతము నేర్పించినారు. దాయం 2 లక్షలు. 330-0 విజయనగరం అగ్రహారములు రాజగురువులు వైష్ణవులు - వైష్ణవు లకు భూవసతి 3 అరా కోట వెలి గా వెయ్యిండ్లు; —బంగారు పోగర పని, పాత్రసామాను, మంచి బట్టల నేత.. రస చెక్కలనే వుడక పెట్టిన పక్కలు - చుట్టలు తాగడము విశేషము m విశాఖపట్టణం జిల్లా ఆదాయం సాలుకు ౧రలక్షలుభూమియావత్తు జమీం దారులది - బందిపోట్ల బాన 338 - 21 ఈ జిల్లా అధికారులు ఉపేక్ష ఈదేశము స్త్రీలు మంచి సౌందర్యము కలవారుఉపపన్నులు జాఫరా విత్తుల వర్ణము వేసిన బట్టలు కడ తారు — కాళ్ళకు పాడ గాలు ఇక్కడి తెనుగు భాష: చూడు, తెనుగు. మనుష్యులు దౌష్ట్యములు చేయదల చినా తీయని మాటలు వదలరు 33 × విశిష్టాద్వైతం (చూడు: శైవ వైష్ణవ సౌరశాక్తములు) ౧ర౭౨౦౨ "విశ్వేశం మాధవం ధుఁడిం – దండ పాణించ భైరవు- " వీరభద్రస్వామి (నాగులోటి) వీరాస్వామయ్య గారు, చూడు; ఏనుగుల " విసళ్లు 33 L వుడుబడియా ఆమడలు కోసులు అనేమాట. కోసు చెన్నపట్నం రెండు గడియల దూరంగరి శెల లెక్క 3 OF పొలాలలో ఆకుతినే మేకల మందలు 3 321 బందిపోట్లు వుపద్రవము - ఒకరి పై నొకరు చెన్నపట్టణంలో వారంటు పుట్టించి జడ్జికోర్టుకు యీడ డమువలెనే చేస్తున్నారు వీరభద్రరాజు పితూరీ బోయీలు కళింగ దేశ రాజు ధర్మాలు విధి – ఈశ్వరక టాక్షము వినాయక శిలలు ణ వృత్కల దేశము (చూడు: వోఢ దేశము) జెలేశ్వరం దగ్గర సువర్ణ రేఖ నది మొదలు గంజాంవద్ద ఋషి కుల్య నది వరకూ వోఢ దేశము 301-305 జలగినది మొదలు. సువర్ణ రేఖ వరకూ బంగాళాగౌడ దేశము వోఢభాష అక్షరాలు తెలుగుకు సరిపోలి వున్నవి - బ్రహ్మ దేశ పు అక్షరాలకు నిండా సమీపం ణ అక్కా 33 ౧ వోఢదేశపు స్త్రీలు కురచవాళ్లు, ముఖ లక్షణంకలవారుపురుషులు బంగా శీలంత దీనముఖంవారు కారు రా వోఢబ్రాహ్మణ పండితులు గౌడ "

[పుట 507]
వుక్కల దేశము: పుట వుత్కల దేశము: వైఢ దేశపు వొడైవాండ్రు దేశస్థుల కన్నా సంస్కృతం బాగా వుచ్చరించుతారు అక్కా యీదేశస్థులకు తెరుగు మాటలు ఒకటీ అర వచ్చును వుక్కల దేశంలో అరిటి, టెంకాయ, పోక చెట్లు, గౌడ దేశ మంత తరుచుగా పైరు కావడం లేదు నాభియాగవళీలు వోఢబ్రాహ్మణులు వుత్తరపి నాకినికి, దక్షిణ పినాకినికి మధ్య దేశం - మూడు భాషలు " వుదీచీతీర్థం వుపమాక వుప్పరజాతి స్త్రీలు చేపలు పట్టడం - చెన్న పట్నంలో కొలువు - త్రా -వుత్కలలు ఇక్కడి శేరు రాం రూపాయిలయెత్తు, వోఢబోయీలు గోపాలక జాతిస్నానలు ఆచారము కలిగి తులసి మణిధారణ చేస్తారు - మాంసము తినరు - దేవతలకు బ్రాహ్మణులకు పాకమునకు నీరు తెచ్చివుపచారం చేస్తారు పుట. 32F వుప్పాడా (చూడు. బోయీలు) 338-5 ( బోయజాతి గుడు - స్త్రీల కాయకష్టము మొగవాడు పుడితే చచ్చేవరకు సర్కారుకు పన్ను యివ్వాలి) వుప్పుకు తీరువ ౧రం వుప్పుపంట (చూడు. చినగఁజాం) వెంకటగిరి రాజు వెంకటాచల పత్తి వుపమాక నుండి ఈ పేరు ప్రసిద్ధి 338 వెంక టేశ నాయడి సత్రం వెంక టేశ్వరులగుడి ఆ౯౨ వెంకన్న పంతులు పెంట వుక్కల దేశంలో పొగ చుట్టలు ఆమి తంగా తాగుతారు - హుక్కాల ప్ర్రసక్తి లేదు గౌఢ వుత్కల దేశములలో చింతపండుకు బదులు యెండుమామిడి వరుగు ఆకార వుక్కల దేశంలో బియ్యం, ధాన్యం, ఎగుమతి చేసే ఆరు రేవులు 3౨౧ పూఢబోయీలు యెండ సహించ లేరు 38E వెచ్చా గోపాలకృష్ణమ్మ 30-318 వెజ్జ పురం వెలగపూడి సత్రం వెల పనూరు ౨౮౮ వేటపాళెు (బస్తీ) వేదములు వేదశాఖలు ౨౮౮ వేణీ దానము వేణీదానము ఈ భూమిని వరి పైరు యెక్కువ వోఢదేశపు మనుష్యులు మూర్ఖులు, హఠవాదులు, కృత్రిమము సాధిం చేవారు. కలకత్తా మొదలు ప్రతి గ్రామంలో తలారులవ లె నే, నాయకులున్నారు; సర్కారువారు చౌకీదార్లను ఏర్ప రచినారు; వీరు పోలీసు నౌకరుల అధీనులు S55 వేదపాఠము (చూడు. శృతులు) ౧౯౩౧౯౭ -౩౨౦ వేములవాడ భీమకవి వెతరణీ నది a a వెదికులు 835'035'355 8F వైశ్యులు, (వైశ్యజాతి, శూరులు) ౧౯౦ బనయాల నే వైశ్యులు నే

[పుట 508]
అకారాది విషయసూచిక వైష్ణవము - (చూ, విశిష్టాద్వైతము) వొంటిమిట్ట వొలందావారు వొడూరు పుట. శింగాడి కాయలు; DEJ వోర్ధ్రదేశము (చూడు, ఓడ్ర దేశము; వుత్కల దేశము.) సువర్ణరేఖనది దగ్గర బాలేశ్వరం వోణి జిల్లాతో వోఢదేశం ప్ర్రారంభ మగుచున్నది విత్తులుండును. వాటి పిండితో పూరీలు చేసి ఉపవాసదినాలలో పుట: ఈ కాయలలో బాదంపప్పువంటి తింటారు. ఇవి కొంచెం తీపి. శింగరాయకొండ 2F శింగవృక్షం శింధ్యా శింశుమారచక్రం ౨J౭ శికందరాబాదు 30-3,37- శిఖరేశ్వరం (శ్రీశైలం) శిమిని శిష్టుకరణాలు శీతాబులిడి ఇక్క డినుండి ఋషికుల్యనది దగ్గర ప్రయాగవరకూ వోడ దేశముఢ ఋషికుల్యనది అవతల గంజాం నుండి కళింగ దేశముప్రయాగ వరకు బృహస్పతి మానము - మాలు ఝా. శివుడు రా౨-3; ౧)౫8;938–5;980;303– వరకూ తెనుగు ఎవరికీ రాదు 3౧౮౯ శుద్ధ ద్రవిడ దేశము వోరంబాడు X3, XX శూద్రులు(చూడు: వర్ణాశ్రమధర్మము- E వ్యవసాయము (చూ. దేశము ప్రజలు) ౨౯ శంకరాచార్యులవారు కారం, 8, 8, ౧౪౭౧రూ, ౧౭౩, వా౭, ౧౯ర శంకర విజయము శడలు (ఆడడం) శమంతక మణి 96F "శమీపత్ర ప్రమాణేన పిండం దద్యా దయా శిరే శరభోజీమహా రాజు (తంజావూర్తి). ((శరీరార్థం స్మృతా జాయా” శాంతిపూరు (సమతిపూరు) ( టెంకాయ పోక తోపులు) నిడివి E2 శాకద్వీప బ్రాహ్మణులు బ్రాహ్మణులు) ఉత్తర దేశములో శూద్రులదృష్టికి దోషం లేదు 3 ఆర 500-13-3YC శూద్రదృష్టి; స్పర్శదోషము EXE దక్షిణ దేశమునకు బ్రాహ్మణులు వచ్చుట; శూద్రులస్థితి ౧౯౦౧౯౧ శూద్రులదృష్టిని నీచపరచుట, శూ ద్రులనుతక్కువపర చూట ౧౬౫౬ శృతులు (చూడు: స్మృతులు వేద ములు) శృతి స్మృతి. సదాచారములు షాడ వుట...... శెట్టిగుంట a OLE- E శైవవైషవ సౌరశాక్తములు ౧ర౬౧ర ౭ శాక్త మతము ౧౩౭౮; ౧ర౬-8; ౨౧18; శోణభద్ర (వినాయక శిలలు) శారదానది ౨౭3 శ్రీకాకుళం (చిక్కా కొళము) 398-5.. గొప్పవూనుభోగస్త్రల నృత్యవా ద్యములు—లోగడ తుగకల స్క్రా)బ, శింగాడి (శింగాణి) కాయలు ౭౯ - ౧౮౯

[పుట 509]
శ్రీకాకుళం (చిక్కాకొళం): పుట, సంస్కృతలోకోక్తులు: ల్యము - జిల్లాకోర్టు కలక్టరు కచ్చేరీ— ఖజానా - బలరామ క్షేత్రము కోటీశ్వరుడిశివ క్షే త్య్రం - బ్రాహణగుజరాతీవాఁడ్లురత్న వ్యాపార సాహుకా శ్రీకూర్మము (విష్ణుక్షేత్రం) రు శ్రీకృష్ణులు రా౨-3; ౧౯౮; ౨౬౩౪-౫ శ్రీనివాసపిళ్ళ కోమలేశ్వరపురం 4-8 (మునియళ్ళకొడుకు) BEEL శ్రీనివాసమూర్తి ‘ఆవశ్యమనుభో క్తవ్యం కృతంకర్మ శుభాశుభం' 'ఆహో గుణవతీ భార్యా భాండ మూల్యం నయాచతే 'ఉపొయేనతు యచ్ఛక్యం నతచ్ఛ క్యల పరాక్రమైః' ‘ఉష్ణము ప్లేన శీతెలం’ ణ 'కరతి కగతికర కర్షతి కర్షత్యేన ' (మిగిలినవి ఆకారాదిగా నున్నవి) 21-2 సగుణబ్రహ్మారాధన శ్రీమన్నారాయణమూర్తి రవి-3;3౬) సచ్ఛూద్రులు శ్రీ మహావిష్ణువు రా౨-8; ౧౩; ౧30; 303 సత్తిని శ్రీరంగాపురం శ్రీరంగరాయలు శ్రీరాములవారు ౩౨౭–3౫౨ సత్యవాది 22; 50-8; DEF; శ్రీశైలము ౧3 - ౧ - ౧౧౭౧౯౨౧ శ్రీ శైలయాత్రకు తీసే హాళ్సీలు కంద నూరు నవాబుకు చేరుచున్నది. చె త్రమాసములో భ్రమరాంబ య నే దేవికీ తామసపూజఎక్కుడ దినము లంటే నీళ్ళు ఒంటక జ్వరం, ౧౩౧ర పాపురం పాహురాజు సంకలిత రోగాలు సంకల్పక్త్రమము పుట, 0E8 ఈ యూరు వజ్రరేఖ అనే నది ఒడ్డున ఉన్నది. కులీను డొకడు తనకు ఉప ధరించే ఒక నికి తన కన్యను ఇస్తా నని వాగ్దానం చేశాడు. అంతలో చనిపోయి నాడు. బంధువులు వాగ్దానాన్ని తోసివేశారు. అంతట గోపాల మూర్తి ఆవిర్భవించి రాజుముందర ఇది నిజమని చెప్పాడు ఇక్కడమూర్తికి పిస్టపక్వాన్న మే నైవేద్యంగాని అన్నంకాదు 3౨౦౧ ౬౧౨౯౮ సత్వరజస్తమోగుణములు 383 సప్తగ్రహములు సప్త ద్వీపములు సప్త సముద్రాలు 9xx అరూణ (కాశీగయప్రయాగలలో సంకల్పం) సంత్య్రాస్ నింబు (ఈ పండ్లలో సూదులు గుచ్చితే కరగి పోతున్నవని వదంతి) సంస్కృత లోకోక్తులు(చూ. ఆకారాది) అన్నస్య వీధితం పాత్రం 'ఆభావే విర క్తిః' తా సభాగంజు సమతీపూరు (శాంతిపూరు) సారా యీలు సరయూనది FF KU:3-500 సరస్వతి (చూడు ప్రయాగ) 030-౧౩౨ సర్చార్లీసు గే దొర F౬ సరుకోటు (సర్క్యూటు కోర్టు) 3౨౬.

[పుట 510]
పుట,. సర్కా రు(చూడు: కుంఫిణీ వారు); ౧ ౨౫ సర్వం బ్రహ్మమయం జగత్ “సర్వం శక్తిమయం జగత్ ౨౫ర అకారాది విషయసూచీక సుంకపు బంటెతులు సుంక పువాండ్ల తొందర అంచములుఇంగ్లాండులోని పరిస్థితులు పుట. “సర్వ ధర్మాజ్ పరిత్యజ్య” ౧౧౭ సుంకపు చావిడి. సులమాబాదు ౯౬. సుంకపు చౌకీ సహగమనము ౧౯౮ సుంకపు మెట్టు Bee సహ్యపర్వతము (కృష్ణానది పుట్టుక) 3 × సుందరమూర్తి 3Eσ సాంబమూర్తి ౮౨౩; ౧౭౧; ౨35; సాగరారాజు సాతారా సుందరవనము (కలకత్తామార్గము) ౩౬౨ ౨౭౦; 30 3 సుఖరోగమ్ములు సామగులు (చూడు, వేదములు) సామర్లకోట సాయకుచావిళ్లు సారంగధరుడు సాల గ్రామాలు సుప్రీంకోర్టు(౧౨) 4,5;5-౧౧౨-3; ౨౭౭ ౯౨, ౯3 ౧౯౩ సుబ్బవరం EN (సుఫలం' (చూడు. గయ) 3821 సుభద్రా దేవి '౧రం సుమతి 3 ర ౨ సురాకారము ౧౮౫ సువర్ణ నది ఇవిఉత్ప త్తిఅయ్యేకొండ నేపాళం లో ఉంది. ఆ కొండమీదుగా గం డకీనది ప్రవహిస్తూంది. ణ సువర్ణ ము ఖరి సువర్ణ రేఖనది (బంగాళాదేశ హద్దు౨రాః ణ సువర్ణాక్షయ వటము " ౨౦౫ సూక్ష్మ దేహము ౨౯౫౨౯౭ సూప్రీంకోర్టు (చూ, సుప్రీంకోర్టు) ౭౬ సూరంగు సాహేబుగంజు సింధునది సిఁధురాజ పర్వతము (శ్రీరాముడు శంబుకుని వధించినచోటు) సూరత్తు అబ ర సింహ్వాచలము విజయనగరరాజు ధర్మక ర్త; వరా హనరసింహమూర్తి, ధ్యానశ్లోకము సూర్య భ గ వానుడు సూళూరు పేట సౌత్ పోల్ సిద్ధాంతి కావేరీ పాక " కాలీజి సిద్ధేశ్వరం ఘాటు X౬ స్నాననియమము 2౫౭ సోమాలు, తడలు ౧రం-9 దేశము, ప్రజలు; సీతాకుండము సీతా దేవి (చూ. శ్రీరాముల వారు) ౨3 సీతాపతి(ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి తమ్ముడు) 3 రూ సీతారామశాస్తులు వారు బలిజేపల్లి 398 సీదాహాటు లు (చూడు: a హైదరాబాదు నాగపూరు మిరిజా దేశము ప్రజలు మధ్య పూరుల హిందుస్తాథ్ దేశము ప్రజలు; బంగాళాదేశము, బంగా ళీలు; పుత్కల దేశము, వోఢ దేశము -ప్రజలు; కాశీ, ప్రయాగ, కలకత్తా,

[పుట 511]
స్త్రీలు: ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య గారి 'కాశీయాత్ర చరిత్ర పుట. హరిశ్చంద్రుడు గంజాం, విశాఖపట్టణము జిల్లా: మచిలీబందరు; నెల్లూరు; చెన్న పురుషులు మోహము 33౮౯ పట్టణము, మొ శీర్షికలలో స్త్రీలు). స్త్రీపురుషుల భోగస్త్రీలుసంగీతము స్త్రీలకు ద్వితీయ వివాహము హరిహరాదుల ఉత్సవం పుట, SEX. BEX హాస్సీలు: ౫౧౦౧౩౧౬౨౦౨౨౮౭౧౨౯- 032 038- ౧రం-: E-02-300-302-300 ౬౯ హిందుస్తాన్ దేశము ప్రజలు:- ఆచారములో స్త్రీల మూర్ఖపు కోరి-2, 'హిందుస్తాన్ ' అనేది సుమారు 1500 పట్టు స్త్రీలు మోక్షారలా?? వా స్త్రీలకు పురుష జన్మము స్త్రీ పురుషుల హృత్క మలములు ౧రణ, (ఊర్ధ్వఆధోగ్రంధులు) ౧రణ, ౧౦ కళింగ ఆంధ్ర దేశ స్త్రీలు LOVE 3321;3186, 323:- చెన్న పట్నం స్త్రీలు స్థలపురాణములు (చూ, పురాణములు) ౨౦౧ స్పర్శదోషముజలము (చూ, శూద్ర దృష్టి) న్మిత్తుదొర స్మృతులు (చూడు, మూల స్మృతులుస్మృతిక ర్తలు - బ్రాహ్మణులువేదములు) స్వదేశ పక్ష పాతమ్మ Q EE €8 085-08F-9E0 స్వదేశ: సమస్థానాలు (చూడు: కుంఫిణీ వారు) “స్వయంరాజా స్వయం మంత్రి ౬౮ స్వర్ణ “స్వర్ణ స్తేయం సురాపానం” “స్వస్తిప్రజాభ్యః పరిపాలయంతాం” హనుమాన్యా a ర " హాయిదరాబాదు(చూడు: హైదరాబాదు) హంకారాలు (హర్కారాలు) రం౧౨రా హరిద్వారము. "హరిబోలో, హరిశ్చంద్రపురం... 02E సంవత్సరముల కిందట యీ గంగా యమునల మధ్య హిందువులు వసించే భూమి ఈ దేశస్థులు ఇక్క డ దొరతనము చేసే వారి తురక మాటలు సంస్కృత భాషతో కలిపి మాట్లాడుతూ తుర కలవలెనే వ వస్త్ర వాహనాద్యలంకా రాదులను అంగీకరించి ప్రవర్తింప సాగినారు; కాని వర్ణాశ్రమధ ర్మా దలను మాత్రము వదల లేదు 'హిందుస్తాన్' లో బ్రాహ్మన్ న్ అనే బ్రాహ్మణులు, రసపుత్రులనే క్షత్రి యులు బనయా ల నే వైశ్యులు, శూద్రులు వున్నారు - బ్రాహ్మణ క్షత్రియులు బంట్రౌతు శిఫాయి కొలువులు చేస్తారు. జనయాలు వర్తకం తప్ప ఇతర వృత్తి చేయరు. శూద్రులు వ్యవసాయం చేస్తారు. ఇక్కడ చండాలులను బేగారీ అందురు. వీరు నికృష్టపు పనులు చేస్తారు. హిందుస్తాన్ బ్రాహ్మణులు అయిదు తెగల పంచగౌడులైనారు హిందుస్తాన్ లో బనయా వారికి వల్ల భౌ చార్య పీఠస్థులు గురువులు ౧రర కాశీ మొ హిందుస్తాన్ బస్తీలు 313 (చూడు: మిరిజాపూరు, ప్రయాగ, కాశి, గయ, పట్నా)

[పుట 512]
అకారాది విషయసూచిక హిందుస్తాన్ దేశము, ప్రజలు: పుట. 'హిందుస్తాక్ దేశము ప్రజలు: కాశీదగ్గర మహాస్థలాలు, దేశాలు ౧౭౬ ఇంగ్లీషువారు 'ఈ హిందుస్తా' అంతా స్వాధీన పరచుకొన్నారు, ౨౯ర యింగ్లీషు వారికి ఆధీనం కాని రాజ్యం రణజిత్తుసింగుది ఒక్కటే. 'హిందుస్తాజ్' చివర కాశ్మీర ఖండములాహోరు షహరు. నిరా ఆది ఇంగ్లీషువారిని ఉపసర్పించుకుని వున్న హైదరాబాదు మొద లైన స్వదేశ సంస్థానాధీశులు ఇంగ్లీషువారి రాజ్యాక మణ, రాజ్య తంత్రము, పరిపాలన, (చూడు: కుఁఫిణీ వారు) KSU అరణ హిందుస్తానీ భాష నాలుగు విధము లుగా నున్నది. బొందిలి ఖండము లక్నోమధ్య మాటలు సంస్కృతా భాసములుతురక మాటలు ఎక్కు వగా కలిసినవి గా నున్నవి ఇక్కడ సకల కచ్చేరీలలోను లెక్కలు వగైరాలు వ్రాసే భాష పౌరషీ. అక్షరాలుమాత్రం అనేక లిపు లలో వ్రాస్తారు గయాక్షేత్రము మగధ దేశములోది అర౨ బంగాళా గౌడదేశము-' బదరు గఁజు దగ్గర గంగలో నుంచి చీలి దక్షిణ ముగా కలకత్తాకు ప్రవహించే జలంగినదితో ప్రారంభం గంగాతీరమునకు తెచ్చిన మడిబట్టల పైన, శుద్ధి శుద్ధి చేయవలసిన స్థలము పైన గంగను ప్రోక్షిస్తారు హిందూస్తాన్లో వసించే పంచదా విళ్ళు స్త్రీలు సహా భోజన సమయ ములో పట్టుబట్టలు, నారమళ్ళు ధావళ్ళు కట్టుకుంటారు. నూలు బట్టలను మడి కాదంటారు పుట: పాత్రసామాను పరిశుభ్రంగాను బట్టలు ౧రర మలినంగాను వుంటవి. బొందిలిఖండంలో సర్వర్య బ్రాహ్మలు కృషిచేస్తారు. గౌడ బ్రాహ్మణు లలో ప్రయాగవాళీలు తప్ప యాచకవృత్తి చేయరు మిరిజాపూరు పాత్ర సామగ్రి 'హిందు పాత్రసామగ్రి స్థాని కంతా ప్రసిద్ధ మైనది గోపీగంజు మొదలు 'హిందుస్తాను' తుదవరకూ బాటసార్ల సరాయీ 00F లకు తురకలు కావందులు మిరిజాపూరు మొదలు బాడిగారు గుర్రాలు దొరుకును. యెక్కా లనే గుర్రపుబళ్ళు వున్నవి గోసాయీలు సాహుకారు పనులు చేస్తారు కాశీలో దేశ భాష హిందుస్థానీ పంచగౌడుల వివరము 088-X " దక్షిణదేశంలో నాడు భేదముల వలెనే గౌడులలో భేదములు బంగాళీ బ్రాహ్మణులైన ఉత్కల గౌడులలో కులీనులకు 20, 30 కన్యకల నిచ్చు దురాచారము ౧౭ ఈ దేశంలో దృష్టిదోషం లేదు కాశీ మొదలు పట్నా వరకూ గంగకు రెండుపక్కలా ఆవాలు పైకు ౧౯౧ కాశీవరకూ తాటిచెట్లు లేవు; తరువాత గంగకు పక్క గావున్నాయి. “హిందుస్తాన్”లో ధాన్యపుదినుసులు మసూరిపప్పు, లాకిపప్పు ఎనిమిది రకముల యాచకులు- ' రకరకాల యాతాలు “హిందుస్తాజ్" యావత్తూ రొ - రొట్టెల వలే నే అన్నముకూడా ప్రతిదినము భోజనం చేస్తారు—చింతపండుమిరవ' " "

[పుట 513]
హిందుస్తా౯ దేశము ప్రజలు:: పుట. కాయ దొరుకుతుంది and పళ్ళెము లలో తింటారు వి స్తళ్ళు దొరకవు ౨. ౨౬ 'హిందుస్తాన్' జమీందారులుజమీం దారీ పద్ధతి, రైత్వారీ పద్ధతి పంచాంగాలలో గ్రహదృష్టులు వ్రాస్తారు Q ఇక్కడ తాంబూల చర్వణం విస్తారం గొప్పవారు ఆరు నెలలు, సంవత్సరం దాకా తమల పాకులు కాపాడి వేసుకుంటారు కాచు లేక తాంబూలం వేయకు. పరిమళ ద్రవ్యాలు కలిపి కాచు కడ్డీలు పోస్తారుతాంబూల మిచ్చే పుట హైదరాబాదు వివి, "మొహరం 25, 80, no పాలీబండ (బ్రాహ్మణుల పేట) 3 రూపాయిలు ముశీనది వరదలు హుశేక్రొసాగరు సుంకముల గుత్త w w w ఇంగ్లీషుదండు( శింక దరా బాదు )321-31 గోలకొండ రాజ్యతంత్రము చందులాలా 3₁ జాగీరుదార్లు 82-8: సంప్రదాయము అర 3 జర్నల్ కేమిల్ Ei హిందుస్తానీ మాటలు. ౧రర ఆయుధాలు హిందూదేశము: (చూడు: హింయ ఇంగ్లీషువారి అధికారము హైదరాబాదు స్తొక్ దేశము ప్రజలు;, బ్రాహ్మ ణులు; మొ శీర్షికలు) హిందూమతము లో వివాదాలు, శాఖలు. a 082-8, 080- హిందూలిటరరీ సొసైటీ (లా); 4–8 హికహరి వంశాచార్యులు హుగ్గులీ నాగపూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు:— హైదరాబాదునుండి ౧జూ కృష్ణ DEJ-9EF హుగ్గులి మొదలు ఆచానకువరకూ నదికి రెండు పక్కలా బ స్తీలు - ప్ర్రాంసు, డెE-మార్కు డచ్చి వారివి వున్నవి. ఇంగ్లీషువారి న్యాయశాస్త్రప్రకారము అప్పుల వారికి కలిగే రాజదండన తప్పించుకోడానికి చెన్న పట్నం వారు పులిచేరీకి, వంజివాకకు పోయినట్లే ఇక్కడి బంగాళీలు ఈ బ స్తీలకుపోయి వుంటారు ౨౬రా౯ హుగ్గులీనది JEJ a నాగపూరుకు పోయేబాట బహు ఆడివిమృగ భయము - చోరభయము. దాటినది మొదలు ప్రతివూరు లోను మంచి బియ్యం దొరికినవి. హైదరాబాదు మొదలు • వరిపైరు విసారం హెదరాబాదు వదిలినది మొదలు తంబ ళవాళ్ళు పాలు పెరుగు పువ్వులు అమ్ముతారు – కూర గాయలు బాల 8ε కొండవరకూ దొరక వు హైదరాబాదు జమీందార్లు పోట్లాడి ప్రజలను బాధిస్తారు అర, ౨21, ర౭ ఇక్కడికో సు? మైళ్లలో పు; చెన్న పట్నం 1] గడియలదూరం – ఆ గడియ 24 నిమిషాలలో నడవవచ్చును 88

[పుట 514]
ద రాబాదు - హైదరా అకారాది విషయసూచిక నాగపూరుల మధ్య దేశము ప్రజలు: కడప మొదలు గోదావరీతీరంవరకూ తమల పాకులు చౌక; పండుటాకులు దొరకును; బీదలు ముడివక్కలు నమలుతారు శూద్రుల చేతి హైదరాబాదు పుట. హుక్కాలు ఇతరులు తాగుతారు రూ 1. కృష్ణదాటినది మొదలు బియ్యముతో పాటు రొట్టెలకు తీయని గోధుమ అమ్మతా పిండి అమ్ముతారు కడపవదిలినది మొదలు ఆరవభాష, సకృత్తు; తెనుగుమాటలు రాగ సరళిగా తురకమాటలు కలిపి మాట్లాడతారు రూ ర ర కృష్ణ మొదలు ద్రావిళ్ళు లేరు ఆంధ్రులు వివాహసంబంధములలో నాడు భేదములు పాటింపరు - లౌకికులను వ్యాపారులంటారు ఈ పంచాంగములు మధ్యదేశ పంచాం గములతో సరిపోవుచున్నవి. శూన్య తిధులు తిథిద్వయాలు వ్రాయకు ఇప్పట్లో ఇక్కడ వర్షాకాలము గనుక మన కార్తికమాస వ్రత `నాగ పూరుల పుట, మధ్య దేశము ప్రజలు: ఇక్కడ గృహకల్లోలములలో పురు షులకన్నా స్త్రీలకు చొరవ యెక్కువ ర కడప మొదలు డాగా వాండ్ల నే దోపిడి దొంగలు మనుష్యులను దోచి చంపు తున్నారు. ఇది హైదరాబాదు ఇంగ్లీషు లష్కరులో నే జరిగినది ర ఈ దేశంలో ఉత్కృష్టులు. ఏక వారా శనం చేస్తారు కాయరా అనే వూరు మొదలు తెలుగు భాష సకృత్తుమహా రాష్ట్రం మా టాడతారు. కరవులవల్ల తూర్పు దేశంనుంచి వచ్చినవారు మాత్రం తెలుగు మాట్లాడుతారు. తూర్పు దేశపు బ్రాహ్మణులు, కోమ ట్లుమాత్రం. యీ దేశానికి ఎగ బ్రాకి వస్తూన్నారు నా నాగపూరు దగ్గరకు పోయిన కొద్దీ ఈ దేశ పు ముసాఫరులు దృష్టిదోషం పాటించుటలేదు ములు శ్రావణమందు చేస్తున్నారు రూ హోలుకరు 2 2 XE AF, ౧౬, 3213 సవరణలు పుట కాలం శీర్షిక తప్పు ఒప్పు " 34 ఏక మేవాద్వితీయం బ్రహ్మ ' ఏకవారాశనం 2E3 XE దేవ రేణ సుతోత్పత్తి hen DE8 నాణ్యములు 30,38 నీలిమందు అరం బలులు లకునో నవాబు 22 కృష్ణానదికి గోదావరీనదికి మధ్య దేశము. చూడు: హైదరా బాదు నాగపూరుల మధ్య దేశము. 24 - క్రీస్తు (అవతారము)

[పుట 515]
బ్రహ్మశ్రీ శతావధాని, 8° 1 వేలూరి శివరామశాస్త్రులుగారి రచనలు కథలు - గాథలు ఏకావళి “ఆత్మకథ ౧వ భాగం ౨వ భాగం రాముని బుద్దిమంతనం తీరని కోరికలు సర్వేసు వీలునామా " బాపనపిల్ల పద్య గ్రంథములు: గద్య గ్రంథములు: గు ౦౧౨౦ ౦౧-౨౩ ౧-0-0 ౦౧౨-Q కావలసినవారు, గ్రంథకర్తగారికి, సూరవరం - ఆత్కూరు టపా, కృష్ణాజిల్లా: అని వ్రాయండి. దిగవల్లి వేంకటశివరావు రచనలు ఇంగ్లీషు తెలుగు పారిభాషిక నిగంటువు భారత దేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్య్రము:: రెండుభాగములు కలిపిన బైండు 1వ భాగం: బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్ర 2వ భాగం: రాజ్యతంత్య్రం ఆర్థికచరిత్ర సహకార వస్తునిలయోద్యమము రు 2- 8-0 1-4-0: రాక్టేల్ పయోనీర్సు చరిత్ర - భారతదేశ సహకారసమస్యలు భారతదేశ స్థితిగతులు (Statistics) అధినివేశ స్వరాజ్యము అంకుల్ టాము కథ (నీగో బానిసల సమస్య) దక్షిణాఫ్రికా చరిత్ర గ్రంథకర్తకు బెజవాడకు వ్రాయండి.

[పుట 516]
భారతదేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్రము గ్రంథకర్త: దిగవల్లి వేంకట శివ రావు కాలం ఇది యే గ్రంథానికీ అనువాదం కాదు. ఇది చాలా ృషి చేసి, అనేక పురాతన గ్రంథాలు పరిశోధించి రాజకీయ, రాజ్యాంగ, ఆర్థిక చరిత్రాంశాలు మేళవించి క్రొత్త పద్ధతిని వ్రాయబడిన స్వతంత్య్ర గ్రంథము. ఈ దేశాన్ని ఆర్ధ్రమించడానికి, పరిపాలించడానికి, దీనివల్ల లాభం పొందడానికి, ఇంగ్లీషు వా "రే యే పద్ధతులు అవలంబించారో వారు 5) యోగించిన రాజ్యతంత్య్రంవల్ల వారి పరిపాలనవల్ల, మన రాజకీయ ఆర్థిక స్థితిగతులలోను ప్రజాజీవనంలోను 'ఏలాంటి మార్పులు కలిగి యో నిర్భయంగా తెలుపు అపూర్వ చరిత్ర. ప్ర్ర థ మ భా గార బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్ర: ఇది రాజకీయచరిత్ర భాగము 472 పుటలు వెల. రు 1–8 0. ద్వితీయ భాగం భారత దేశమున బ్రిటిష్ రాజ్యతంత్రము: ఇది రాజ్యాంగ పరిణామము, ఆర్థిక చరిత్రల భాగము, 350 పుటలు వెల రు 1-0-0. రెండుభాగములు కలిపిన బైండు వెల రు 2 80. a ఆ“ఆంధ్ర చరిత్ర వాఙ్మయానికి రెండూ రెండు వెలగల సొమ్ములు” అని కృష్ణాపత్రిక 2–11–88 తేదీన వ్రాసినది. మొదటిభాగమును గూర్చిన అభిప్రాయములు • “ఎన్నో గ్రంథాలు చదివి ఎన్నో ఏళ్ళు కృషి చేస్తేనేగాని ఇలాంటి వాస్తవచరిత్ర వ్రాయడం దుర్ఘటం" ప్రతిభ, అక్టోబరు 1988. • "యథార్థోదంతమును గ్రంథకర్త గారు జంకుగొంకులకు తా వీయక తెలుపుట ముదావహము... చరిత్రాంశములను కడుంగడు నేరిమితో వివరించిరి, ” —ఆంధ్రపత్రిక, 4-8-89,

[పుట 517]
"The reader's interest never flags" The Hindu, 19-10-38: • “బానిసలుగా వుంచాలనే దృష్టితో సత్యాన్ని కప్పిపుచ్చి కల్ప నలు చేసి వ్రాయబడ్డ హిందూ దేశ చరిత్రలే నేటి విద్యావిధానంలో ఉప యోగింపబడుతున్నాయి. కాని గ్రంథకర్తగారు శ్రమించి అనేక విషయాల్ని సేకరించి యథార్థ హిందూ దేశ చరిత్రని యీపుస్తకంలో పొందుపరచారు. అయోమయంగాను అసత్య భూయిష్ఠంగాను వున్న గడచిన భారత దేశం యొక్క నిజచరిత్ర తెలిసికొన వలెనంటే యిది చదివితీరాలి. ఇట్టి అత్యుత్తమ విషయాల్ని చేకూర్చి వ్రాసిన శ్రీ దిగవల్లి వేంకట శివరావుగారికి మా ధన్యవాదాలు” —గృహలక్ష్మీ, జూన్ 1989. రెండవభాగమును గూర్చిన అభిప్రాయములు “శివరావుగారు న్యాయవాదవృత్తిలో వుండికూడా అవకాశం చేసుకుంటూ దేశానికి వుపకరించే గ్రంథాలు చాలా వ్రాశారు. వీరు మన దేశంలో Publicists లో ప్రముఖులు. విషయములను బాగా చర్చించి నిష్పాక్షిక సమాధానం చెప్పగల శక్తి వీరికి బాగావుంది. పట్టి మాటలు కాక, చెప్పిన ప్రతి సందర్భాన్నీ ప్రమాణాలతో అంకెల పట్టికలతో సమర్థిస్తారు. బ్రిటిషువారి రాజ్యతంత్రము ఏవిధంగా మన దేశంలో పరిణ మించిందో, అభివృద్ధి నిజంగా అభివృద్ధి అవునో కాదో నూతన ఇండియా రాజ్యాంగ చట్టము ఎటువంటిదో చాలా బాగా వివరించారు.... అనేక అపూర్వ గ్రంథములు, రిపోర్టులు, రికార్డులు పరిశీలన చేసి ఈ గ్రంథము వ్రాసినారు. "తెలుగు దేశంలో తెలుగు వారికి గ్రంథాలు తెనుగుననే ఉండాలని నమ్మి చేయక" ప్రతిభ, ఏప్రిల్ 1938. సమ సవిషయాలు తెలిపే అందుకొరకు శ పాటుపడుచున్న గ్రంథకర్తలలో శివరావుగారు విషయాలన్నీ లెక్కలతో సహా చక్కగా వ్రాసి ఆంధ్ర సేవ చేశారు” —ప్రజామిత్ర,

[పుట 518]
ఇంగ్లీషు — తెలుగు పారిభాషిక నిగంటువు “వ్యవహారకోశము - శాస్త్రపరిభాష” 530 పుటలు కలసిన సంపుటము వెల రు 2-8-0 రచయిత: దిగవల్లి వేంకటశివరావు, బి ఏ., బి. యల్. 'చుదాసు టెక్స్టుబుక్కు కమిటీవారిచే గ్రంథాలయోపయోగము కొర కామోదింపబడినది. (ఫోర్టు సెంట్ జార్జి గెజెట్ సప్లిమెంటూ 10-5-88, పుట 253) పెక్కు వేల ఇంగ్లీ షుపారిభాషిక పదములకు తెలుగు పర్యాయపద ములు, విపులార్థములు, నిర్వచనములు గల విజ్ఞానకోశము. విశ్వవిద్యాలయముల వలనను మద్రాసు స్కూలు ఫైనలు బోర్డువారి వలనను రంగూను హైకోర్టు వారివలనను ఆదరింపబడి అనేక ఉన్నత పాఠశాల లందును కోర్టు లందును ఉపయోగింపబడుచున్నది. ఇంగ్లీ షు తెలుగు తర్జుమాలకు, పాఠములు తెలుగులో నేర్పుటకు నేర్చుటకు అత్యంతోపయుక్తము. గుళ్ళపల్లి నా రాయణమూర్తి గారు అనకాపల్లి నుండి 2-9-37 తేదీన ఇట్లు వ్రాసియున్నారు:- "విద్యుచ్ఛక్తి నిగూర్చి నేను వ్రాసిన వ్యాసమునకు మదాసు విశ్వవిద్యాలయము వారు రు 500 లు బహుమానము నొసగినారని వ్రాయుటకు సంతసించుచున్నాను. దానిని రచించుటలో మీ పారిభాషిక నిగంటువు నాకు చాలా తోడ్పడినది. కృతజ్ఞుడను.” “ఇంగ్లీషు తెలుగు తర్జుమాల యవసరము గల ప్రభుత్వశాఖ లందలి అన్ని కార్యాలయములయందును గ్రంథాలయములయందును ఇతర సంస్థలయందును ఇది అత్యంతావశ్యక మగు ననుటకు సందియము లేదు,” -హిందు, 19–6–34.

[పుట 519]
“వ్యవహారపరులేకాక కేవలము భాషాభిమానులును. దీనివల గొప్ప ప్రయోజనములు పొందగలరు". భారతి 7-7-84. “విద్యార్థుల కేగాక ప్రచారకులు, లేఖకులు, పత్రికాసంపాద కులు మొదలగు వారికెల్ల చాల నుపయోగముగ నుండగలదు..... ఈ విషయములో వీరు దారితీసిన సాహసులు” - కృష్ణాపత్రిక, 2-2-85. “కోర్టులు, రాజకీయములు, శాస్త్రీయవిషయములకు సంబంధిఁ చిన అనేక పదములకు, అర్థములు వ్రాయబడినవి. వ్యవహారస్థులకు దేశ సేవకులకు, విద్యార్థులకు, వ్యాసరచయితలకు, దీనివలన కలుగు ప్రయోజనము లనంతములు. ఆంధ్రభాష కిది అమూల్యభూషణము, విద్యాధికు లనేకుల ప్రస్తుతు లందినది. పాఠ్యగ్రంథ నిర్ణయ సభ వారిచే గ్రంథాలయోపయోగ నిమిత్త మంగీకరింపబడినది.” —గృహలక్ష్మి, మార్చి 1985. “ఈ కాలములో నిట్టి నిగంటువు అత్యవసరమని అత్యుపయోగ మని వేఱుగ వ్రాయనక్కరలేదు. శివరావుగా రీ మహాప యత్న మను నెఱ వేర్చినందులకు వారిని కీర్తించుచున్నాను. మేము చూచినంత వరకు కొన్ని కొన్ని గొప్ప విషయములకు వీరు కడు తేలి: యర్గముల నొసంగినారు. చివరవరకు సామాన్యున కర్థమగుమార్గ మెద్దియా యను నాదర్శముతో పనిచేసినారు. కొన్ని యర్థముల నొసంగుపట్ల స్వగ పోల కల్పనాశక్తిని ప్రదర్శింపక వ్యవహారమును వెదకి, పాటించి, దానినే నిరూపించినారు. పలుగ్రంథముల దరచి యీ నిగంటువును గూర్చిస్తారు. వీరు కావించిన మహాకృషికి తగిన ప్రోత్సాహము లభించుగాక". -ఆంధ్రపత్రిక 25-7-36. sect సంఖ్య పరార్మ, చరిత్ర వలయువారు:—దిగవల్లి వేంకట శివరావు, బి. ఏ, బి, ఎల్., బెజవాడ,


---